Chương 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC TỔ CHỨC TRÒ CHƠI HỌC TẬP TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ Ở TRƯỜNG THPT 1. Một số vấn đề về phương pháp và hình thức tổ chức dạy học 1. Xu hướng đổi mới phương pháp dạy học Giáo dục phổ thông nước ta đang từng bước thực hiện chuyển từ chương trình giáo dục tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực của người học, nghĩa là từ chỗ quan tâm đến việc HS học được cái gì đến chỗ quan tâm HS làm được cái gì qua việc học.
Để đảm bảo được điều đó, nhất định phải thực hiện thành công việc chuyển từ PPDH nặng về truyền thụ kiến thức sang dạy cách học, cách vận dụng kiến thức, rèn luyện kĩ năng, hình thành năng lực và phẩm chất; đồng thời chuyển cách đánh giá kết quả giáo dục từ nặng về kiểm tra trí nhớ sang kiểm tra, đánh giá NL vận dụng kiến thức giải quyết vấn đề, chú trọng kiểm tra đánh giá trong quá trình dạy học để có thể tác động kịp thời nhằm nâng cao chất lượng của các hoạt động dạy học và giáo dục. Định hướng cơ bản trong đổi mới PPDH là nhằm phát huy tính tích cực và sáng tạo của người học. Đó cũng là xu hướng quốc tế trong đổi mới PPDH. Từ mục tiêu “Học để biết, học để làm, học để chung sống và học để tự khẳng định mình”, trước hết giáo dục nhà trường phải hình thành và bồi dưỡng cho HS NL tự học, tự giải quyết vấn đề (việc trang bị tốt NL này là một trong những HĐ trọng tâm của việc đổi mới PPDH trong điều kiện đổi mới chương trình giáo dục phổ thông).
Đổi mới PPDH là phải đổi mới cách dạy, cách truyền đạt hệ thống kiến thức cho HS (Phát triển NL nội sinh của người học, đổi mới quan hệ thầy trò,…), biết cách ứng dụng các phương tiện và thiết bị hiện đại, ứng dụng công nghệ thông tin vào quá trình dạy học. Phương pháp dạy học PPDH là cách thức tổ chức hoạt động nhận thức, hiện nay PPDH thường được hiểu theo ba nghĩa: PPDH là cách thức hoạt động của GV để truyền thụ kiến thức, rèn luyện kĩ năng và giáo dục HS theo mục tiêu giáo dục. Theo quan niệm này thì GV là nhân vật trung tâm, giữ vai trò chủ đạo, còn HS thụ động ghi nhớ 9 Luận văn thạc sĩ Khoa học giáo dục và tiếp thu những điều thầy dạy; PPDH là sự kết hợp các biện pháp, phương tiện làm việc của GV và HS trong quá trình dạy học nhằm đạt tới mục đích giáo dục. Quan niệm này coi PPDH là một sự dung hoà giữa nhiệm vụ truyền thụ tri thức của thầy cũng quan trọng như nhiệm vụ lĩnh hội tri thức của trò; PPDH là cách thức hoạt động của GV trong việc chỉ đạo, tổ chức hoạt động nhận thức và hoạt động thực hành của HS nhằm đạt mục tiêu giáo dục.
Phương pháp dạy học tích cực Theo các nhà giáo dục Việt Nam: PPDHTC là các phương pháp được sử dụng trong quá trình dạy học nhằm phát huy cao nhất tính tích cực, chủ động, sáng tạo của người học dưới vai trò tổ chức, điều khiển của GV. Trong Tiếng Anh người ta không dùng thuật ngữ PPDHTC (active teaching methods) mà chỉ dùng thuật ngữ “dạy và học tích cực”( active teaching and learning). Từ “dạy” và “học” ở đây hàm nghĩa là các hoạt động hay các quá trình thực hiện bởi người dạy hay người học. PPDHTC là một thuật ngữ rút gọn, được dùng ở nhiều nước, chỉ đạo những PP giảng dạy, dạy học theo hướng phát huy tính tích cực chủ động, sáng tạo của người học.
PPDH tích cực hướng tới việc hoạt động hóa, tích cực hóa hoạt động nhận thức của người học nghĩa là tập trung vào phát huy tính tích cực của người học chứ không phải tập trung vào phát huy tính tích cực của người dạy. Năng lực Khái niệm NL được hiểu dưới nhiều góc độ khác nhau. Theo từ điển giáo dục học: “Năng lực là khả năng được hình thành hoặc phát triển, cho phép một con người thành đạt thành công trong một hoạt động thể lực, trí lực hoặc nghề nghiệp. Năng lực được thể hiện vào khả năng thi hành một hoạt động, thực hiện một nhiệm vụ.
Năng lực được coi như khả năng của con người khi đối mặt với những vấn đề mới, tình huống mới, gợi tìm được những thông tin và những kỹ thuật đã được sử dụng trong những thực nghiệm trước đây” [12]. Trong định hướng đổi mới chương trình giáo dục phổ thông, NL được xác định: “ Năng lực là sự huy động tổng hợp các kiến thức, kỹ năng và các thuộc 10 Luận văn thạc sĩ Khoa học giáo dục tính cá nhân khác như hứng thú, niềm tin, ý chí,…để thực hiện một loại công việc trong bối cảnh nhất định”. Định hướng này cho thấy NL là sự kết nối kiến thức, hiểu biết, khả năng, mong muốn…của con người thông qua các hoạt động để đạt được mục tiêu. Mỗi con người đều có những NL nhất định nhưng kết quả đạt được thường khác nhau.
Để đạt được mục tiêu trong giáo dục cần có các NL chung, NL chuyên biệt. - NL chung: là các NL cơ bản, thiết yếu mà bất kỳ một người nào cũng cần có để sống và làm việc. - NL chuyên biệt: là NL được hình thành bởi ưu thế đặc thù của môn học. Hình thức tổ chức dạy học Hình thức tổ chức dạy học là toàn bộ những cách thức tổ chức hoạt động của GV và HS trong quá trình dạy học ở thời gian và địa điểm nhất định với những phương pháp và phương tiện dạy học cụ thể nhằm thực hiện những nhiệm vụ dạy học.
* Các hình thức tổ chức dạy học - Hình thức dạy học tiết học là hình thức dạy học cơ bản chính của quá trình dạy học địa lí ở trường phổ thông, được diễn ra trong một khoảng thời gian xác định tại một địa điểm nhất định với một số lượng HS ổn định có cùng độ tuổi, cùng trình độ học lực. Trong hình thức này GV có thể tổ chức dạy học linh hoạt: cá nhân, nhóm, cả lớp. + Dạy học cá nhân là hình thức yêu cầu HS thực hiện các bài tập/nhiệm vụ một cách độc lập. Loại hình thức này nhằm tăng cường khả năng làm việc độc lập của HS.
GV cần đặc biệt coi trọng hình thức này vì nếu thiếu nó, nhận thức của HS sẽ không đạt tới mức độ sâu sắc và chắc chắn cần thiết, cũng như các kĩ năng sẽ không được rèn luyện một cách tập trung. + Dạy học theo nhóm là hình thức tổ chức dạy học hợp tác, qua đó HS được tổ chức để chia sẻ những hiểu biết của mình và đối chiếu sự hiểu biết của mình với bạn học. + Dạy học cả lớp là hình thức tổ chức dạy học mà đối tượng tiếp nhận kiến thức là toàn bộ HS trong lớp. - Hình thức dạy học ngoài giờ lên lớp là cách thức sử dụng phương pháp học tập bên ngoài lớp học để thúc đẩy giáo dục vì sự phát triển bền vững.
Dạy 11 Luận văn thạc sĩ Khoa học giáo dục học ngoài lớp là hình thức tổ chức dạy học sinh động, tạo hứng thú học tập cho HS. Một số hình thức tổ chức dạy học ngoài giờ lên lớp: + Tổ ngoại khóa là một hình thức tổ chức cơ bản của hoạt động ngoại khóa, vì tính gọn nhẹ, dễ tập hợp các HS có cùng sở thích, hứng thú và thuận tiện cho tổ chức các HĐ ngoài giờ theo những chuyên đề nhất định. + Câu lạc bộ là hình thức hoạt động ngoài giờ dựa trên sự tham gia tự nguyện của HS nhằm khuyến khích HS học tập, tìm hiểu, mở rộng kiến thức. + Dự án ngoại khóa là HĐ, trong đó một nhóm HS (hay cá nhân HS) thiết lập và thực hiện một dự án có nội dung là các vấn đề thực tiễn xung quanh các em, liên quan trực tiếp hoặc gần gũi đến môn học.
+ Tham quan ngoại khóa là thức tổ chức cho HS thâm nhập thực tế bằng cách tham quan viện bảo tang, nhà máy, cơ sở sản xuất có liên quan đến các nội dung môn học. + Ấn phẩm ngoại khóa là sản phẩm của HĐ ngoại khóa, bao gồm: báo tường, tập san, tranh ảnh chuyên đề… + Trò chơi (Game show) trong HĐ ngoài giờ lên lớp là trò chơi (hệ thống các trò chơi) học tập có tác dụng mở rộng, nâng cao hiểu biết và các kĩ năng HĐ của HS [10]. Sử dụng trò chơi học tập trong dạy học Địa lí THPT 1. Các khái niệm * Trò chơi Một số nhà tâm lý - giáo dục học theo trường phái sinh học như K.Stern… cho rằng, trò chơi là do bản năng quy định, chơi chính là sự giải tỏa năng lượng dư thừa.Piagie cho rằng, trò chơi là hoạt động trí tuệ thuần túy là một nhân tố quan trọng đối với sự phát triển trí tuệ.
Trên quan điểm Macxit, các nhà khoa học Xô Viết đã khẳng định rằng, trò chơi có nguồn gốc từ lao động và mang bản chất xã hội. Trò chơi được truyền thụ từ thế hệ này sang thế hệ khác bằng con đường giáo dục. Còn tác giả Đặng Thành Hưng thì cho rằng trò chơi là một thuật ngữ có hai nghĩa khác nhau tương đối xa. Một là kiểu loại phổ biến của chơi.
Nó chính là chơi có luật (tập hợp quy tắc định rõ mục đích, kết quả và yêu cầu hành động) và có tính 12 Luận văn thạc sĩ Khoa học giáo dục cạnh tranh hoặc thách thức đối với người tham gia. Hai là những công việc được tổ chức và tiến hành dưới hình thức chơi, như chơi bằng chơi, chẳng hạn: học bằng chơi, giao tiếp bằng chơi, rèn luyện thân thể dưới hình thức chơi…Các trò chơi đều có luật lệ, quy tắc, nhiệm vụ, yêu cầu tức là có tổ chức và thiết kế, nếu không có những thứ đó thì không có trò chơi mà chỉ có sự chơi đơn giản. Như vậy, trò chơi là tập hợp các yếu tố chơi, có hệ thống và có tổ chức, vì thế luật hay quy tắc chính là phương tiện tổ chức tập hợp đó. Tóm lại, trò chơi chính là sự chơi có luật, là một hoạt động thường dùng để giải trí và đôi khi cũng được sử dụng như một công cụ giáo dục.
* Trò chơi học tập Trò chơi học tập là loại trò chơi có chứa nội dung dạy học, được trình bày ra để thông qua việc chơi mà học.