phần mở đầu, kết luận và khuyến nghị, tài liệu tham khảo và phụ lục, luận văn đƣợc trình bày trong ba chƣơng: Chƣơng 1. Cơ sở lý luận và thực tiễn của vấn đề nghiên cứu Chƣơng 2. Thiết kế một số hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong dạy học Hình học lớp 12 cho học sinh trung học phổ thông Chƣơng 3. Thực nghiệm sƣ phạm 5 c CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.
Lịch sử nghiên cứu vấn đề 1.Nghiên cứu trên thế giới Từ giữa thế kỉ XX, nhà khoa học giáo dục nổi tiếng ngƣời Mỹ, John Dewey với tác phẩm Kinh nghiệm và Giáo dục (Experience and Education) (2012) đã chỉ ra những hạn chế của giáo dục học đƣờng và đƣa ra quan điểm về vai trò của kinh nghiệm trong giáo dục. Dewey chỉ ra rằng, kinh nghiệm giáo dục có thể giúp cải thiện hiệu quả giáo dục bằng cách kết nối ngƣời học với kiến thức họ đã học đƣợc trong thực tế. Theo ông, học tập kinh nghiệm là quá trình của một ngƣời sau khi tham gia trải nghiệm nhìn lại và đánh giá, xác định những gì hữu ích hoặc quan trọng để ghi nhớ và sử dụng chúng vào việc thực hiện các hoạt động khác trong tƣơng lai. Ngoài John Dewey, một trong những lý thuyết nghiên cứu trực tiếp đến hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong dạy học là lý thuyết Học từ trải nghiệm (Experiential Learning) (1984) của David Allen Kolb.
Trong lý thuyết của mình, Kolb đã chỉ ra rằng: học tập là một quá trình trong đó kiến thức của ngƣời học đƣợc tạo ra bằng cách chuyển hóa kinh nghiệm, nghĩa là bản chất của hoạt động học tập là một quá trình trải nghiệm. Vận dụng lý thuyết Học từ trải nghiệm của Kolb để tìm hiểu về hoạt động trải nghiệm sáng tạo, chúng ta có thể thấy, để phát triển sự hiểu biết khoa học, nhà giáo dục có thể tác động vào nhận thức của ngƣời học, nhƣng để hình thành và phát triển năng lực (phẩm chất) thì ngƣời học phải trải nghiệm. Vận dụng quan điểm của học tập trải nghiệm sáng tạo, nhiều quốc gia trên thế giới đã sớm đƣa học tập qua trải nghiệm vào chƣơng trình giáo dục và đạt đƣợc hiệu quả cao: 6 c Tại Châu Âu, trong Chương trình giáo dục phổ thông của Anh Quốc (2013) – quốc gia hàng đầu trên thế giới và châu lục về giáo dục, trung tâm Widehorizon (Chân trời rộng mở) thành lập năm 2004 nhƣ là niềm hy vọng của giáo dục ngoài trời trong đó có dạy học phiêu lƣu mạo hiểm – một hình thức của HĐTNST. Mục tiêu hoạt động mà tổ chức này hƣớng tới là tạo cơ hội để mỗi đứa trẻ đƣợc trải nghiệm những tri thức về phiêu lƣu mạo hiểm nhƣ là một phần đƣợc giáo dục trong cuộc đời của chúng.
Ở Châu Á, Hàn Quốc – một trong những quốc gia có nền giáo dục phát triển nhất khu vực, trong cuốn Hoạt động trải nghiệm sáng tạo (2009) – Bộ Khoa học – Kĩ thuật và Giáo dục Hàn Quốc đã nói tới một trong những chƣơng trình đổi mới của giáo dục Hàn Quốc là HĐTNST, đó là những hoạt động tự chủ, hoạt động câu lạc bộ, hoạt động từ thiện và hoạt động định hƣớng. Điểm mấu chốt là HĐTNST ở Hàn Quốc không tách rời hệ thống môn học ở nhà trƣờng mà có mối quan hệ tƣơng tác và bổ sung để hình thành, phát triển phẩm chất, ý chí, kỹ năng sống và các năng lực cần thiết khác. Hoạt động này rất thiết thực, gắn liền với cuộc sống và cộng đồng, với sự kết hợp của nhiều lĩnh vực giáo dục. Nhƣ vậy có thể thấy, những nghiên cứu của các nhà khoa học, các nhà giáo dục, cũng nhƣ mô hình học tập trải nghiệm mà các nƣớc trên thế giới đang tiến hành đã khẳng định rõ vai trò và tầm quan trọng của HĐTNST trong việc hình thành và phát triển năng lực của học sinh.
Đây cũng chính là nội dung chúng tôi nghiên cứu vận dụng trong việc dạy học môn Toán nói chung và dạy học Hình học nói riêng ở Việt Nam nhằm tiếp cận với nền giáo dục tiên tiến của thế giới. Nghiên cứu ở Việt Nam Ở Việt Nam, ngƣời đầu tiên nghiên cứu phát triển ứng dụng lý thuyết hoạt động vào nhà trƣờng là GS. Phạm Minh Hạc – Nguyên Bộ trƣởng Bộ Giáo dục và Đào tạo. Giáo sƣ cho rằng, bản thân mỗi ngƣời đƣợc hình thành 7 c và phát triển thông qua các hoạt động cá nhân.
Do đó, việc lĩnh hội kiến thức, kĩ năng, kĩ xảo và những hiểu biết về các giá trị xã hội trong học tập và giáo dục là một hoạt động của ngƣời học. Phải qua quá trình tự hoạt động, con ngƣời mới có thể biến kiến thức, kinh nghiệm mà xã hội tích lũy đƣợc thành tri thức của bản thân. Trong bài viết Hoạt động trải nghiệm sáng tạo- góc nhìn từ lý thuyết “Học từ trải nghiệm”, PGS. Đinh Thị Kim Thoa (Đại học Giáo dục, Đại học Quốc gia Hà Nội) – Tổng chủ biên chƣơng trình Hoạt động trải nghiệm sáng tạo có đề cập đến sự khác biệt giữa học đi đôi với hành, học thông qua làm và học từ trải nghiệm.
Tác giả nhấn mạnh “học từ trải nghiệm gần giống với học thông qua làm nhƣng khác ở chỗ là nó gắn với kinh nghiệm và cảm xúc cá nhân” [12]. Trong bài viết, PGS. Đinh Thị Kim Thoa cũng đƣa ra mô hình và chu trình học từ trải nghiệm của David Kolb đồng thời vận dụng lý thuyết “Học từ trải nghiệm” của Kolb vào việc dạy học và giáo dục trong trƣờng học. Tác giả khẳng định: để phát triển sự hiểu biết khoa học, chúng ta có thể tác động đến nhận thức của ngƣời học, nhƣng để hình thành và phát triển các năng lực (phẩm chất), ngƣời học phải đƣợc trải nghiệm.
Một số công trình nghiên cứu khác về lý luận dạy học cũng đề cập đến vấn đề thiết kế và tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo nhƣ: cuốn Tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong nhà trường phổ thông của tác giả Nguyễn Thị Liên (Chủ biên) cung cấp một số kiến thức cơ bản về HĐTNST, cách tổ chức cụ thể các hoạt động trải nghiệm cho học sinh các cấp cùng một số kinh nghiệm nƣớc ngoài về giáo dục trải nghiệm. Tác giả Bùi Ngọc Diệp trong bài viết Một số vấn đề chung về hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong trường phổ thông đã đề cập đến các đặc điểm, những hình thức và một số phƣơng pháp tổ chức HĐTNST trong nhà trƣờng phổ thông. Trong cuốn Tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong dạy học Toán trung học cơ sở, tác giả Tƣởng Duy Hải (Chủ biên) đã xây dựng cấu trúc chủ đề HĐTNST và 8 c hƣớng dẫn thực hiện các chủ đề HĐTNST trong môn Toán ở cấp học trung học cơ sở. Trong Chƣơng trình giáo dục phổ thông tổng thể đƣợc Bộ Giáo dục và Đào tạo công bố ngày 27/7/2017 đã đề cập đến 8 lĩnh vực học tập chủ chốt và hoạt động giáo dục với tên gọi hoạt động trải nghiệm sáng tạo (Chƣơng trình giáo dục phổ thông 2018 chính thức công bố ngày 27/12/2018 gọi là Hoạt động trải nghiệm và Hoạt động trải nghiệm, hƣớng nghiệp).
Với cả ba cấp học là Tiểu học, Trung học cơ cở và Trung học phổ thông thì HĐTNST là hoạt động mới, đƣợc phát triển từ các hoạt động tập thể, hoạt động ngoài giờ lên lớp, hoạt động ngoại khóa của chƣơng trình giáo dục hiện hành. Nội dung hoạt động trải nghiệm đƣợc xây dựng thành các chủ đề tự chọn với mục đích giúp học sinh phát triển các năng lực, kỹ năng, niềm tin, đạo đức, sử dụng những kiến thức và kỹ năng đã học đƣợc từ nhà trƣờng và những kinh nghiệm của bản thân vào thực tiễn cuộc sống một cách sáng tạo. Điều này cho thấy tầm quan trọng của HĐTNST, cũng nhƣ định hƣớng đổi mới của hoạt động này tại các trƣờng phổ thông trong giai đoạn tới. Nhƣ vậy, nhiều nguồn tài liệu trong nƣớc và thế giới đã đề cập và nhấn mạnh vai trò của HĐTNST trong dạy học nhằm phát triển năng lực của học sinh.
Các tài liệu này cũng làm rõ khái niệm, nội dung, hình thức tổ chức của hoạt động trải nghiệm nhƣng chƣa có tài liệu nào đề cập cụ thể đến hoạt động học tập trải nghiệm sáng tạo trong dạy học Hình học lớp 12 ở trƣờng trung học phổ thông. Môn Toán, đặc biệt là phân môn Hình học với những đặc trƣng riêng, hình thành và phát triển năng lực chuyên biệt của học sinh cần đƣợc nghiên cứu, tiếp cận theo những phƣơng thức riêng. Mặc dù chƣa có tài liệu nào đề cập đến vấn đề thiết kế hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong dạy học Hình học lớp 12 cho học sinh trung học phổ thông nhƣng các công trình nghiên cứu đƣợc nói đến trên đây đã trở thành nguồn tài liệu tham khảo quý giá cho đề tài nghiên cứu của chúng tôi. Một số khái niệm cơ bản 1.
Hoạt động Theo tâm lý học duy vật biện chứng, hoạt động là phƣơng thức tồn tại của con ngƣời trong thế giới. Hoạt động tạo nên mối quan hệ tác động qua lại giữa con ngƣời với thế giới khách quan và với chính bản thân mình. Kết quả của hoạt động là tạo ra sản phẩm cả về phía thế giới (đồ vật, tri thức), cả về phía con ngƣời (tâm lí, ý thức, nhân cách đƣợc hình thành và bộc lộ). Hoạt động luôn hƣớng đến một đối tƣợng cụ thể để tạo ra một sản phẩm đáp ứng nhu cầu của bản thân và xã hội.
Đối tƣợng cụ thể để tạo ra sản phẩm luôn có tính mục đích, mong muốn và có sự đánh giá về khả năng của chính nó để tạo ra sản phẩm. Nhƣ vậy, mỗi hoạt động luôn có tính hai mặt, đó là tính đối tƣợng và tính chủ thể của hoạt động. Hoạt động của con ngƣời luôn mang tính xã hội và mỗi con ngƣời là một chủ thể của hoạt động. Con ngƣời có nhiều loại hoạt động, tùy thuộc vào phân loại: dựa trên mối quan hệ giữa ngƣời và vật thể, trên khía cạnh cá nhân, về nguồn gốc và đặc điểm, về bản chất của hoạt động.
Các loại hoạt động đó đƣợc liên kết một cách chặt chẽ. Trải nghiệm Theo Từ điển Tiếng Việt [11], trải nghiệm có thể hiểu theo cách đơn giản là những gì con ngƣời đã kinh qua thực tế, từng qua, từng biết, từng chịu đựng. Qua quá trình trải nghiệm, con ngƣời hình thành các phẩm chất và năng lực của cá nhân.