Luận văn thạc sĩ thực hiện chính sách bảo tồn văn hóa cồng chiêng tây nguyên trên địa bàn tỉnh đắk lắk

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu thực hiện chính sách bảo tồn văn hóa cồng chiêng tây nguyên trên địa bàn tỉnh đắk lắk, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện pháp hoàn

• Tác giả: Nguyễn Văn Hùng
• Người hướng dẫn: PGS. Võ Quang Trọng
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Chính sách công
• Đề tài: Thực hiện chính sách bảo tồn văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Đắk Lắk

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH BẢO TỒN VĂN HÓA CỒNG CHIÊNG TÂY NGUYÊN
• 1.1. Các khái niệm liên quan
• 1.1.1. Văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên
• 1.1.2. Bảo tồn và phát huy
• 1.1.3. Chính sách bảo tồn văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên
• 1.1.4. Vai trò của chính sách bảo tồn văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên
• 1.2. Thực hiện chính sách bảo tồn văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên
• 1.2.1. Khái niệm thực hiện chính sách
• 1.2.2. Ý nghĩa của việc thực hiện chính sách bảo tồn văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên
• 1.2.3. Các bước tổ chức thực hiện chính sách bảo tồn văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên
• 1.2.4. Các yếu tố ảnh hưởng đến thực hiện chính sách bảo tồn văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên
• 1.2.5. Yêu cầu và hình thức tổ chức thực hiện chính sách bảo tồn văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên
• 1.2.6. Phương pháp tổ chức thực hiện chính sách bảo tồn văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên
• 1.3. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH BẢO TỒN VĂN HÓA CỒNG CHIÊNG TÂY NGUYÊN TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH ĐẮK LẮK
• 2.1. Khái quát về tỉnh Đắk Lắk và di sản văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên
• 2.1.1. Khái quát về tỉnh Đắk Lắk
• 2.1.2. Khái quát về không gian văn hóa cồng chiêng trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk
• 2.2. Thực hiện chính sách bảo tồn văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk
• 2.3. Đánh giá thực hiện chính sách bảo tồn văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk
• 2.4. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH BẢO TỒN VĂN HÓA CỒNG CHIÊNG TÂY NGUYÊN TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH ĐẮK LẮK
• 3.1. Dự báo xu thế xã hội và những khó khăn, thách thức đặt ra đối với việc thực hiện chính sách bảo tồn văn hóa cồng chiêng trong tình hình mới
• 3.1.1. Sự tác động của toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế
• 3.1.2. Sự tác động của các xu hướng thực hành tôn giáo, tín ngưỡng
• 3.1.3. Sự tác động của các chủ trương, chính sách của Nhà nước
• 3.1.4. Sự ảnh hưởng của chủ thể văn hóa
• 3.2. Quan điểm và định hướng về chính sách bảo tồn văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk
• 3.2.1. Quan điểm của Đảng và Nhà nước về chính sách bảo tồn văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên
• 3.2.2. Định hướng và mục tiêu bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk
• 3.3. Giải pháp hoàn thiện chính sách bảo tồn văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk
• 3.3.1. Hoàn thiện hệ thống các văn bản, thể chế có liên quan về chính sách bảo tồn văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên trên địa bàn tỉnh
• 3.3.2. Nâng cao chất lượng, hiệu quả trong việc thực hiện chính sách bảo tồn văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên trên địa bàn tỉnh
• 3.3.3. Nâng cao năng lực cho đội ngũ cán bộ văn hóa trong triển khai thực hiện chính sách bảo tồn văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên trên địa bàn tỉnh
• 3.3.4. Tăng cường hỗ trợ từ ngân sách, huy động nguồn lực tài chính và vật chất để bảo tồn và phát triển di sản văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên trên địa bàn tỉnh
• 3.3.5. Chính sách phát triển kinh tế - xã hội, nâng cao đời sống vật chất cho người dân tộc thiểu số tại chỗ trên địa bàn tỉnh
• 3.3.6. Xây dựng các tiêu chí đánh giá cụ thể về kết quả thực hiện chính sách bảo tồn văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên trên địa bàn tỉnh
• 3.4. Một số khuyến nghị
• 3.4.1. Đối với cơ quan trung ương
• 3.5. Tiểu kết chương 3
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu và bối cảnh nghiên cứu

Luận văn Thạc sĩ này tập trung vào việc thực hiện chính sách bảo tồn văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên tại tỉnh Đắk Lắk. Cồng chiêng Tây Nguyên được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2005. Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện đại hóa và toàn cầu hóa, việc bảo tồn di sản này đang gặp nhiều thách thức. Luận văn nhằm hệ thống hóa cơ sở lý luận, đánh giá thực trạng và đề xuất giải pháp hoàn thiện chính sách bảo tồn.

1.1. Tính cấp thiết của đề tài

Cồng chiêng Tây Nguyên không chỉ là nhạc cụ mà còn là biểu tượng văn hóa, tín ngưỡng của các dân tộc thiểu số. Tuy nhiên, hiện tượng 'chảy máu cồng chiêng', sự suy giảm số lượng nghệ nhân và không gian văn hóa bị thu hẹp đặt ra yêu cầu cấp thiết về bảo tồn di sản. Luận văn góp phần giải quyết vấn đề này thông qua việc nghiên cứu và đề xuất chính sách hiệu quả.

1.2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích chính của luận văn là hoàn thiện chính sách bảo tồn văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên tại Đắk Lắk. Nhiệm vụ bao gồm khảo sát thực trạng, phân tích kết quả và hạn chế, đồng thời đề xuất giải pháp cụ thể để nâng cao hiệu quả bảo tồn.

II. Cơ sở lý luận và thực trạng

Luận văn phân tích các khái niệm liên quan đến văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên, bảo tồn văn hóa và chính sách bảo tồn. Đồng thời, nghiên cứu thực trạng thực hiện chính sách tại Đắk Lắk, chỉ ra những thành tựu và hạn chế trong quá trình bảo tồn.

2.1. Khái niệm và vai trò của cồng chiêng

Cồng chiêng là biểu tượng văn hóa, tín ngưỡng của các dân tộc Tây Nguyên. Nó không chỉ là nhạc cụ mà còn là phương tiện giao tiếp với thần linh. Việc bảo tồn cồng chiêng góp phần duy trì bản sắc văn hóa dân tộc và thu hút du lịch.

2.2. Thực trạng bảo tồn tại Đắk Lắk

Tỉnh Đắk Lắk đã triển khai nhiều chính sách bảo tồn, như tổ chức lễ hội, truyền dạy kỹ năng đánh cồng chiêng. Tuy nhiên, vẫn tồn tại những hạn chế như thiếu nguồn lực, sự tham gia của cộng đồng chưa đầy đủ và sự mai một của không gian văn hóa.

III. Giải pháp và khuyến nghị

Luận văn đề xuất các giải pháp nhằm hoàn thiện chính sách bảo tồn văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên tại Đắk Lắk. Các giải pháp bao gồm nâng cao năng lực cán bộ, tăng cường nguồn lực tài chính và xây dựng tiêu chí đánh giá hiệu quả.

3.1. Hoàn thiện hệ thống văn bản pháp lý

Cần xây dựng và hoàn thiện các văn bản pháp lý liên quan đến bảo tồn di sản văn hóa. Điều này giúp tạo cơ sở pháp lý vững chắc cho việc thực hiện chính sách.

3.2. Tăng cường nguồn lực và hỗ trợ cộng đồng

Việc huy động nguồn lực tài chính và vật chất là yếu tố quan trọng. Đồng thời, cần tăng cường sự tham gia của cộng đồng trong các hoạt động bảo tồn để đảm bảo tính bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên là kiệt tác di sản truyền khẩu và phi vật thể của nhân loại được UNESCO công nhận vào tháng 11 năm 2005 và vinh danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại vào năm 2008. Tuy nhiên, trước tác động của đô thị hóa, kinh tế thị trường và biến đổi cấu trúc xã hội, di sản cồng chiêng tại tỉnh Đắk Lắk đã trải qua giai đoạn suy giảm nghiêm trọng. Số liệu thống kê của ngành văn hóa cho thấy toàn tỉnh Đắk Lắk năm 1993 có 4.675 bộ cồng chiêng, nhưng đến năm 2003 chỉ còn 3.825 bộ, năm 2007 giảm xuống 3.375 bộ và đến cuối năm 2013 chỉ còn lưu giữ được 2.307 bộ chiêng đủ, tức suy giảm hơn 50% sau 20 năm. Hiện tượng chảy máu cồng chiêng, mai một các bài chiêng cổ và tình trạng già hóa đội ngũ nghệ nhân truyền dạy đã đặt ra thách thức sống còn đối với công tác bảo tồn văn hóa truyền thống.

Nghiên cứu tập trung giải quyết vấn đề cốt lõi: Làm thế nào để nâng cao hiệu lực, hiệu quả của quy trình tổ chức thực hiện chính sách công nhằm bảo tồn và phát huy bền vững giá trị di sản văn hóa cồng chiêng. Mục tiêu cụ thể là hệ thống hóa cơ sở lý luận về thực hiện chính sách bảo tồn văn hóa, khảo sát toàn diện thực trạng triển khai các chính sách từ cấp tỉnh đến cơ sở, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp hoàn thiện quy trình chính sách. Phạm vi nghiên cứu bao quát địa bàn tỉnh Đắk Lắk với 15 đơn vị hành chính cấp huyện, 184 xã, phường, thị trấn, tập trung vào cộng đồng người Ê-đê và Mnông trong khung thời gian từ năm 2005 đến năm 2019. Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện qua việc cung cấp luận cứ khoa học nhằm định hướng giải ngân hiệu quả nguồn ngân sách địa phương, củng cố hoạt động của 554 đội cồng chiêng truyền thống, đồng thời khôi phục không gian diễn xướng gắn với 2.608 căn nhà dài và 220 bến nước trên địa bàn toàn tỉnh.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng khung lý thuyết thực hiện chính sách công hiện đại kết hợp với quan điểm của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử. Cốt lõi của khung phân tích là chu trình thực hiện chính sách công gồm quy trình 7 bước khoa học: lập kế hoạch triển khai, phổ biến tuyên truyền, phân công phối hợp thực hiện, duy trì chính sách, điều chỉnh chính sách, theo dõi kiểm tra đôn đốc, và đánh giá tổng kết rút kinh nghiệm. Song song đó, nghiên cứu tích hợp lý thuyết bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể theo tinh thần Công ước UNESCO năm 2003 và Luật Di sản văn hóa Việt Nam năm 2001 (sửa đổi, bổ sung năm 2009).

Hệ thống nghiên cứu làm rõ 5 khái niệm nền tảng:

• Văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên: Hệ thống phức thể văn hóa gồm nhạc cụ tự thân vang bằng hợp kim đồng, kỹ thuật diễn xướng tập thể, bài bản âm nhạc và môi trường tín ngưỡng dân gian.
• Di sản văn hóa phi vật thể: Các sản phẩm tinh thần gắn với cộng đồng, được lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác bằng phương thức truyền khẩu, trình diễn và thực hành nghi lễ.
• Chính sách bảo tồn di sản văn hóa: Hệ thống quan điểm, mục tiêu, biện pháp và chuẩn mực pháp lý do Nhà nước ban hành nhằm duy trì, bảo vệ và tái tạo các giá trị di sản.
• Thực hiện chính sách: Quá trình đưa ý chí của chủ thể chính sách vào thực tiễn xã hội thông qua các chương trình, dự án và cơ chế phân bổ nguồn lực.
• Không gian văn hóa: Môi trường tự nhiên và xã hội đặc thù gồm rừng, buôn làng, nhà dài, bến nước, nơi diễn ra các nghi lễ nông nghiệp và vòng đời người.

Phương pháp nghiên cứu

Tác giả kết hợp phương pháp nghiên cứu tài liệu thứ cấp, nghiên cứu định tính tại thực địa và phương pháp chuyên gia. Nguồn dữ liệu thứ cấp được thu thập từ các báo cáo chính thức của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Đắk Lắk, Phòng Văn hóa và Thông tin thành phố Buôn Ma Thuột, Phòng Văn hóa và Thông tin huyện Lắk giai đoạn 2005 - 2019.

Về thu thập dữ liệu sơ cấp, nghiên cứu áp dụng phương pháp chọn mẫu có chủ đích tại 2 địa bàn trọng điểm tiêu biểu cho hai nhóm tộc người bản địa lớn nhất tỉnh:

• Cỡ mẫu khảo sát gồm 8 nghệ nhân tiêu biểu và đội ngũ cán bộ quản lý văn hóa từ cấp tỉnh đến cấp xã.
• Cụ thể tại thành phố Buôn Ma Thuột, tác giả khảo sát buôn Ea Bông (xã Cư Êbur) - nơi sở hữu đội chiêng truyền thống xuất sắc - và tiến hành phỏng vấn sâu 5 nghệ nhân Ê-đê. Tại huyện Lắk, tác giả khảo sát buôn Jiê Yuk (xã Đắk Phơi) và phỏng vấn sâu 3 nghệ nhân Mnông giàu kinh nghiệm diễn xướng.
• Tác giả kết hợp quan sát không tham dự tại các không gian sinh hoạt buôn làng để đánh giá thái độ, tâm tư của chủ thể văn hóa.

Lý do lựa chọn phương pháp định tính và phỏng vấn sâu xuất phát từ đặc thù của di sản văn hóa phi vật thể và bản chất của chuyên ngành Chính sách công. Phương pháp này cho phép nhận diện chính xác khoảng cách giữa văn bản quy phạm pháp luật và thực tế thực thi ở cơ sở, giúp lắng nghe trực tiếp tiếng nói của các chủ thể văn hóa bản địa nhằm tìm ra nguyên nhân sâu xa của những bất cập trong quản lý nhà nước.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, nghiên cứu chỉ ra tốc độ suy giảm nghiêm trọng của di sản vật thể cồng chiêng và sự biến đổi của không gian văn hóa. Giai đoạn 1993 - 2013, tổng số bộ chiêng toàn tỉnh giảm từ 4.675 bộ xuống 2.307 bộ (tương đương mức giảm 50,65%). Trong đó, số lượng cồng chiêng của dân tộc Mnông giảm sút nhanh nhất, từ 627 bộ năm 2007 xuống chỉ còn 164 bộ năm 2013 (giảm 73,84%). Người Ê-đê chiếm số lượng lớn nhất với 2.064 bộ (chiếm 89,47% tổng số chiêng toàn tỉnh), trong khi dân tộc Gia rai còn 62 bộ, Bru - Vân Kiều còn 9 bộ và Xơ đăng chỉ còn 8 bộ.

Thứ hai, kết quả khảo sát bộc lộ sự mất cân đối nghiêm trọng trong cơ cấu nghệ nhân và nguy cơ đứt gãy tri thức dân gian. Dù toàn tỉnh thống kê được 3.855 nghệ nhân biết diễn tấu cồng chiêng, nhưng chỉ có 635 nghệ nhân có khả năng truyền dạy (chiếm 16,47%) và vỏn vẹn 393 nghệ nhân nắm giữ kỹ thuật chỉnh chiêng (chiếm 10,19%). Hầu hết các nghệ nhân chỉnh chiêng đều đã trên 60 tuổi, trong khi thế hệ thanh niên ít mặn mà với việc học tập các thang âm truyền thống.

Thứ ba, việc thể chế hóa và triển khai các đề án bảo tồn bước đầu tạo chuyển biến tích cực nhưng nguồn lực còn hạn chế. Tỉnh Đắk Lắk đã ban hành và thực hiện liên tiếp các chính sách lớn như Đề án 2007 - 2010 (ngân sách 6 tỷ đồng), Nghị quyết 63/2012/NQ-HĐND giai đoạn 2012 - 2015, và Nghị quyết 05/2016/NQ-HĐND giai đoạn 2016 - 2020. Nhờ đó, địa phương đã kiểm kê và ghi nhận 139 bài chiêng cổ, thành lập và duy trì 554 đội cồng chiêng truyền thống, từng bước hỗ trợ trang bị cồng chiêng cho nhà văn hóa cộng đồng tại các buôn đồng bào dân tộc thiểu số tại chỗ.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản dẫn tới sự suy giảm cồng chiêng bắt nguồn từ những biến đổi kinh tế - xã hội sâu sắc, sự du nhập của các tôn giáo mới và thay đổi phương thức sản xuất. Thống kê cho thấy toàn tỉnh có 13 tôn giáo với khoảng 450.000 tín đồ, đặc biệt là sự phát triển của Công giáo và Tin Lành trong vùng đồng bào dân tộc thiểu số, làm thay đổi các nghi lễ nông nghiệp gắn liền với thần linh (Giàng). Khi các nghi lễ hiến tế cổ truyền không còn được thực hành thường xuyên, tiếng chiêng mất đi môi trường diễn xướng thiêng liêng, dẫn đến hiện tượng buôn bán nhạc cụ quý để phục vụ nhu cầu đời sống vật chất.

So sánh với các công trình nghiên cứu trước đây tại khu vực Tây Nguyên, luận văn đã làm sáng tỏ thêm rằng nguyên nhân chính sách chưa đạt hiệu quả tối ưu là do khâu tổ chức thực hiện ở cơ sở còn mang tính phong trào. Công tác tuyên truyền chưa thấm sâu vào từng buôn làng, chế độ đãi ngộ đối với nghệ nhân chưa thỏa đáng, và cơ chế phối hợp liên ngành giữa văn hóa, tài chính và du lịch còn thiếu chặt chẽ.

Các dữ liệu nghiên cứu thực trạng có thể được mô hình hóa trực quan qua biểu đồ đường thể hiện đà suy giảm số lượng cồng chiêng giai đoạn 1993 - 2013, kết hợp với bảng phân tích cơ cấu năng lực nghệ nhân nhằm làm nổi bật tỷ lệ chênh lệch giữa nhóm diễn tấu và nhóm chỉnh chiêng. Qua đó, các nhà quản lý sẽ dễ dàng nhận diện điểm nghẽn chính sách để tập trung nguồn lực can thiệp kịp thời.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả phân tích chu trình chính sách, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược nhằm hoàn thiện công tác thực hiện chính sách bảo tồn văn hóa cồng chiêng:

1. Hoàn thiện hệ thống thể chế và ban hành tiêu chí đánh giá chính sách:

   • Cơ quan thực hiện: Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân tỉnh Đắk Lắk.
   • Hành động cụ thể: Xây dựng và ban hành Nghị quyết chuyên đề về bảo tồn di sản giai đoạn tiếp theo; thiết lập bộ chỉ số định lượng đo lường kết quả thực thi chính sách ở cấp huyện và cấp xã.
   • Mục tiêu: 100% các huyện, thị xã, thành phố tích hợp chỉ tiêu bảo tồn cồng chiêng vào kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội hàng năm trước năm 2022.

2. Tăng cường phân bổ ngân sách và đa dạng hóa nguồn tài chính:

   • Cơ quan thực hiện: Sở Tài chính chủ trì, phối hợp cùng Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch.
   • Hành động cụ thể: Nâng mức phân bổ ngân sách nhà nước tăng tối thiểu 25% so với mức 6 tỷ đồng của giai đoạn trước; ban hành cơ chế ưu đãi thuế để khuyến khích doanh nghiệp du lịch tài trợ cho các đội chiêng buôn làng.
   • Mục tiêu: Đảm bảo 100% buôn đồng bào dân tộc thiểu số tại chỗ được trang bị 1 bộ chiêng đầy đủ và hỗ trợ kinh phí hoạt động định kỳ đến năm 2025.

3. Đổi mới phương thức đào tạo và ban hành chính sách đãi ngộ nghệ nhân:

   • Cơ quan thực hiện: Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Ủy ban nhân dân các huyện và thành phố.
   • Hành động cụ thể: Tổ chức các lớp truyền dạy kỹ thuật chỉnh chiêng chuyên sâu cho 100 học viên trẻ tuổi; thực hiện chính sách trợ cấp sinh hoạt và vinh danh danh hiệu Nghệ nhân Nhân dân, Nghệ nhân Ưu tú cho 393 nghệ nhân chỉnh chiêng và 635 nghệ nhân truyền dạy.
   • Lộ trình: Hoàn thành phổ cập chính sách hỗ trợ tài chính cho nghệ nhân cao tuổi trong giai đoạn 2021 - 2023.

4. Phát triển kinh tế gắn với không gian diễn xướng cồng chiêng:

   • Cơ quan thực hiện: Sở Du lịch, Hiệp hội Du lịch tỉnh, và cộng đồng cư dân tại 220 bến nước, 2.608 căn nhà dài truyền thống.
   • Hành động cụ thể: Xây dựng các tour du lịch văn hóa cộng đồng trải nghiệm thực cảnh tại buôn Ea Bông và buôn Jiê Yuk, kết hợp biểu diễn cồng chiêng nguyên bản với quảng bá sản phẩm cà phê và ẩm thực địa phương.
   • Mục tiêu: Tăng thu nhập trực tiếp cho nghệ nhân và đồng bào bản địa lên 20 - 30% vào năm 2025.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng cụ thể:

• Cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Tỉnh ủy, HĐND, UBND, Sở VHTTDL tỉnh Đắk Lắk và các tỉnh Tây Nguyên): Cung cấp cơ sở khoa học để rà soát, đánh giá các văn bản quy phạm pháp luật, từ đó xây dựng các chương trình hành động bảo tồn di sản sát với thực tiễn vùng đồng bào dân tộc thiểu số.
• Học viên, giảng viên và các nhà nghiên cứu chuyên ngành Chính sách công, Quản lý văn hóa, Văn hóa học: Sử dụng công trình như một tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp phân tích chu trình chính sách công áp dụng trong lĩnh vực quản lý di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.
• Đội ngũ cán bộ văn hóa cơ sở tại 184 xã, phường, thị trấn: Nắm vững quy trình 7 bước tổ chức thực thi chính sách để triển khai hiệu quả các lớp truyền dạy cồng chiêng, khôi phục lễ hội truyền thống và quản lý trang thiết bị văn hóa buôn làng.
• Các doanh nghiệp lữ hành và tổ chức phát triển du lịch cộng đồng: Tham khảo các mô hình không gian diễn xướng gắn với nhà dài và bến nước nhằm thiết kế các sản phẩm du lịch di sản bền vững, tôn trọng bản sắc của người Ê-đê và Mnông.

Câu hỏi thường gặp

1. Nguyên nhân chủ yếu nào dẫn đến sự suy giảm cồng chiêng tại Đắk Lắk giai đoạn 1993 - 2013?

Sự sụt giảm từ 4.675 bộ xuống còn 2.307 bộ xuất phát từ tác động của kinh tế thị trường khiến nhiều gia đình bán chiêng lấy tiền, cùng với sự gia tăng của các tôn giáo mới (chiếm 450.000 tín đồ) làm mai một các nghi lễ cúng thần linh cổ truyền.

2. Ngân sách thực hiện Đề án bảo tồn cồng chiêng giai đoạn 2007 - 2010 của tỉnh Đắk Lắk là bao nhiêu?

Theo đề án được Ủy ban nhân dân tỉnh phê duyệt, tổng kinh phí dự kiến thực hiện trong giai đoạn 2007 - 2010 là 6 tỷ đồng, được huy động từ nguồn ngân sách nhà nước kết hợp với nguồn xã hội hóa từ các doanh nghiệp và tổ chức xã hội.

3. Đội ngũ nghệ nhân chỉnh chiêng tại tỉnh Đắk Lắk hiện nay đang đối mặt với nguy cơ gì?

Toàn tỉnh chỉ có 393 nghệ nhân biết chỉnh chiêng trong tổng số 3.855 nghệ nhân diễn tấu (chiếm 10,19%). Nguy cơ lớn nhất là sự già hóa khi phần lớn nghệ nhân đều đã cao tuổi, trong khi kỹ thuật chỉnh chiêng đòi hỏi đôi tai thẩm âm tinh tế rất khó đào tạo cho thế hệ trẻ.

4. Các chính sách bảo tồn đã mang lại kết quả định lượng cụ thể nào cho cộng đồng buôn làng?

Chính sách bảo tồn đã giúp thống kê và ghi âm 139 bài chiêng cổ, thành lập và duy trì hoạt động cho 554 đội cồng chiêng truyền thống, bảo vệ 2.608 căn nhà dài và phục hồi 155 nghi lễ dân gian gắn liền với đời sống buôn làng.

5. Khung lý thuyết của luận văn phân chia quy trình thực hiện chính sách thành mấy bước?

Luận văn áp dụng mô hình khoa học gồm 7 bước: Lập kế hoạch triển khai; Tuyên truyền phổ biến; Phân công phối hợp; Duy trì chính sách; Điều chỉnh chính sách; Theo dõi, kiểm tra, đôn đốc; và Đánh giá, tổng kết, rút kinh nghiệm thực tiễn.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về chu trình 7 bước thực hiện chính sách công trong lĩnh vực bảo tồn Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên.
• Phản ánh trung thực thực trạng suy giảm cồng chiêng từ 4.675 bộ (năm 1993) xuống còn 2.307 bộ (năm 2013), đồng thời chỉ ra sự mất cân đối nhân lực khi nghệ nhân chỉnh chiêng chỉ chiếm 10,19%.
• Đánh giá sâu sắc hiệu quả thực thi các văn bản chính sách lớn của tỉnh Đắk Lắk, ghi nhận việc bảo tồn thành công 139 bài chiêng cổ và duy trì 554 đội cồng chiêng buôn làng.
• Đề xuất 4 nhóm giải pháp đột phá kết hợp hoàn thiện thể chế, nâng cao ngân sách, ban hành chế độ đãi ngộ nghệ nhân và phát triển du lịch di sản bền vững gắn với 2.608 căn nhà dài.
• Xây dựng hệ thống tiêu chí định lượng giúp các cơ quan quản lý nhà nước kiểm tra, giám sát hiệu quả thực thi chính sách bảo tồn văn hóa trong giai đoạn 2021 - 2025 và định hướng đến năm 2030.

Công trình đóng góp luận cứ khoa học quan trọng cho ngành Chính sách công và công tác quản lý di sản tại Việt Nam. Các cơ quan quản lý văn hóa và các nhà nghiên cứu cần đẩy mạnh ứng dụng ngay hệ thống giải pháp này vào thực tiễn quản lý địa phương nhằm ngăn chặn nguy cơ mai một và gìn giữ trường tồn báu vật văn hóa Tây Nguyên cho muôn đời sau.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH BẢO TỒN VĂN HÓA CỒNG CHIÊNG TÂY NGUYÊN 1. Các khái niệm liên quan 1. Văn hóa Cho đến nay có hàng trăm định nghĩa về văn hóa, nhưng cho dù số lượng định nghĩa có bao nhiêu thì chúng vẫn xoay quanh một số khuynh hướng nhất định. Thông thường có hai xu hướng định nghĩa về văn hóa: một là loại định nghĩa mô tả liệt kê các thành tố của văn hóa và thứ hai, loại định nghĩa nêu đặc trưng của văn hóa.

Định nghĩa của nhà Nhân học xã hội người Anh E. Taylor là một trong những người đầu tiên đưa ra định nghĩa khá chuẩn mực về văn hóa: “Văn hóa là một phức thể bao gồm tri thức, tín ngưỡng, nghệ thuật, đạo đức, luật pháp, tập quán cùng mọi khả năng và thói quen khác mà con người như một thành viên của xã hội đã đạt được” [8, tr. UNESCO định nghĩa văn hóa như sau: “Văn hóa nên được đề cập đến như là một tập hợp của những đặc trưng về tâm hồn, vật chất, tri thức và xúc cảm của một xã hội hay một nhóm người trong xã hội và nó chứa đựng, ngoài văn học và nghệ thuật, cả cách sống, phương thức chung sống, hệ thống giá trị, truyền thống và đức tin” [41]. Chủ tịch Hồ Chí Minh coi văn hóa bao gồm cả văn hóa văn hóa vật chất và văn hóa tinh thần, là toàn bộ những gì do con người sáng tạo và phát minh ra: “Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích của cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hằng ngày về mặc, ăn, ở và các phương thức sử dụng.

Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó tức là văn hóa” [23]. 11 Từ những quan niệm về văn hóa, chúng ta thấy văn hóa có mặt trong toàn bộ đời sống của xã hội loài người. Mọi sự sáng tạo có giá trị của con người đều là văn hóa. Tuy nhiên cũng cần phải khu biệt khái niệm để công việc nghiên cứu văn hóa tránh sự trùng lặp với nhiều ngành khoa học khác.

Văn hóa, theo cách hiểu thông thường nhất, chính là bộ mặt tinh thần và vật chất của xã hội. Văn hóa làm nên diện mạo của dân tộc này so với dân tộc khác. Văn hóa phản ánh mọi mặt đời sống của một dân tộc. Theo chúng tôi, văn hoá là khái niệm dùng để chỉ sự phản ánh tổng thể những năng lực bản chất người trong tất cả các dạng hoạt động của họ, là tổng thể các hệ thống giá trị (cả giá trị vật chất lẫn giá trị tinh thần) do con người sáng tạo ra trong quá trình hoạt động thực tiễn lịch sử xã hội của mình.

Con người có hai loại nhu cầu cơ bản là nhu cầu vật chất và nhu cầu tinh thần. Do vậy, con người cũng có hai loại hoạt động cơ bản là sản xuất vật chất và sản xuất tinh thần. Từ đó, văn hóa như một hệ thống thường được chia làm hai dạng: văn hóa vật chất và văn hóa tinh thần hay còn gọi là văn hóa vật thể và văn hóa phi vật thể: Văn hoá vật chất là toàn bộ những giá trị sáng tạo của con người được thể hiện trong các của cải vật chất do xã hội tạo ra, bao gồm: các tư liệu sản xuất (trước hết là công cụ lao động) và tư liệu tiêu dùng của xã hội. Nó được hiểu như là những giá trị vật chất phát triển của xã hội tuỳ thuộc vào từng giai đoạn phát triển khác nhau.

Có thể gọi văn hoá vật chất là văn hoá sản xuất, văn hoá của môi trường sản xuất, của điều kiện sản xuất và của người lao động. Văn hóa tinh thần bao gồm toàn bộ những sản phẩm do hoạt động sáng tạo tinh thần của con người. Bao gồm các biểu hiện tượng trưng và “không sờ thấy được” của văn hoá được lưu truyền và biến đổi qua thời gian, với một quá trình tái tạo, “trùng tu” của cộng đồng. Những di sản văn hoá tạm gọi là phi vật thể (intangible) này theo UNESCO bao gồm tư tưởng, tín ngưỡng - tôn giáo, nghệ thuật, lễ hội, phong tục, tập quán, đạo đức, ngôn ngữ, văn chương,… 12 Như vậy, văn hóa có nhiều khái niệm khác nhau dưới các góc độ khác nhau.

Từ những quan niệm đó, ta nhận thấy: Theo nghĩa rộng, văn hóa là toàn bộ giá trị vật chất, tinh thần do con người sáng tạo ra trong hoạt động thực tiễn lịch sử - xã hội, mang tính chất chân, thiện, mỹ và phục vụ cho sự sinh tồn, phát triển của con người, xã hội loài người. Theo nghĩa hẹp, văn hóa là toàn bộ các giá trị tinh thần do con người sáng tạo, tích lũy trong quá trình lịch sử xã hội. Bản sắc văn hóa: Theo Từ điển tiếng Việt: “Bản sắc là màu sắc, tính chất riêng tạo thành đặc điểm chính”. Bản sắc văn hóa được thể hiện trên lĩnh vực của đời sống và ý thức của cộng đồng.

Bản sắc văn hóa của Việt Nam được thể hiện qua lòng yêu nước, tinh thần đoàn kết, tính tự cường dân tộc, sự gắn kết cộng đồng, gia đình, làng xã, lòng nhân ái, bao dung, coi trọng đạo lý, cần cù trong lao động sáng tạo đã tạo nên bản sắc văn hóa riêng của người Việt Nam. Bản sắc văn hóa là cội nguồn, gốc rễ của một cộng đồng văn hóa trong lịch sử của sự hình thành, tồn tại và phát triển, cái đặc trưng riêng đó chính là sự khác biệt giữa dân tộc này và dân tộc khác. Với cách hiểu này, VHCC Tây Nguyên là một trong những bản sắc văn hóa của các DTTS tại chỗ Tây Nguyên. Di sản văn hóa Theo nghĩa Hán Việt, di sản văn hóa là những tài sản văn hóa có giá trị của quá khứ tồn tại trong cuộc sống đương đại và tương lai.

Di là để lại, còn lại, dịch chuyển, chuyển lại. Sản là tài sản, là những gì quý giá, có giá trị. Di sản văn hóa được hiểu bằng sự tổng hợp của các ý nghĩa nói trên. Trong từ điển Tiếng Việt, di sản văn hóa được định nghĩa như sau: “Giá trị tinh thần và vật chất của văn hóa thế giới hay một quốc gia, một dân tộc để lại.

13 Như vậy di sản văn hóa là những sản phẩm do con người tạo ra. Tuy nhiên, không phải bất cứ sản phẩm nào do con người tạo ra đều là di sản văn hóa”. Theo điều 1 của Luật Di sản văn hóa được Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam ngày 29/6/2001 quy định: Di sản văn hóa: “bao gồm di sản văn hóa vật thể và phi vật thể, là sản phẩm tinh thần, vật chất có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học được lưu truyền từ thế hệ này qua thế hệ khác ở nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam” [28, tr. Di sản văn hóa vật thể: “Là sản phẩm vật chất có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, bao gồm di tích lịch sử - văn hóa, danh lam thắng cảnh, di vật, cổ vật, bảo vật quốc gia” [28, tr.

Tại điều 1 Luật sửa đổi, bổ sung một số điều Luật Di sản văn hóa số 28/2001/QH10 được nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam thông qua ngày 18/6/2009 quy định: Di sản văn hóa phi vật thể: Di sản văn hóa phi vật thể là sản phẩm tinh thần gắn với cộng đồng hoặc cá nhân, vật thể và không gian văn hóa liên quan, có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, thể hiện bản sắc của cộng đồng, không ngừng được tái tạo và được lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác bằng truyền miệng, truyền nghề, trình diễn và các hình thức khác [29, tr. Di sản văn hóa phi vật thể là cái vô hình, sản phẩm tinh thần có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, được lưu giữ bằng trí nhớ, chữ viết, được lưu truyền bằng con đường truyền miệng, truyền nghề, trình diễn và các hình thức lưu giữ lưu truyền khác như: Tiếng nói, chữ viết, tác phẩm văn học, nghệ thuật, khoa học, truyện kể dân gian, lối sống nếp sống, lễ hội, nghề thủ công truyền thống, y học cổ truyền về văn hóa ẩm thực và các bí quyết của làng nghề truyền thống, trang phục truyền thống và những tri thức dân gian khác. 14 Di sản văn hóa vật thể là cái hữu hình, dưới dạng vật chất, là văn minh của nhân loại cái làm nên di sản văn hóa vật thể bằng các vật liệu khác nhau không có khả năng trường tồn theo thời gian [29, tr. Ở Việt Nam, di sản văn hóa vật thể và phi vật thể gắn bó mật thiết có tác động lẫn nhau cấu thành kho tàng di sản văn hóa dân tộc.

Di sản văn hóa phi vật thể là cốt lõi tinh thần của di sản văn hóa vật thể. Di sản văn hóa vật thể là biểu hiện vật chất của di sản văn hóa phi vật thể. Di sản văn hóa mang tính lịch sử, tính thời đại của một nền văn minh và kĩ thuật tạo ra nó, thể hiện nền văn hóa của một quốc gia hay một dân tộc. Có tính truyền thống được lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, phát triển sáng tạo mới trên nền di tích cũ.

Di sản văn hóa tồn tại theo thời gian do đó dễ bị ảnh hưởng bởi có sự tác động lẫn nhau, dễ bị hư, bị phá hủy, bị mai một do tác động của con người của thời tiết và các vấn đề khác. Vì vậy, bảo tồn di sản văn hóa nhằm đảm bảo khôi phục, tôn tạo các di sản văn hóa để phục vụ cho hoạt động xã hội phát triển lâu dài, phát huy di sản là phát triển theo chiều hướng tiến bộ làm cho cái hay, cái đẹp được phát triển từ thấp đến cao từ đơn giản đến phức tạp, từ ít đến nhiều điều đó xuất phát từ nhu cầu thực tế của con người muốn tạo ra nhiều sản phẩm được nhiều người biết đến phát huy di sản văn hóa là phục vụ sự tiến bộ của xã hội, giáo dục truyền thống yêu nước giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc, làm cầu nối cộng đồng các dân tộc trên thế giới dựa vào giá trị có sẵn của di sản để tôn vinh vẻ đẹp và phát triển các giá trị văn hóa. Văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên Cồng chiêng là nhạc cụ dân tộc thuộc bộ gõ, được làm bằng đồng thau, hình tròn như chiếc nón quai thao, đường kính khoảng từ 20 cm đến 60 cm, ở giữa có hoặc không có núm.