Khám Phá Tư Duy Nghệ Thuật Trong Thơ Viễn Phương - Đại Học Quốc Gia Hà Nội

Khám phá luận văn thạc sĩ về thơ Viễn Phương qua góc độ tư duy nghệ thuật, phân tích sâu sắc và độc đáo về tác phẩm và phong cách sáng tác.

• Tác giả: Nguyễn Thị Nga
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Bá Thành
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
• Đề tài: Thơ Viễn Phương Nhìn Từ Góc Độ Tư Duy Nghệ Thuật
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• PHẦN MỞ ĐẦU
• Lý do chọn đề tài
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• Lịch sử vấn đề
• Phương pháp nghiên cứu
• Những đóng góp mới của luận văn
• Kết cấu của luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TƯ DUY THƠ VÀ QUÁ TRÌNH SÁNG TÁC THƠ CỦA VIỄN PHƯƠNG
• 1.1. Một số vấn đề lý thuyết tư duy thơ
• 1.2. Tư duy nghệ thuật
• 1.3. Quá trình sáng tác và quan niệm thơ của Viễn Phương
• 1.4. Vài nét về tiểu sử Viễn Phương
• 1.5. Thơ trong sự nghiệp sáng tác của Viễn Phương
• 1.6. Quan niệm thơ của Viễn Phương
• 1.7. Nghiên cứu tác phẩm thơ Viễn Phương dưới góc độ tư duy nghệ thuật
• 2. CHƯƠNG 2: CẢM HỨNG CHỦ ĐẠO VÀ NHÂN VẬT TRỮ TÌNH TRONG THƠ VIỄN PHƯƠNG
• 2.1. Cảm hứng chủ đạo trong thơ Viễn Phương
• 2.2. Cảm hứng về quê hương đất nước
• 2.3. Cảm hứng nhân văn và suy nghĩ về chiến tranh
• 2.4. Nhân vật trữ tình trong thơ Viễn Phương
• 2.4.1. Khái niệm về cái tôi, cái tôi trữ tình trong thơ
• 2.4.2. Cái tôi trữ tình trong thơ Viễn Phương
• 2.4.3. Các nhân vật trữ tình khác trong thơ Viễn Phương
• 3. CHƯƠNG 3: HỆ THỐNG BIỂU TƯỢNG VÀ NGÔN NGỮ TRONG THƠ VIỄN PHƯƠNG
• 3.1. Hệ thống biểu tượng
• 3.2. Khái niệm biểu tượng
• 3.3. Phân biệt biểu tượng, ẩn dụ, tượng trưng, hình tượng
• 3.4. Biểu tượng trong tư duy thơ
• 3.5. Các biểu tượng trong thơ Viễn Phương
• 3.6. Ngôn ngữ trong tư duy thơ
• 3.7. Ngôn ngữ trong thơ Viễn Phương đậm chất đời thường
• 3.8. Sáng tạo ngôn từ và cách diễn đạt trong thơ Viễn Phương
• PHẦN KẾT LUẬN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về thơ Viễn Phương và tư duy nghệ thuật

Thơ Viễn Phương là một phần quan trọng trong nền văn học Việt Nam, đặc biệt trong bối cảnh kháng chiến. Tư duy nghệ thuật của ông không chỉ phản ánh hiện thực mà còn thể hiện những cảm xúc sâu sắc về con người và cuộc sống. Việc nghiên cứu thơ Viễn Phương từ góc độ tư duy nghệ thuật giúp mở ra những khía cạnh mới trong việc hiểu và cảm nhận tác phẩm của ông.

1.1. Đặc điểm tư duy nghệ thuật trong thơ Viễn Phương

Tư duy nghệ thuật của Viễn Phương thể hiện qua việc sử dụng hình tượng và ngôn ngữ độc đáo. Ông không chỉ đơn thuần miêu tả mà còn khơi gợi cảm xúc, tạo nên những hình ảnh sống động trong lòng người đọc.

1.2. Vai trò của tư duy nghệ thuật trong sáng tác thơ

Tư duy nghệ thuật là yếu tố quyết định trong việc hình thành phong cách sáng tác của Viễn Phương. Nó giúp ông kết nối giữa hiện thực và lý tưởng, giữa cái tôi cá nhân và cái chung của dân tộc.

II. Những thách thức trong nghiên cứu thơ Viễn Phương

Nghiên cứu thơ Viễn Phương gặp nhiều thách thức do sự đa dạng trong phong cách và nội dung. Các tác phẩm của ông không chỉ phản ánh chiến tranh mà còn chứa đựng những suy tư về nhân sinh. Việc phân tích tư duy nghệ thuật trong thơ ông cần một cách tiếp cận toàn diện và sâu sắc.

2.1. Khó khăn trong việc xác định phong cách thơ

Phong cách thơ của Viễn Phương rất phong phú, từ những hình ảnh cụ thể đến những biểu tượng trừu tượng. Điều này tạo ra khó khăn trong việc phân loại và đánh giá tác phẩm của ông.

2.2. Sự đa dạng trong cảm hứng sáng tác

Cảm hứng trong thơ Viễn Phương không chỉ dừng lại ở chiến tranh mà còn mở rộng ra nhiều khía cạnh khác của cuộc sống. Điều này đòi hỏi người nghiên cứu phải có cái nhìn sâu sắc và toàn diện.

III. Phương pháp nghiên cứu tư duy nghệ thuật trong thơ Viễn Phương

Để nghiên cứu tư duy nghệ thuật trong thơ Viễn Phương, cần áp dụng nhiều phương pháp khác nhau. Các phương pháp này giúp làm rõ những đặc điểm nổi bật trong sáng tác của ông và cách mà ông thể hiện tư duy nghệ thuật qua ngôn ngữ và hình tượng.

3.1. Phương pháp phân tích tổng hợp

Phương pháp này giúp tổng hợp các luận điểm từ nhiều tác phẩm khác nhau của Viễn Phương, từ đó rút ra những đặc điểm chung trong tư duy nghệ thuật của ông.

3.2. Phương pháp so sánh với các tác giả khác

So sánh tư duy nghệ thuật của Viễn Phương với các nhà thơ cùng thời giúp làm nổi bật những nét riêng trong phong cách sáng tác của ông.

IV. Ứng dụng thực tiễn từ nghiên cứu thơ Viễn Phương

Nghiên cứu tư duy nghệ thuật trong thơ Viễn Phương không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có thể áp dụng vào việc giảng dạy và nghiên cứu văn học. Những phát hiện từ nghiên cứu này có thể giúp sinh viên và người yêu thơ hiểu sâu hơn về tác phẩm của ông.

4.1. Giá trị giáo dục từ thơ Viễn Phương

Thơ Viễn Phương có thể được sử dụng như một tài liệu giảng dạy để giúp sinh viên hiểu rõ hơn về tư duy nghệ thuật và cách thể hiện cảm xúc trong văn học.

4.2. Tác động đến văn học hiện đại

Nghiên cứu tư duy nghệ thuật trong thơ Viễn Phương có thể góp phần làm phong phú thêm nền văn học hiện đại, mở ra những hướng đi mới cho các nhà thơ trẻ.

V. Kết luận về tư duy nghệ thuật trong thơ Viễn Phương

Tư duy nghệ thuật trong thơ Viễn Phương là một lĩnh vực nghiên cứu phong phú và đầy tiềm năng. Những đóng góp của ông cho nền thơ ca Việt Nam không chỉ nằm ở nội dung mà còn ở hình thức thể hiện. Việc nghiên cứu này không chỉ giúp khẳng định vị trí của Viễn Phương mà còn mở ra những hướng đi mới cho nghiên cứu văn học.

5.1. Tương lai của nghiên cứu thơ Viễn Phương

Nghiên cứu thơ Viễn Phương cần tiếp tục được mở rộng và phát triển, đặc biệt là trong bối cảnh văn học hiện đại đang có nhiều biến chuyển.

5.2. Khẳng định vị trí của Viễn Phương trong văn học

Viễn Phương xứng đáng được ghi nhận như một trong những nhà thơ tiêu biểu của nền thơ Việt Nam, với những đóng góp quan trọng cho văn học kháng chiến.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh văn học Việt Nam hiện đại, thơ ca kháng chiến chống Mỹ là một dòng chảy nghệ thuật quan trọng, phản ánh sâu sắc tinh thần và tâm hồn dân tộc trong những năm tháng gian khó. Nhà thơ Viễn Phương (1928-2005) là một trong những cây bút tiêu biểu của thế hệ thơ trẻ chống Mỹ, với sự nghiệp sáng tác gắn liền với hai cuộc kháng chiến vĩ đại của dân tộc. Luận văn tập trung nghiên cứu thơ Viễn Phương dưới góc độ tư duy nghệ thuật, nhằm khám phá phong cách sáng tạo độc đáo và những đóng góp của ông đối với nền thơ Việt Nam hiện đại.

Mục tiêu nghiên cứu là phân tích thế giới nghệ thuật trong thơ Viễn Phương qua các yếu tố: cảm hứng chủ đạo, nhân vật trữ tình, hệ thống biểu tượng và ngôn ngữ nghệ thuật. Phạm vi nghiên cứu bao gồm toàn bộ thơ Viễn Phương từ các tập tiêu biểu như Chiến thắng Hòa Bình (1952), Mắt sáng học trò (1970), Như mây mùa xuân (1978), Phù sa quê mẹ (1991) đến Gió lay hương quỳnh (2005). Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc làm sáng tỏ tư duy nghệ thuật thơ ca kháng chiến, đồng thời khẳng định vị trí của Viễn Phương trong nền văn học Việt Nam đương đại.

Theo ước tính, thơ Viễn Phương đã góp phần làm phong phú thêm kho tàng thơ ca kháng chiến với những hình tượng nghệ thuật đặc sắc, phản ánh chân thực cuộc sống và tâm trạng người lính, đồng thời thể hiện sự đổi mới trong tư duy thơ hiện đại. Luận văn cung cấp một góc nhìn toàn diện, khoa học về tư duy nghệ thuật trong thơ Viễn Phương, góp phần thúc đẩy nghiên cứu văn học Việt Nam hiện đại phát triển sâu rộng hơn.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng các lý thuyết về tư duy nghệ thuật và tư duy thơ hiện đại, dựa trên quan điểm của các nhà nghiên cứu như PGS.TS Nguyễn Bá Thành và nhóm tác giả Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi. Tư duy nghệ thuật được hiểu là hoạt động trí tuệ sáng tạo nhằm khái quát hóa hiện thực và giải quyết nhiệm vụ thẩm mỹ thông qua các biểu tượng, hình tượng nghệ thuật, với cơ sở là tình cảm và trí tưởng tượng phong phú của người sáng tạo. Tư duy thơ là một hình thức biểu hiện của tư duy nghệ thuật, thể hiện qua cái tôi trữ tình, ngôn ngữ nghệ thuật và hình tượng thơ.

Ba khái niệm chính được tập trung nghiên cứu gồm:

• Tư duy nghệ thuật: Hoạt động nhận thức sáng tạo, sử dụng biểu tượng và hình tượng để phản ánh hiện thực theo lý tưởng thẩm mỹ.
• Tư duy thơ: Phương thức nhận thức và biểu lộ tình cảm bằng hình tượng ngôn ngữ, thể hiện cái tôi trữ tình trực tiếp hoặc gián tiếp.
• Cái tôi trữ tình: Trung tâm biểu hiện cảm xúc và suy nghĩ trong thơ, có thể là cái tôi cá nhân hoặc cái tôi nghệ thuật hóa thành nhân vật trữ tình.

Ngoài ra, luận văn còn sử dụng lý thuyết về phong cách nghệ thuật, biểu tượng và ngôn ngữ nghệ thuật để phân tích sâu sắc các đặc trưng sáng tạo trong thơ Viễn Phương.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn áp dụng phương pháp nghiên cứu tổng hợp, kết hợp các phương pháp sau:

• Phân tích tổng hợp: Phân tích chi tiết các tác phẩm thơ Viễn Phương, tổng hợp các luận điểm để đưa ra nhận định khách quan.
• Thống kê, phân loại: Thống kê các thể loại thơ và chủ đề trong sáng tác của Viễn Phương nhằm xác định xu hướng tư duy nghệ thuật.
• So sánh: So sánh sự vận động tư duy thơ qua các tập thơ của Viễn Phương và với một số nhà thơ cùng thời để làm nổi bật đặc trưng riêng.
• Nghiên cứu loại hình: Phân tích cấu trúc nội dung và hình thức nghệ thuật, đặc biệt là hệ thống biểu tượng và ngôn ngữ trong thơ.
• Phân tích lịch sử: Đặt sáng tác của Viễn Phương trong bối cảnh lịch sử, hoàn cảnh chiến tranh và phong trào thơ kháng chiến để hiểu rõ ảnh hưởng và sự phát triển tư duy nghệ thuật.

Nguồn dữ liệu chính là toàn bộ thơ Viễn Phương, các tác phẩm phê bình về thơ ông, cùng một số truyện ngắn và ký của nhà thơ. Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm các tập thơ tiêu biểu từ năm 1952 đến 2005. Phương pháp chọn mẫu dựa trên tính đại diện và ảnh hưởng của các tác phẩm trong sự nghiệp sáng tác của Viễn Phương. Thời gian nghiên cứu kéo dài trong khoảng 1 năm, từ khảo sát tài liệu đến phân tích và tổng hợp kết quả.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Cảm hứng chủ đạo trong thơ Viễn Phương là tình yêu quê hương đất nước và lòng căm thù giặc sâu sắc
   Thơ Viễn Phương phản ánh rõ nét tinh thần kháng chiến với cảm hứng về quê hương, đất nước chiếm tỷ lệ lớn trong các sáng tác. Ví dụ, trong bài Quê mẹ phù sa, ông viết:

   "Tôi yêu quê tôi đất phù sa / Càng thương quê tôi mùa nước lũ"
   Đồng thời, lòng căm thù giặc Mỹ được thể hiện mãnh liệt qua các hình ảnh như "bọn giặc Mỹ là lũ sói lang", với tần suất xuất hiện cao trong nhiều bài thơ, góp phần tạo nên sức mạnh biểu cảm cho tác phẩm.

2. Cái tôi trữ tình trong thơ Viễn Phương đa dạng, vừa là cái tôi chiến sỹ vừa là cái tôi gắn bó với thiên nhiên, quê hương và đô thị
   Cái tôi chiến sỹ thể hiện qua những tâm trạng lắng đọng, trăn trở và khí thế sục sôi trong chiến đấu, như trong bài Tiếng hát trong đề lao:

   "Em tôi khóc đã mỏi mòn / Chép môi nuốt lệ thay dòng sữa thơm"
   Bên cạnh đó, cái tôi trữ tình gắn bó với thiên nhiên và quê hương được thể hiện qua những hình ảnh thơ mộng, giàu tính trữ tình như trong Sen trắng:
   "Mênh mông trời Đồng Tháp / Trắng cánh cò hoàng hôn"
   Cái tôi đô thị cũng được khắc họa qua tình yêu dành cho Sài Gòn với những con đường, góc phố thân quen.

3. Hệ thống biểu tượng trong thơ Viễn Phương phong phú và đặc sắc, sử dụng các biểu tượng như mặt trời, lửa, gió, dòng sông để thể hiện tư duy nghệ thuật sâu sắc
   Các biểu tượng này không chỉ mang tính ẩn dụ mà còn là phương tiện để nhà thơ khái quát hiện thực chiến tranh và cuộc sống, tạo nên sức gợi hình mạnh mẽ. Ví dụ, biểu tượng "mặt trời" và "lửa" được dùng để bộc lộ sự khốc liệt của chiến tranh và tinh thần chiến đấu kiên cường.

4. Ngôn ngữ thơ Viễn Phương giản dị, đậm chất đời thường nhưng giàu sức biểu cảm và sáng tạo
   Ngôn ngữ thơ ông không cầu kỳ mà gần gũi, dễ tiếp cận, tạo điều kiện cho tư duy thơ phát triển tự do, linh hoạt. Sự kết hợp giữa ngôn ngữ đời thường và hình tượng nghệ thuật tạo nên phong cách riêng biệt, góp phần làm nên sức sống lâu bền cho thơ ông.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy tư duy nghệ thuật trong thơ Viễn Phương là sự hòa quyện giữa lý tính và tình cảm, giữa cái tôi cá nhân và cái tôi cộng đồng. Sự đa dạng trong biểu hiện cái tôi trữ tình phản ánh quá trình trưởng thành và vận động tư duy thơ trong bối cảnh lịch sử chiến tranh và hòa bình. So với các nhà thơ cùng thời, Viễn Phương có cách tiếp cận tư duy nghệ thuật độc đáo khi vừa giữ được tính chân thực của hiện thực chiến tranh, vừa thể hiện chiều sâu nội tâm và sự lãng mạn tinh tế.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ phân bố chủ đề cảm hứng trong thơ Viễn Phương, bảng so sánh tần suất sử dụng các biểu tượng nghệ thuật qua các tập thơ, hoặc sơ đồ thể hiện các dạng cái tôi trữ tình trong các giai đoạn sáng tác. Những phát hiện này góp phần làm rõ vai trò của tư duy nghệ thuật trong việc hình thành phong cách thơ và giá trị nghệ thuật của Viễn Phương, đồng thời mở ra hướng nghiên cứu mới cho thơ ca kháng chiến Việt Nam.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường nghiên cứu tư duy nghệ thuật trong thơ ca kháng chiến
   Khuyến khích các nhà nghiên cứu mở rộng phân tích tư duy nghệ thuật ở nhiều tác giả khác để làm rõ sự đa dạng và phong phú của thơ ca thời kỳ này, góp phần bảo tồn và phát huy giá trị văn học dân tộc.

2. Ứng dụng kết quả nghiên cứu vào giảng dạy văn học hiện đại
   Đề xuất đưa các phân tích về tư duy nghệ thuật thơ Viễn Phương vào chương trình giảng dạy đại học và phổ thông nhằm giúp học sinh, sinh viên hiểu sâu sắc hơn về thơ ca kháng chiến và phát triển năng lực cảm thụ nghệ thuật.

3. Phát triển các ấn phẩm, tài liệu tham khảo chuyên sâu về thơ Viễn Phương
   Chủ thể thực hiện là các nhà xuất bản và viện nghiên cứu văn học, với mục tiêu xuất bản sách, bài viết chuyên khảo trong vòng 2-3 năm tới, nhằm phổ biến rộng rãi kiến thức và nâng cao nhận thức về giá trị thơ Viễn Phương.

4. Tổ chức hội thảo, tọa đàm chuyên đề về tư duy nghệ thuật trong thơ ca Việt Nam
   Các trường đại học, hội nhà văn và các tổ chức văn học nghệ thuật nên phối hợp tổ chức định kỳ để trao đổi, cập nhật các nghiên cứu mới, tạo diễn đàn học thuật chuyên sâu cho các nhà nghiên cứu và sinh viên.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Sinh viên và nghiên cứu sinh ngành Văn học Việt Nam
   Luận văn cung cấp kiến thức chuyên sâu về tư duy nghệ thuật và phong cách thơ Viễn Phương, giúp nâng cao kỹ năng phân tích và cảm thụ thơ ca hiện đại.

2. Giảng viên và nhà nghiên cứu văn học
   Tài liệu tham khảo quý giá để phát triển các bài giảng, đề tài nghiên cứu về thơ ca kháng chiến và tư duy nghệ thuật trong văn học Việt Nam.

3. Nhà văn, nhà thơ và những người làm công tác sáng tác
   Giúp hiểu rõ hơn về quá trình sáng tạo nghệ thuật, cách vận dụng tư duy nghệ thuật trong sáng tác thơ và văn xuôi, từ đó nâng cao chất lượng tác phẩm.

4. Độc giả yêu thích thơ ca Việt Nam
   Cung cấp góc nhìn mới mẻ, sâu sắc về thơ Viễn Phương, giúp độc giả hiểu và trân trọng hơn giá trị nghệ thuật và tinh thần của thơ ca kháng chiến.

Câu hỏi thường gặp

1. Tư duy nghệ thuật khác gì so với tư duy khoa học?
   Tư duy nghệ thuật tập trung vào hình tượng, biểu tượng và cảm xúc, nhằm khái quát hóa hiện thực theo lý tưởng thẩm mỹ, trong khi tư duy khoa học dựa trên logic, khái niệm và quy luật khách quan. Ví dụ, thơ Viễn Phương sử dụng biểu tượng "mặt trời" để thể hiện sức mạnh chiến đấu, không chỉ đơn thuần là hiện tượng vật lý.

2. Cái tôi trữ tình trong thơ Viễn Phương có đặc điểm gì nổi bật?
   Cái tôi trữ tình của ông vừa mang tính cá nhân sâu sắc, vừa hòa nhập với cái tôi cộng đồng, thể hiện qua hình ảnh người chiến sỹ, người con quê hương và người dân trong chiến tranh. Ví dụ, trong bài Tiếng hát trong đề lao, cái tôi thể hiện sự đau thương và kiên cường.

3. Phương pháp nghiên cứu nào được sử dụng để phân tích thơ Viễn Phương?
   Luận văn sử dụng phương pháp phân tích tổng hợp, thống kê, so sánh, nghiên cứu loại hình và phân tích lịch sử để đảm bảo tính khách quan và toàn diện trong nghiên cứu.

4. Tại sao thơ Viễn Phương được coi là tiêu biểu cho thơ ca kháng chiến?
   Vì thơ ông phản ánh chân thực cuộc sống chiến tranh, thể hiện tinh thần yêu nước, lòng căm thù giặc sâu sắc và sự lãng mạn trong tâm hồn người lính, đồng thời có phong cách nghệ thuật độc đáo, giản dị mà sâu sắc.

5. Làm thế nào để áp dụng kết quả nghiên cứu vào giảng dạy văn học?
   Có thể tích hợp các phân tích về tư duy nghệ thuật và cái tôi trữ tình trong thơ Viễn Phương vào bài giảng, giúp học sinh, sinh viên phát triển kỹ năng phân tích, cảm thụ và sáng tạo văn học.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa và phân tích sâu sắc tư duy nghệ thuật trong thơ Viễn Phương, làm rõ những nét đặc sắc trong cảm hứng, cái tôi trữ tình, biểu tượng và ngôn ngữ thơ.
• Cái tôi trữ tình trong thơ Viễn Phương đa dạng, vừa là cái tôi chiến sỹ vừa là cái tôi gắn bó với thiên nhiên, quê hương và đô thị, tạo nên phong cách thơ độc đáo.
• Hệ thống biểu tượng và ngôn ngữ giản dị nhưng giàu sức biểu cảm góp phần làm nên giá trị nghệ thuật bền vững của thơ Viễn Phương.
• Nghiên cứu mở ra hướng tiếp cận mới cho việc phân tích thơ ca kháng chiến và tư duy nghệ thuật trong văn học Việt Nam hiện đại.
• Đề xuất các giải pháp nhằm phát huy giá trị nghiên cứu trong giảng dạy, nghiên cứu và sáng tác văn học.

Tiếp theo, cần triển khai các hoạt động phổ biến kết quả nghiên cứu, tổ chức hội thảo chuyên đề và phát triển tài liệu tham khảo chuyên sâu để nâng cao nhận thức và ứng dụng trong lĩnh vực văn học. Độc giả và nhà nghiên cứu được khuyến khích tiếp cận và khai thác luận văn nhằm phát triển nghiên cứu văn học Việt Nam hiện đại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TƯ DUY THƠ VÀ QUÁ TRÌNH SÁNG TÁC THƠ CỦA VIỄN PHƯƠNG 1. Một số vấn đề lý thuyết tư duy thơ 1. Tư duy nghệ thuật Tư duy nghệ thuật là một thuật ngữ có tính chất mở, với một nội hàm khá rộng. Nói đến tư duy là liên quan đến lĩnh vực triết học và tâm lý học.

Trong Từ điển triết học của M.Iudin có định nghĩa về tư duy như sau: “Tư duy là một hoạt động nhận thức lý tính của con người. Khí quan của tư duy chính là bộ óc người với một hệ thống tinh vi của gần 16 tỷ tế bào thần kinh” [37]. Đặc trưng của tư duy là phản ánh các mối quan hệ giữa các sự vật, hiện tượng; truy tìm các mối quan hệ, biểu diễn các mối quan hệ đó bằng phương tiện ngôn ngữ. Đó là toàn bộ chức năng nhận thức của tư duy.

Ngôn ngữ là công cụ của tư duy, là cái vỏ vật chất của tư tưởng. Tư duy làm cho ngôn ngữ phát triển tinh xảo, ngôn ngữ tạo điều kiện cho tư duy đi sâu vào bản chất sự vật. Tư duy nghệ thuật là sản phẩm sáng tạo của con người trong lĩnh vực nghệ thuật. Có nhiều quan điểm về vấn đề này, tuy nhiên chúng tôi thống nhất với quan điểm của nhóm tác giả Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi trong cuốn Từ điển thuật ngữ văn học (NXB Giáo dục) và ý kiến của PGS.TS Nguyễn Bá Thành trong cuốn Tư duy thơ và tư duy thơ hiện đại Việt Nam (NXB Văn học).

Trong cuốn Từ điển thuật ngữ văn học: “Tư duy nghệ thuật là dạng hoạt động trí tuệ của con người hướng tới sáng tạo và tiếp nhận tác phẩm nghệ thuật. Bản chất của nó do phương thức thực tiễn tinh thần của hoạt động chiếm lĩnh thế giới bằng hình tượng quy định. Sự chuyên môn hóa lối tư duy này tạo thành đặc trưng nghệ thuật và tiềm năng nhân thức của nó. Tư duy nghệ thuật là một phương thức hoạt động nghệ thuật nhằm khái quát hóa 10 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] hiện thực và giải quyết nhiệm vụ thẩm mỹ.

Phương tiện của nó là các biểu tượng, tượng trưng có thể trực quan được. Cơ sở của nó là tình cảm. Dấu hiệu bản chất của tư duy nghệ thuật là: ngoài tính giả định, ước lệ nó hướng tới sự nắm bắt những sự thật đời sống cụ thể, cảm tính mang nội dung khả nhiên (cái có thể có) có thể cảm thấy, theo xác xuất khả năng và tất yếu. Chính nhờ đặc điểm này mà nội dung khái quát của nghệ thuật thường mang tính phổ quát hơn, triết học hơn so với sự thật cá biệt.

Bằng trí tưởng tượng sáng tạo vốn là chất xúc tác của hoạt động tư duy nghệ thuật, nghệ sĩ xây dựng các giả thiết, làm sáng rõ các phần còn bị che khuất của thực tại, lấp đầy các “lỗ hổng chưa biết” tính cấu trúc của tư duy nghệ thuật gắn với năng lực nhìn thấy thế giới một cách trọn vẹn, nắm bắt nó qua những dấu hiệu phát sinh, đồng thời phát hiện các mối liên hệ mới chưa được nhận ra… Tư duy nghệ thuật đòi hỏi một ngôn ngữ nghệ thuật làm “hiện thực trực tiếp” cho nó. Ngôn ngữ đó là hệ thống các ký hiệu nghệ thuật, các hình tượng, các phương tiện tạo hình và biểu hiện. Nó có mã nghệ thuật, tức là hệ thống năng động gồm các quy tắc sử dụng ký hiệu để gìn giữ tổ chức và truyền đạt thông tin. Điểm xuất phát của tư duy nghệ thuật vẫn là lý tính, là trí tuệ có kinh nghiệm, biết nghiền ngẫm và hệ thống hóa các kết quả nhận thức.

Đặc điểm của tư duy nghệ thuật là tính lựa chọn, tính liên tưởng, tính ẩn dụ. Trên cơ sở của tư duy nghệ thuật người ta tạo ra các tư tưởng và quan niệm nghệ thuật lựa chọn các phương tiện, biện pháp nghệ thuật. Dạng tư duy này chỉ phát huy hiệu quả khi gắn với tài năng, biết cảm một cách nhạy bén về viễn cảnh lịch sử, nắm bắt tinh thần thời đại, dự báo tương lai và tài năng sáng tạo nghệ thuật” [9]. Trên cơ sở nghiên cứu và phân tích khái quát những vấn đề về tư duy nghệ thuật, PGS.TS Nguyễn Bá Thành trong cuốn Tư duy thơ và tư duy thơ hiện đại Việt Nam đã bàn về vấn đề tư duy nghệ thuật nói chung và tư duy thơ 11 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] nói riêng và đã đi đến kết luận: “Tư duy nghệ thuật là sự khôi phục và sáng tạo các biểu tượng trực quan, là sự hình tượng hóa hiện thức khách quan theo nhận thức chủ quan.

Tư duy nghệ thuật chịu sự chi phối mạnh mẽ của thế giới quan và nhân sinh quan của người sáng tạo” [31, tr. Tư duy nghệ thuật khác với tư duy khoa học ở chỗ: tư tưởng tình cảm không chỉ là năng lượng của tư duy mà còn là đối tượng của cảm xúc, nghĩa là “năng lượng” tình cảm còn đọng lại trong hình tượng như là một yếu tố nội dung, một bộ phận hợp thành. Tuy vậy, nếu đối lập lý trí với tình cảm, tư duy khoa học với tư duy nghệ thuật, chúng ta sẽ đi đến chỗ coi nghệ thuật chỉ bao hàm những yếu tố trực giác, những ấn tượng cảm tính mà không có ý nghĩa sâu sắc, không mang nội dung trí tuệ. Hoạt động nghệ thuật là hoạt động chiếm lĩnh thế giới bằng hình tượng, tư duy nghệ thuật là một bộ phận của hoạt động ấy nhằm khái quát hóa hiện thực và giải quyết nhiệm vụ thẩm mỹ.

Tư duy nghệ thuật vì thế lấy phương tiện tư duy là các biểu tượng, tượng trưng có thể trực quan được với cơ sở là tình cảm, xúc cảm của người nghệ sĩ, thông qua trí tưởng tượng phong phú và sự liên tưởng tinh tế mà người nghệ sỹ sáng tạo nên những hình tượng, biểu tượng mới. Quá trình sáng tạo đó luôn được bắt nguồn từ lý tính và trí tuệ có kinh nghiệm của nhà văn, trên cơ sở tư duy nghệ thuật nhà văn tạo ra những tư tưởng và quan niệm nghệ thuật, lựa chọn và sử dụng những phương tiện và biện pháp phù hợp. Tư duy nghệ thuật luôn thăng hoa cùng những tài năng biết cảm nhận một cách nhạy bén về viễn cảnh lịch sử, biết nắm bắt tinh thần thời đại, biết dự báo tương lai và một tài năng sáng tạo nghệ thuật. Tư duy nghệ thuật vì vậy gắn liền với quá trình sáng tác, bị chi phối bởi tư tưởng, quan niệm của từng nhà văn, từng thời đại, đồng thời nó cũng thể hiện cách nhìn, cách khái quát hiện thực của riêng nhà văn, thể hiện riêng bản sắc, cá 12 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] tính sáng tạo của nhà văn, ở một góc độ nào đó thì tư duy nghệ thuật có sự giao cắt và làm nên phong cách nghệ thuật của nhà văn.

Nói về phong cách học, Khrapchenko cho rằng: “Cái chính ở đây là làm sao xác định được những kiểu tư duy nghệ thuật, những con đường và hình thức sáng tạo nghệ thuật” của nhà văn, tìm hiểu tư duy nghệ thuật của nhà văn là bước đầu tiên trong hành trình đi tìm phong cách nghệ thuật của nhà văn đó. Chính bởi sự phụ thuộc sâu sắc của tư duy nghệ thuật vào thế giới quan, nhân sinh quan của nhà văn và tinh thần thời đại nhà văn đó sống nên việc tìm hiểu tư duy nghệ thuật của một tác giả cụ thể cần bắt đầu từ việc tìm hiểu đặc trưng tư duy của chủ thể trong thời đại cụ thể và quan niệm nghệ thuật của nhà văn và của thời đại đó, khi đã chỉ ra được kiểu tư duy của tác giả thì bước tiếp theo là chứng minh nó qua các biểu hiện cụ thể như sự sáng tạo biểu tượng, cách sử dụng ngôn ngữ và những lối biểu hiện khác từ đó bước đầu có thể chỉ ra được phong cách tác giả. Tư duy nghệ thuật chứa đựng nhiều yếu tố ngẫu nhiên trong quá trình sáng tạo. Tư duy nghệ thuật chịu sự chi phối mạnh mẽ của thế giới quan và nhân sinh qua của người sáng tạo.Lenin cho biết họ không hề coi nhiệm vụ của tư duy là làm biến hóa tồn tại mà nhiệm vụ của nó chỉ là sắp xếp tồn tại về mặt hình thức.

Như vậy, tồn tại là nội dung của tư duy nhưng “hình thức” của nó thuộc về chủ thể sáng tạo. Đối với tư duy khoa học thì “hình thức” ấy đã được khách quan hóa theo quy luật vận động của khái niệm và quan hệ logic giữa các khái niệm. Đối với tư duy nghệ thuật “hình thức” ấy là sự biểu hiện trực tiếp của quan niệm về vũ trụ, nhân sinh và trình độ văn hóa của người sáng tạo. 13 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.

Tư duy thơ Tư duy thơ đã được đề cập đến khá nhiều lần trong các công trình mỹ học, tâm lý học sáng tác, ngôn ngữ học và lý luận văn học…nhưng chưa thực sự trở thành một đối tượng nghiên cứu của một ngành khoa học xã hội nào. Thuật ngữ “tư duy thơ” thậm chí chưa có được một vị trí xác lập trong hệ thống các thuật ngữ mỹ học hay lý luận văn học. Tuy vậy, tần số xuất hiện của nó ngày càng nhiều hơn trong các tác phẩm lý luận văn học và thi pháp học hiện đại. Thơ ca là một loại hình nghệ thuật nằm trong phương thức biểu hiện trữ tình, nó được xác lập nhờ mối rung cảm thầm kín của con người đối với cuộc sống.

Thơ gắn liền với chiều sâu tâm hồn, với thế giới nội tâm con người. Trong sự vận động của cảm xúc, hình thái vận động của thơ là từ cảm xúc đến suy nghĩ, từ những rung động trực tiếp đến chiều sâu nhận thức. Tư duy thơ là một phương thức biểu hiện của tư duy nghệ thuật. Tư duy thơ là phương thức nhận thức và biểu lộ tình cảm của con người bằng hình tượng ngôn ngữ.

“ Đặc điểm quan trọng nhất của tư duy thơ là sự thể hiện của cái tôi trữ tình, cái tôi cảm xúc, cái tôi đang tư duy. Cái tôi trữ tình trong thơ được biểu hiện dưới hai dạng thức chủ yếu là cái tôi trữ tình trực tiếp và cái tôi trữ tình gián tiếp. Thơ trữ tình coi trọng biểu hiện cái chủ thể đến mức như là nhân vật số một trong mọi bài thơ.Do sự chi phối của quan niệm thơ và phương pháp tư duy của từng thời đại mà vị trí của cái tôi trữ tình có những thay đổi nhất định…Tư duy thơ phản ánh những tình cảm cộng đồng và tư duy thời đại” [31, tr.