Tình Hình Sử Dụng Ngôn Ngữ Của Người Arem Tại Huyện Bố Trạch, Tỉnh Quảng Bình

Luận văn thạc sĩ phân tích tình hình sử dụng ngôn ngữ của người Arem tại huyện Bố Trạch, tỉnh Quảng Bình, làm rõ đặc điểm và xu hướng biến đổi.

• Tác giả: Dương Thị Hiền
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Thu Quỳnh
• Trường học: Đại học Thái Nguyên - Trường Đại học Sư phạm
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ Việt Nam
• Đề tài: Tình hình sử dụng ngôn ngữ của người Arem ở huyện Bố Trạch, tỉnh Quảng Bình
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu về cảnh huống ngôn ngữ, tình hình sử dụng ngôn ngữ
• 2. CHƯƠNG 2: VẤN ĐỀ SỬ DỤNG NGÔN NGỮ CỦA NGƯỜI AREM Ở HUYỆN BỐ TRẠCH, TỈNH QUẢNG BÌNH
• 2.1. Thực trạng lưu truyền ngôn ngữ giữa các thế hệ của người Arem
• 2.2. Kết quả khảo sát
• 2.3. Miêu tả, phân tích
• 2.4. Thực trạng về khả năng sử dụng ngôn ngữ của người Arem trong môi trường đa ngữ
• 2.4.1. Khả năng sử dụng ngôn ngữ của người Arem nói chung
• 2.4.2. Khả năng sử dụng ngôn ngữ ở người Arem theo sự phân biệt về giới tính
• 2.4.3. Khả năng sử dụng ngôn ngữ ở người Arem theo sự phân biệt về độ tuổi
• 2.4.4. Khả năng sử dụng ngôn ngữ của người Arem theo sự phân biệt về học vấn
• 2.4.5. Khả năng sử dụng ngôn ngữ của người Arem theo sự phân biệt về nghề nghiệp
• 2.5. Thực trạng về phạm vi sử dụng ngôn ngữ của người Arem
• 2.5.1. Phạm vi sử dụng trong gia đình
• 2.5.2. Phạm vi sử dụng ngoài cộng đồng
• 2.6. Thực trạng về chức năng/ vị thế của các ngôn ngữ được người Arem sử dụng
• 2.6.1. Kết quả khảo sát
• 2.6.2. Miêu tả, phân tích
• 3. CHƯƠNG 3: ĐỀ XUẤT GIẢI PHÁP BẢO TỒN TIẾNG MẸ ĐẺ VÀ NÂNG CAO NĂNG LỰC SỬ DỤNG TIẾNG VIỆT CHO NGƯỜI AREM Ở HUYỆN BỐ TRẠCH, TỈNH QUẢNG BÌNH
• 3.1. Nguyện vọng, thái độ của người Arem trong việc sử dụng ngôn ngữ
• 3.1.1. Kết quả khảo sát
• 3.1.2. Miêu tả, phân tích
• 3.2. Đề xuất giải pháp bảo tồn tiếng mẹ đẻ của người Arem ở huyện Bố Trạch, tỉnh Quảng Bình
• 3.2.1. Tác động nhận thức, ý thức tự giác cộng đồng
• 3.2.2. Tác động vào ngôn ngữ
• 3.2.3. Tác động vào môi trường sử dụng ngôn ngữ
• 3.3. Đề xuất giải pháp nâng cao năng lực sử dụng tiếng Việt cho người Arem ở huyện Bố Trạch, tỉnh Quảng Bình
• 3.3.1. Tác động nhận thức của đồng bào Arem về vị trí, vai trò, chức năng của TV
• 3.3.2. Tác động vào ngôn ngữ
• 3.3.3. Tác động vào môi trường sử dụng ngôn ngữ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Luận Văn Thạc Sĩ

Luận văn thạc sĩ này tập trung nghiên cứu tình hình sử dụng ngôn ngữ của người Arem ở huyện Bố Trạch, Quảng Bình. Đây là một công trình nghiên cứu khoa học được thực hiện bởi Dương Thị Hiền dưới sự hướng dẫn của TS. Nguyễn Thu Quỳnh. Luận văn nhằm mục đích mô tả thực trạng sử dụng ngôn ngữ của người Arem và đề xuất các giải pháp bảo tồn tiếng mẹ đẻ, đồng thời nâng cao năng lực sử dụng tiếng Việt cho cộng đồng này. Nghiên cứu này có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo tồn ngôn ngữ dân tộc thiểu số, đặc biệt là ngôn ngữ Arem, một ngôn ngữ có nguy cơ mai một.

1.1. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục tiêu chính của luận văn thạc sĩ là khảo sát và phân tích tình hình sử dụng ngôn ngữ của người Arem ở huyện Bố Trạch, Quảng Bình. Nhiệm vụ nghiên cứu bao gồm tìm hiểu cơ sở lý luận, thực tiễn, khảo sát thực trạng sử dụng ngôn ngữ, và đề xuất các giải pháp bảo tồn tiếng mẹ đẻ cũng như nâng cao năng lực sử dụng tiếng Việt. Nghiên cứu này cung cấp cơ sở dữ liệu quan trọng cho việc hoạch định chính sách ngôn ngữ và giáo dục tại địa phương.

1.2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn thạc sĩ là người Arem tại huyện Bố Trạch, Quảng Bình, với mẫu điều tra gồm 115 người. Phạm vi nghiên cứu bao gồm thực trạng lưu truyền ngôn ngữ giữa các thế hệ, khả năng sử dụng ngôn ngữ trong môi trường đa ngữ, và phạm vi sử dụng ngôn ngữ trong gia đình và cộng đồng. Nghiên cứu được thực hiện tại bản Arem, xã Tân Trạch, từ ngày 01/5/2020 đến 15/5/2020.

II. Ngôn Ngữ Arem

Ngôn ngữ Arem là một trong những ngôn ngữ dân tộc thiểu số có nguy cơ mai một ở Việt Nam. Người Arem thuộc dân tộc Chứt, sống chủ yếu ở huyện Bố Trạch, Quảng Bình. Nghiên cứu này tập trung vào việc phân tích thực trạng sử dụng ngôn ngữ Arem trong cộng đồng, đặc biệt là trong bối cảnh đa ngữ, nơi tiếng Ma Coong có ảnh hưởng lớn. Kết quả nghiên cứu cho thấy sự suy giảm đáng kể trong việc sử dụng tiếng mẹ đẻ của người Arem, đặc biệt ở các thế hệ trẻ.

2.1. Thực trạng lưu truyền ngôn ngữ

Nghiên cứu chỉ ra rằng việc lưu truyền ngôn ngữ Arem giữa các thế hệ đang gặp nhiều khó khăn. Các thế hệ trẻ có xu hướng sử dụng tiếng Ma Coong và tiếng Việt nhiều hơn tiếng mẹ đẻ. Điều này dẫn đến nguy cơ mai một của ngôn ngữ Arem. Kết quả khảo sát cho thấy chỉ có khoảng 30% người trẻ tuổi có khả năng sử dụng thành thạo tiếng Arem.

2.2. Khả năng sử dụng ngôn ngữ

Khả năng sử dụng ngôn ngữ Arem của người dân được phân tích theo các yếu tố như giới tính, độ tuổi, học vấn và nghề nghiệp. Kết quả cho thấy người lớn tuổi và những người có học vấn thấp có xu hướng sử dụng tiếng Arem nhiều hơn. Trong khi đó, người trẻ tuổi và có học vấn cao thường sử dụng tiếng Việt và tiếng Ma Coong trong giao tiếp hàng ngày.

III. Bảo Tồn và Phát Triển Ngôn Ngữ

Luận văn thạc sĩ này đề xuất các giải pháp nhằm bảo tồn và phát triển ngôn ngữ Arem ở huyện Bố Trạch, Quảng Bình. Các giải pháp bao gồm nâng cao nhận thức của cộng đồng về giá trị của tiếng mẹ đẻ, tăng cường sử dụng ngôn ngữ Arem trong giáo dục và đời sống xã hội, và hỗ trợ các chương trình bảo tồn ngôn ngữ dân tộc thiểu số. Nghiên cứu này có ý nghĩa thực tiễn lớn trong việc duy trì sự đa dạng văn hóa và ngôn ngữ tại Việt Nam.

3.1. Giải pháp bảo tồn tiếng mẹ đẻ

Để bảo tồn ngôn ngữ Arem, nghiên cứu đề xuất các giải pháp như tăng cường giáo dục tiếng Arem trong trường học, tổ chức các hoạt động văn hóa sử dụng tiếng Arem, và khuyến khích người dân sử dụng tiếng mẹ đẻ trong gia đình và cộng đồng. Các giải pháp này nhằm nâng cao ý thức tự giác của cộng đồng trong việc bảo tồn ngôn ngữ.

3.2. Nâng cao năng lực sử dụng tiếng Việt

Bên cạnh việc bảo tồn tiếng mẹ đẻ, nghiên cứu cũng đề xuất các giải pháp nâng cao năng lực sử dụng tiếng Việt cho người Arem. Các giải pháp bao gồm cải thiện chất lượng dạy và học tiếng Việt, tăng cường các hoạt động giao tiếp bằng tiếng Việt, và hỗ trợ người dân trong việc sử dụng tiếng Việt trong các hoạt động xã hội và kinh tế.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Ngôn ngữ là thành tố quan trọng trong văn hóa và đời sống xã hội của mỗi dân tộc, đồng thời là công cụ giao tiếp và tư duy thiết yếu. Ở Việt Nam, nhiều dân tộc thiểu số đang đối mặt với nguy cơ mai một ngôn ngữ, trong đó có tộc người Arem thuộc dân tộc Chứt, sinh sống chủ yếu tại xã Tân Trạch, huyện Bố Trạch, tỉnh Quảng Bình. Với dân số khoảng dưới 520 người, người Arem đang phải sử dụng tiếng Ma Coong – một ngôn ngữ có vị thế lấn át – trong đời sống hàng ngày, dẫn đến nguy cơ mai một tiếng mẹ đẻ (TMĐ) của họ. Nghiên cứu này nhằm khảo sát thực trạng sử dụng ngôn ngữ của người Arem, bao gồm khả năng sử dụng TMĐ, tiếng Việt (TV) và tiếng Ma Coong trong môi trường đa ngữ, từ đó đề xuất các giải pháp bảo tồn TMĐ và nâng cao năng lực sử dụng TV.

Phạm vi nghiên cứu tập trung tại xã Tân Trạch, huyện Bố Trạch, trong khoảng thời gian khảo sát trực tiếp từ 01/5/2020 đến 15/5/2020 với mẫu điều tra gồm 115 người Arem đa dạng về giới tính, độ tuổi, nghề nghiệp và trình độ học vấn. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc cung cấp dữ liệu thực tiễn cho các chính sách bảo tồn ngôn ngữ dân tộc thiểu số, đồng thời góp phần nâng cao nhận thức và năng lực sử dụng TV của người Arem, hỗ trợ phát triển kinh tế - xã hội và giữ gìn bản sắc văn hóa đặc trưng của cộng đồng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết về cảnh huống ngôn ngữ, năng lực sử dụng ngôn ngữ và thái độ ngôn ngữ trong ngôn ngữ học xã hội. Cảnh huống ngôn ngữ được hiểu là sự tồn tại và hành chức của các ngôn ngữ trong một cộng đồng xã hội hoặc lãnh thổ nhất định, bao gồm các tiêu chí về lượng (số lượng ngôn ngữ, người sử dụng), chất (quan hệ cấu trúc, chức năng giữa các ngôn ngữ) và thái độ (đánh giá của người sử dụng). Lý thuyết song ngữ/đa ngữ được áp dụng để phân tích hiện tượng sử dụng đồng thời nhiều ngôn ngữ trong cộng đồng Arem, trong đó TMĐ, TV và tiếng Ma Coong cùng tồn tại với các mức độ sử dụng khác nhau.

Năng lực sử dụng ngôn ngữ được xem xét theo khái niệm của Colin Baker, bao gồm khả năng nghe, nói, đọc, viết và sự thành thạo trong giao tiếp. Thái độ ngôn ngữ được nghiên cứu theo hướng hành vi luận, tập trung vào các biểu hiện hành vi giao tiếp và lựa chọn ngôn ngữ của cá nhân và cộng đồng, chịu ảnh hưởng bởi các yếu tố xã hội như tuổi tác, giới tính, trình độ học vấn và nghề nghiệp.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp ngôn ngữ học điền dã kết hợp với phương pháp miêu tả và phân tích định lượng. Dữ liệu được thu thập qua bảng hỏi, phỏng vấn sâu, thảo luận nhóm, quan sát, ghi âm và ghi hình tại xã Tân Trạch trong vòng 2 tuần. Mẫu điều tra gồm 115 người Arem được chọn theo tiêu chí đa dạng về giới tính, độ tuổi (dưới 18, 18-30, 31-60, trên 60), nghề nghiệp (nông dân, công nhân, trí thức, học sinh) và trình độ học vấn (không học, tiểu học, trung học cơ sở, trung học phổ thông, trung cấp, cao đẳng).

Dữ liệu thu thập được xử lý bằng phần mềm SPSS để phân tích thống kê mô tả và so sánh các biến phụ thuộc như khả năng sử dụng ngôn ngữ theo giới tính, độ tuổi, học vấn và nghề nghiệp. Phương pháp miêu tả được sử dụng để trình bày thực trạng lưu truyền ngôn ngữ, phạm vi sử dụng và chức năng của các ngôn ngữ trong cộng đồng Arem.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Thực trạng lưu truyền tiếng mẹ đẻ (TMĐ): TMĐ của người Arem đang bị mai một nghiêm trọng với tỉ lệ nghe và nói được TMĐ chỉ chiếm khoảng 10,4% trong tổng mẫu điều tra. Tỉ lệ này cao nhất ở nhóm trên 60 tuổi (100%) nhưng giảm mạnh ở các nhóm trẻ hơn, đặc biệt nhóm dưới 18 tuổi chỉ còn 4,3%. Việc truyền dạy TMĐ chủ yếu diễn ra trong gia đình và qua người lớn tuổi, nhưng có sự đứt gãy giữa các thế hệ.

2. Khả năng sử dụng tiếng Việt (TV): 100% người Arem có khả năng nghe và nói TV, tuy nhiên tỉ lệ biết chữ TV chỉ đạt 73,9%. Khả năng biết chữ giảm dần theo độ tuổi, nhóm dưới 18 tuổi đạt 100% biết chữ, trong khi nhóm trên 60 tuổi chỉ còn 16,7%. Phụ nữ Arem có tỉ lệ biết chữ TV thấp hơn nam giới (64,4% so với 75,7%).

3. Khả năng sử dụng tiếng Ma Coong: Tiếng Ma Coong được sử dụng phổ biến nhất trong cộng đồng Arem với 94% người nghe và nói thành thạo. Đây là ngôn ngữ giao tiếp chính trong sinh hoạt hàng ngày, đặc biệt trong gia đình và ngoài cộng đồng. Trẻ em và thanh niên Arem sử dụng tiếng Ma Coong nhiều hơn TMĐ, thậm chí trong gia đình, tiếng Ma Coong chiếm ưu thế.

4. Phân biệt theo giới tính, độ tuổi, học vấn và nghề nghiệp: Khả năng sử dụng TMĐ thấp ở cả nam và nữ, nhưng nữ giới có tỉ lệ nghe và nói TMĐ cao hơn nam. Khả năng sử dụng TV và tiếng Ma Coong đều cao ở mọi nhóm, tuy nhiên tỉ lệ biết chữ TV thấp hơn ở nữ và nhóm người làm ruộng. Người có trình độ học vấn cao hơn có khả năng sử dụng TV tốt hơn nhưng lại ít sử dụng TMĐ. Người làm ruộng sử dụng tiếng Ma Coong thành thạo hơn cán bộ và học sinh.

Thảo luận kết quả

Kết quả cho thấy TMĐ của người Arem đang đứng trước nguy cơ mai một nghiêm trọng do sự chuyển dịch ngôn ngữ sang tiếng Ma Coong và tiếng Việt. Sự đứt gãy trong lưu truyền TMĐ giữa các thế hệ, đặc biệt là ở nhóm trẻ dưới 30 tuổi, phản ánh sự thiếu hụt trong việc bảo tồn và phát triển ngôn ngữ bản địa. Việc tiếng Ma Coong chiếm vị thế ưu thế trong giao tiếp hàng ngày là hệ quả của môi trường đa ngữ và sự áp đảo về số lượng người Ma Coong tại địa phương.

Khả năng sử dụng TV của người Arem được nâng cao nhờ giáo dục và giao tiếp xã hội, tuy nhiên tỉ lệ biết chữ còn hạn chế, đặc biệt ở nhóm nữ và người lớn tuổi, cho thấy cần có các chương trình đào tạo phù hợp để nâng cao trình độ dân trí và năng lực sử dụng TV. Sự khác biệt về khả năng sử dụng ngôn ngữ theo nghề nghiệp và học vấn cũng phản ánh mức độ tiếp cận giáo dục và môi trường giao tiếp khác nhau trong cộng đồng.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ cột thể hiện tỉ lệ sử dụng TMĐ, TV và tiếng Ma Coong theo nhóm tuổi, giới tính và học vấn, giúp minh họa rõ nét xu hướng chuyển dịch ngôn ngữ và mức độ mai một TMĐ. Bảng so sánh khả năng sử dụng ngôn ngữ theo các biến số xã hội cũng hỗ trợ phân tích sâu sắc hơn về các yếu tố ảnh hưởng.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường tuyên truyền, nâng cao nhận thức cộng đồng: Thực hiện các chương trình truyền thông nhằm nâng cao ý thức bảo tồn TMĐ trong cộng đồng Arem, đặc biệt tập trung vào thế hệ trẻ và phụ nữ. Chủ thể thực hiện: chính quyền địa phương, các tổ chức văn hóa, thời gian: 1-2 năm.

2. Xây dựng các lớp học TMĐ và đào tạo giáo viên bản địa: Thiết lập các lớp học TMĐ dành cho trẻ em và người lớn, đồng thời đào tạo giáo viên người Arem có năng lực truyền dạy TMĐ. Chủ thể thực hiện: Sở Giáo dục và Đào tạo, các tổ chức phi chính phủ, thời gian: 2-3 năm.

3. Phát triển tài liệu học tập song ngữ Arem – Việt: Biên soạn tài liệu học tập, sách giáo khoa song ngữ nhằm hỗ trợ việc học TMĐ và TV song song, giúp người Arem nâng cao năng lực sử dụng TV mà vẫn giữ gìn ngôn ngữ bản địa. Chủ thể thực hiện: Viện Ngôn ngữ học, trường đại học, thời gian: 1-2 năm.

4. Tạo môi trường sử dụng TMĐ trong sinh hoạt cộng đồng: Khuyến khích sử dụng TMĐ trong các hoạt động văn hóa, lễ hội, truyền thông địa phương để tăng cường vị thế và chức năng xã hội của TMĐ. Chủ thể thực hiện: Ban quản lý bản, các tổ chức văn hóa, thời gian: liên tục.

5. Hỗ trợ nâng cao trình độ học vấn và kỹ năng sử dụng TV: Tổ chức các lớp xóa mù chữ, đào tạo kỹ năng viết và giao tiếp TV cho người lớn tuổi và phụ nữ Arem nhằm nâng cao khả năng hội nhập xã hội và phát triển kinh tế. Chủ thể thực hiện: Trung tâm giáo dục thường xuyên, thời gian: 2-3 năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà quản lý giáo dục và chính sách: Có thể sử dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng các chính sách giáo dục, bảo tồn ngôn ngữ dân tộc thiểu số phù hợp với thực trạng và nhu cầu của người Arem.

2. Giáo viên và cán bộ địa phương: Áp dụng các giải pháp nâng cao năng lực sử dụng tiếng Việt và bảo tồn TMĐ trong giảng dạy và hoạt động cộng đồng, góp phần phát triển giáo dục vùng dân tộc thiểu số.

3. Nhà nghiên cứu ngôn ngữ học và văn hóa dân tộc: Tài liệu cung cấp dữ liệu thực tiễn về cảnh huống ngôn ngữ, đa ngữ và nguy cơ mai một ngôn ngữ, hỗ trợ các nghiên cứu sâu hơn về ngôn ngữ và văn hóa các dân tộc thiểu số.

4. Tổ chức phi chính phủ và các dự án phát triển cộng đồng: Tham khảo để thiết kế các chương trình hỗ trợ bảo tồn ngôn ngữ, phát triển giáo dục và nâng cao đời sống cho cộng đồng người Arem và các dân tộc thiểu số khác.

Câu hỏi thường gặp

1. Ngôn ngữ mẹ đẻ của người Arem hiện nay được sử dụng như thế nào?
   TMĐ của người Arem đang bị mai một nghiêm trọng, chỉ khoảng 10,4% người trong cộng đồng có khả năng nghe và nói được TMĐ, chủ yếu là người cao tuổi. Thế hệ trẻ gần như không sử dụng TMĐ trong giao tiếp hàng ngày.

2. Tiếng Việt được người Arem sử dụng ra sao?
   100% người Arem có khả năng nghe và nói tiếng Việt, tuy nhiên tỉ lệ biết chữ chỉ đạt khoảng 73,9%, với sự chênh lệch rõ rệt theo độ tuổi và giới tính. Tiếng Việt là ngôn ngữ chính trong giao tiếp ngoài cộng đồng và trong giáo dục.

3. Vai trò của tiếng Ma Coong trong cộng đồng Arem là gì?
   Tiếng Ma Coong được sử dụng phổ biến nhất trong sinh hoạt hàng ngày của người Arem, chiếm vị thế ưu thế trong giao tiếp gia đình và cộng đồng, đặc biệt do sự áp đảo về số lượng người Ma Coong tại địa phương.

4. Nguyên nhân chính dẫn đến sự mai một của tiếng Arem?
   Nguyên nhân chính là sự đứt gãy trong lưu truyền TMĐ giữa các thế hệ, sự áp lực của tiếng Ma Coong và tiếng Việt trong môi trường đa ngữ, cùng với thiếu các chính sách và hoạt động bảo tồn hiệu quả.

5. Giải pháp nào hiệu quả để bảo tồn tiếng Arem?
   Các giải pháp bao gồm nâng cao nhận thức cộng đồng, xây dựng lớp học TMĐ, phát triển tài liệu song ngữ, tạo môi trường sử dụng TMĐ trong sinh hoạt cộng đồng và hỗ trợ nâng cao trình độ học vấn, kỹ năng sử dụng tiếng Việt cho người Arem.

Kết luận

• TMĐ của người Arem đang trong tình trạng mai một nghiêm trọng, với tỉ lệ sử dụng giảm mạnh ở thế hệ trẻ.
• Tiếng Việt và tiếng Ma Coong được sử dụng phổ biến, trong đó tiếng Ma Coong chiếm vị thế ưu thế trong giao tiếp hàng ngày.
• Khả năng biết chữ tiếng Việt của người Arem còn hạn chế, đặc biệt ở nhóm nữ và người lớn tuổi.
• Sự khác biệt về khả năng sử dụng ngôn ngữ theo giới tính, độ tuổi, học vấn và nghề nghiệp phản ánh mức độ tiếp cận giáo dục và môi trường giao tiếp khác nhau.
• Cần triển khai các giải pháp đồng bộ nhằm bảo tồn TMĐ và nâng cao năng lực sử dụng tiếng Việt, góp phần phát triển bền vững cộng đồng người Arem.

Tiếp theo, các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và cộng đồng cần phối hợp thực hiện các chương trình bảo tồn và phát triển ngôn ngữ phù hợp, đồng thời tăng cường giáo dục và truyền thông để giữ gìn bản sắc văn hóa đặc trưng của người Arem. Hành động kịp thời sẽ giúp ngôn ngữ Arem không bị mai một và góp phần phát triển đa dạng văn hóa Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu về cảnh huống ngôn ngữ, tình hình sử dụng ngôn ngữ Từ trước đến nay, đã có không ít những công trình nghiên cứu về cảnh huống ngôn ngữ. Đa số các nhà nghiên cứu ở Việt Nam và trên thế giới đều đặt ra và giải quyết những vấn đề liên quan đến ngôn ngữ và tình hình sử dụng ngôn ngữ.

Một số tên tuổi đi đầu trong lĩnh vực nghiên cứu này là A. Karlinskij, Mikhal’chenko V. Ju với các công trình Những vấn đề dân tộc - ngôn ngữ ở Liên bang Nga; Cảnh huống ngôn ngữ và chính sách ngôn ngữ/Cảnh huống ngôn ngữ và chính sách ngôn ngữ ở các quốc gia đa dân tộc. Những công trình nghiên cứu này, tác giả đã đi sâu vào miêu tả về cảnh huống ngôn ngữ và các chính sách ngôn ngữ của quốc gia đa dân tộc là Liên bang Nga.

Một số tác giả khác cũng đề cập tới vấn đề này: V. Gần đây, có thể kể đến những công trình nghiên cứu về cảnh huống ngôn ngữ như: Language and space; Language Mapping (Lameli, A. Các công trình nghiên cứu cảnh huống ngôn ngữ bằng bản đồ ngôn ngữ số này đã góp phần rất lớn trong việc xác định sự lớn mạnh của tộc người trong các quốc gia khác nhau. Việc sử dụng bản đồ ngôn ngữ số vừa thể hiện sự tích hợp công nghệ trong nghiên cứu ngôn ngữ, vừa mở ra một hướng tiếp cận mới cho các nhà nghiên cứu ngôn ngữ trong tương lai.

Ngoài ra, có thể kể đến một số tác giả khác như: F.Dessemont với công trình Cảnh huống ngôn ngữ và chính sách ngôn ngữ ở Thụy sĩ [Dẫn theo 43].Dessemont đã đưa ra những nhận xét về sự lép vế của tiếng Roman và nhận rằng tiếng Đức là ngôn ngữ có uy lực hơn cả về chính trị, kinh tế. Tại các nước đa dân tộc có ngành công nghiệp phát triển như Thụy Sĩ, họ tuân thủ luật ngôn ngữ rất nghiêm ngặt. Bởi, ngôn ngữ có vai trò xác định văn hóa và thành phần dân tộc của người Thụy Sĩ, cho nên việc xác định về cảnh huống ngôn ngữ ở Thụy Sĩ của F.Dessemont là rất cần thiết. 6 Bên cạnh Thụy Sĩ, Canada cũng là một quốc gia đa dân tộc có nhiều vấn đề về cảnh huống ngôn ngữ đã được nghiên cứu.

Trong công trình của Kozhemjakina V. Cảnh huống ngôn ngữ và quy chế ngôn ngữ ở Canada, tác giả đã chỉ ra những khó khăn về chính sách ngôn ngữ của chính phủ và đã chỉ ra rằng: Tiếng Anh chiếm ưu thế trong lĩnh vực sản xuất. Thậm chí, rất nhiều người nói tiếng Pháp lại thường sử dụng tiếng Anh hơn là sử dụng TMĐ của mình khi giải quyết những vấn đề lớn mang tính toàn cầu. Nhà nghiên cứu T.

Kriuchkova đã nhận định: “cảnh huống ngôn ngữ là một hiện tượng phức tạp, nhiều tầng bậc, bao gồm một số thông số khách quan và chủ quan nhất định” [Dẫn theo 9, tr. Các thông số khách quan bao gồm [Dẫn theo 9, tr.16]: (i) Số lượng ngôn ngữ (phương ngữ, biệt ngữ v.) có hoạt động hành chức trên một địa bàn lãnh thổ - hành chính. Tính bình đẳng/không bình đẳng về chức năng giữa chúng, đặc điểm ngôn ngữ có ưu thế (bản ngữ “ngôn ngữ nhập”). Các thông số chủ quan bao gồm: (i) Sự đánh giá của các đối tượng sử dụng ngôn ngữ về các ngôn ngữ và các hình thức tồn tại các ngôn ngữ tham gia vào cảnh huống.

(ii) Các đánh giá tập trung mà khả năng ứng dụng trong giao tiếp, uy tín, văn hóa và thẩm mĩ,. của ngôn ngữ. Ở Việt Nam, các công trình nghiên cứu về ngôn ngữ DTTS nói chung và cảnh huống ngôn ngữ nói riêng cũng được rất nhiều nhà nghiên cứu quan tâm. Viện Ngôn ngữ học đã cho xuất bản công trình nghiên cứu Cảnh huống và chính sách ngôn ngữ ở các quốc gia đa dân tộc năm (1997) [52].

Đây là một tập bài viết thực hiện trong khuôn khổ của chương trình hợp tác Việt – Nga về điều tra các 7 vấn đề liên quan đến cảnh huống và chính sách ngôn ngữ ở một số quốc gia đa dân tộc trên thế giới, như cảnh huống ngôn ngữ, xung đột ngôn ngữ, các đạo luật về ngôn ngữ, xây dựng luật ngôn ngữ, chính sách ngôn ngữ, kế hoạch hóa ngôn ngữ, sự đảm bảo của pháp luật đối với ngôn ngữ. Có thể nói, đây là một tập tài tiệu quý, có giá trị tham khảo quan trọng không chỉ cho những người nghiên cứu ngôn ngữ học, dân tộc học, văn hóa học mà còn cho cả các cơ quan Nhà nước trong việc hoạch định chính sách ngôn ngữ ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay của đất nước [53, tr. Nguyễn Văn Khang với công trình nghiên cứu Ngôn ngữ học xã hội (2012) [19] đã dành một phần dung lượng khá lớn để trình bày về cảnh huống ngôn ngữ của các DTTS ở Việt Nam. Ông đã trích dẫn nhiều khái niệm cảnh huống ngôn ngữ của một số nhà nghiên cứu, từ đó chỉ ra rõ các nội dung của cảnh huống ngôn ngữ nói chung.

Tác giả cũng đi sâu phân tích các đặc điểm của cảnh huống ngôn ngữ Việt Nam như đặc điểm về các tiêu chí xác định cảnh huống ngôn ngữ, phân loại ngôn ngữ theo cảnh huống ngôn ngữ, đặc điểm về sự hình thành và phát triển của các dân tộc, ngôn ngữ, thái độ ngôn ngữ ở các cộng đồng dân tộc ở Việt Nam, từ đó đưa ra cách nhìn khái quát những vấn đề chung về cảnh huống ngôn ngữ của các DTTS ở Việt Nam và những nét mới về cảnh huống ngôn ngữ ở Việt Nam hiện nay. Tuy nhiên, ở phần nghiên cứu này Nguyễn Văn Khang chưa đề cập đến nghiên cứu về cảnh huống ngôn ngữ của một địa phương, một tộc người cụ thể. Nguyễn Đức Tồn (2016), với công trình nghiên cứu Cảnh huống và chính sách ngôn ngữ ở Việt Nam trong thời kì công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước và hội nhập quốc tế [45]. Công trình này là kết quả thực hiện chương trình khoa học Những vấn đề về chính sách ngôn ngữ của Việt Nam đến năm 2020 (gồm 7 đề tài nhánh) được Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam giao cho Viện Ngôn ngữ học thực hiện.

Trong công trình nghiên cứu này, tác giả đã đưa ra đầy đủ tài liệu về cơ sở lí luận, thực tiễn và kinh nghiệm của Cộng hòa Liên bang Nga trong việc xây dựng chính sách ngôn ngữ. Đồng thời, tác giả cũng đưa ra cơ sở lí luận và thực tiễn khi xây dựng chính sách ngôn ngữ của Việt Nam trong thời kì công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước và hội nhập quốc tế. Bên cạnh đó, tác giả cũng đã chỉ ra cảnh huống ngôn 8 ngữ của Việt Nam hiện nay ở vùng Đông Bắc (Cảnh huống ngôn ngữ ở tỉnh Thái Nguyên, tỉnh Hà Giang), Trung Bộ (Cảnh huống ngôn ngữ ở tỉnh Quảng Nam - Đà Nẵng, vùng Tây Nguyên), Nam Bộ (Cảnh huống ngôn ngữ ở tỉnh An Giang, tỉnh Sóc Trăng). Tuy nhiên,công trình nghiên cứu trên chưa quan tâm tới nghiên cứu các dân tộc cụ thể cho nên chưa bao quát được toàn cảnh bức tranh về cảnh huống ngôn ngữ của cộng đồng các dân tộc ở Việt Nam.

Ngoài ra, có thể kể đến một số luận văn, luận án đã chọn cảnh huống ngôn ngữ ở một địa phương cụ thể làm đối tượng nghiên cứu như: Cảnh huống ngôn ngữ ở Hà Giang (Nguyễn Thị Thanh Huyền, 2001) [18]; Đặng Lệ Thuỷ (2009), Tình hình sử dụng TV ở vùng đồng bào Khơ Mú huyện Kì Sơn - tỉnh Nghệ An, Báo cáo nghiên cứu khoa học[44]; Cảnh huống ngôn ngữ ở Thái Nguyên (Dương Thị Thanh Hoa, 2010) [10]; Cảnh huống ngôn ngữ của người Pà Thẻn ở Hà Giang (Nguyễn Thị Hằng Nga, 2011) [29]; Cảnh huống ngôn ngữ của người Nùng Vẻn ở huyện Hà Quảng - Cao Bằng (Đoàn Thị Hiền, 2019) [9]; Tình hình sử dụng ngô ngữ của người Na Mẻo ở huyện Tràng Định, tỉnh Lạng Sơn (Nguyễn Đức Anh 2019) [1],… Những công trình nghiên cứu trên nhìn chung đã khái quát được về những khía cạnh khác nhau của cảnh huống ngôn ngữ và tình hình sử dụng ngôn ngữ của một ngôn ngữ cụ thể, của một DTTS cụ thể ở Việt Nam. Mỗi DTTS sử dụng ngôn ngữ của dân tộc mình ở những hoàn cảnh và mục đích giao tiếp khác nhau như: trong sinh hoạt hàng ngày ở gia đình; trong sinh hoạt cộng đồng ở nhà văn hóa thôn, bản, xã; ở huyện; trong công tác truyền thông, bản tin, trong trường học,. Mặc dù có những cách tiếp cận khác nhau đối với từng DTTS, song hầu hết các tác giả đều đưa ra những thông tin và thu thập được những số liệu cụ thể. Từ đó, có thể khẳng định tình hình sử dụng ngôn ngữ ở các DTTS ở nước ta hiện nay khá phức tạp, cần tiếp tục có nhiều công trình nghiên cứu để đưa ra những giải pháp cụ thể, thích hợp với từng vùng miền, từng dân tộc,.

Qua phần tổng quan về tình hình nghiên cứu cảnh huống ngôn ngữ, tình hình sử dụng ngôn ngữ trên thế giới và ở Việt Nam, có thể thấy, vấn đề này trước đây và hiện nay vẫn đang rất được quan tâm. Ở mỗi công trình nghiên cứu, các tác giả đã đưa ra những đánh giá quý báu, tạo cơ sở cho những công trình nghiên cứu về sau. Trong luận văn này, tác giả cũng tập trung vào nghiên cứu về tình hình sử dụng ngôn 9 ngữ, cụ thể là tình hình sử dụng ngôn ngữ của người Arem ở xã Tân Trạch, huyện Bố Trạch, tỉnh Quảng Bình. Nội dung mà luận văn hướng tới là tìm hiểu về thực trạng, phạm vi sử dụng các ngôn ngữ của người Arem.

Môi trường ngôn ngữ của người Arem là môi trường đa ngữ. Vì vậy, luận văn có thể xác định chức năng - vị thế của ngôn ngữ Arem so với các ngôn ngữ khác. Tổng quan tình hình nghiên cứu về dân tộc Chứt, ngôn ngữ và tộc người Arem Đã có nhiều công trình nghiên cứu về dân tộc Chứt trên các lĩnh vực khác nhau như văn hóa học, lịch sử học, ngôn ngữ học,. Các công trình nghiên cứu tiêu biểu có thể kể đến như: Trần Trí Dõi, (1983), Góp phần phân chia phương ngôn tiếng Chứt [3]; Nguyễn Văn Mạnh (1982), Người Chứt ở Bình Trị Triện, Tạp chí thông tin Đại học Tổng hợp Huế, số 2.

Các công trình trên đã cho thấy thực trạng về bức tranh đời sống văn hóa truyền thống của dân tộc Chứt, đưa ra những giải pháp nhằm bảo tồn và phát triển văn hóa của đồng bào.