Tổng quan nghiên cứu

Sự gia tăng nhanh chóng của các phương tiện giao thông cá nhân tại khu vực Châu Á - Thái Bình Dương đang đặt ra những thách thức nghiêm trọng về quá tải hạ tầng và ô nhiễm môi trường. Theo các dự báo phát triển giao thông, mật độ sở hữu ô tô tại khu vực này đã tăng từ mức 0,7 xe/1000 dân năm 1985 và ước đạt 10 xe/1000 dân vào năm 2020, trước khi chạm mốc 20 xe/1000 dân vào năm 2060. Tại Việt Nam, thực trạng hạ tầng đô thị còn nhiều hạn chế khi tỷ lệ diện tích đất giao thông so với tổng diện tích đất đô thị bình quân chỉ đạt khoảng 17%, với chỉ tiêu đất giao thông bình quân 25 m2/người trên tổng quỹ đất đô thị 100 m2/người. Phần lớn đường phố có bề rộng nhỏ hơn 4 mét, khiến việc phát triển ô tô kích thước lớn truyền thống dễ dẫn đến tình trạng ùn tắc giao thông cục bộ và gia tăng nồng độ khí thải độc hại.

Nhằm giải quyết bài toán giao thông đô thị và bảo vệ môi trường không khí, luận văn thạc sĩ kỹ thuật của tác giả Nguyễn Quân dưới sự hướng dẫn của Giáo sư Bùi Văn Ga tại Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh tập trung vào mục tiêu thiết kế hoàn chỉnh hệ thống động lực cho ô tô lai điện nhiệt hai chỗ ngồi. Nghiên cứu được triển khai trong phạm vi đô thị Việt Nam với mốc hoàn thiện vào tháng 08/2004. Hệ thống động lực được tính toán cho xe có tổng trọng tải thiết kế 500 kg, sử dụng nguồn động lực chính là động cơ điện một chiều công suất 4,5 kW kết hợp cụm phát điện phụ trợ chạy bằng khí dầu mỏ hóa lỏng LPG có công suất tương đương 4,5 kW. Đề tài mở ra hướng đi thiết thực cho việc sản xuất ô tô cá nhân sạch thương hiệu Việt Nam, giúp giảm thiểu 30% đến 40% lượng phát thải độc hại so với xe chạy xăng thông thường và tương thích hoàn hảo với hiện trạng mạng lưới đường hẹp đô thị.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu ứng dụng hệ thống lý thuyết cân bằng động lực học chuyển động của ô tô để xác lập quan hệ giữa lực kéo tiếp tuyến và các thành phần cản trở chuyển động gồm lực cản lăn, lực cản lên dốc, lực cản không khí và lực cản quán tính. Cấu trúc truyền động được xây dựng dựa trên nguyên lý hệ dẫn động lai nối tiếp (Series Hybrid Powertrain) với cơ chế vận hành phụ trợ (Auxiliary Power Unit - APU). Trong mô hình này, động cơ điện truyền moment xoắn trực tiếp đến cầu chủ động, còn động cơ nhiệt chỉ đóng vai trò kéo máy phát điện nạp bổ sung cho bộ ắc quy khi xe vận hành trên cung đường dài.

Bên cạnh đó, tác giả áp dụng mô hình nhiệt động học cháy hai khu vực (Two-zone Combustion Model) để phân tích quá trình lan tràn màng lửa và quá trình cháy phân lớp hỗn hợp nghèo trong buồng cháy động cơ sử dụng nhiên liệu khí LPG. Các khái niệm then chốt trong nghiên cứu bao gồm: hệ số dư lượng không khí biểu thị độ đậm đặc của hỗn hợp khí nạp, chu trình nhiệt động học Atkinson nâng cao hiệu suất nhiệt, hệ thống phanh tái sinh năng lượng thu hồi động năng và hệ số tỷ lệ khối lượng hệ thống điện trong giới hạn tối ưu dưới 30% tổng trọng lượng phương tiện.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của đề tài được thu thập từ các thí nghiệm chuyên sâu tại Trung tâm Nghiên cứu Bảo vệ Môi trường thuộc Đại học Đà Nẵng và hệ thống xưởng thực nghiệm cơ khí động lực. Cỡ mẫu nghiên cứu thực nghiệm bao gồm 3 mẫu bộ chế hòa khí LPG với các đường kính họng khuếch tán 8 mm, 10,5 mm và 12 mm, kết hợp khảo sát ma trận cấu hình gồm 3, 4 và 6 lỗ nạp ga xung quanh họng có đường kính chuẩn 1 mm. Mẫu kiểm tra động lực học được tiến hành trên động cơ Honda dung tích 110 cc và máy phát điện xoay chiều công nghiệp mã hiệu 263-A.

Phương pháp chọn mẫu có chủ đích được lựa chọn nhằm tối ưu hóa các linh kiện cơ khí sẵn có trên thị trường trong nước, giúp giảm giá thành chế tạo thử nghiệm. Phương pháp phân tích kết hợp giữa mô phỏng giải thuật toán số và đo đạc thực nghiệm trên băng thử. Tác giả lập trình chương trình tính toán nhiệt động học bằng ngôn ngữ Pascal chuẩn để giải hệ phương trình vi phân biến thiên áp suất và nhiệt độ trong xi lanh theo góc quay trục khuỷu. Quá trình kiểm chứng thực nghiệm đo lưu lượng khí nạp qua màng đo với máy nén khí lưu lượng cực đại 125 m3/h ở nhiệt độ môi trường 28 độ C và áp suất khí quyển 1011 mmHg, hoàn thành toàn bộ dữ liệu kiểm định vào tháng 08/2004.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, nghiên cứu đã thiết kế và thử nghiệm thành công bộ chế hòa khí LPG chuyên dụng cho động cơ Honda 110 cc. Với cấu hình đường kính họng khuếch tán 10,5 mm và 6 lỗ nạp ga đường kính 1 mm kết hợp van bypass không tải, hệ số dư lượng không khí được duy trì ổn định quanh giá trị 1,0 từ mức 20% tải đến đầy tải. Động cơ chuyển đổi sang nhiên liệu LPG đạt công suất cực đại 5,2 kW tại 8000 vòng/phút và mô-men xoắn cực đại 6,9 Nm tại 6000 vòng/phút, chỉ giảm khoảng 5,4% công suất so với khi chạy bằng xăng nguyên bản (5,5 kW) nhưng mang lại độ sạch khí thải vượt trội.

Thứ hai, tính toán động học xác định tỷ số truyền chung của hệ thống truyền lực đạt mức 3,24. Nhờ đặc tính cơ của động cơ điện một chiều kích từ nối tiếp ZYT145/06-90 có mô-men xoắn cực đại 60 Nm và số vòng quay định mức 3000 vòng/phút, hệ thống truyền động không cần sử dụng hộp số nhiều cấp. Xe đạt vận tốc cực đại 70 km/h (19,4 m/s) trên đường bằng phẳng và vượt qua độ dốc cực đại 16% (góc dốc 9 độ), hoàn toàn đáp ứng các tiêu chuẩn lưu thông đô thị.

Thứ ba, cấu hình hệ thống lưu trữ năng lượng gồm 8 bình ắc quy chì-axít Đồng Nai 12V-50Ah mắc nối tiếp tạo nguồn điện áp định mức 96V với tổng khối lượng 120 kg. Kết hợp cùng động cơ điện nặng 25 kg, tổng khối lượng hệ thống truyền động điện là 145 kg, chiếm tỷ lệ 29% tổng tải trọng 500 kg của xe (đạt tiêu chuẩn tối ưu dưới ngưỡng 30%). Thời gian phóng điện liên tục của ắc quy cho phép xe di chuyển độc lập trong 1 giờ ở chế độ thuần điện, và quãng đường tăng tốc từ 0 đến 70 km/h được xác lập là 286 mét.

Thảo luận kết quả

Các kết quả thực nghiệm khẳng định việc lựa chọn cấu hình hybrid nối tiếp vận hành phụ trợ là giải pháp tối ưu cho điều kiện hạ tầng và công nghệ tại Việt Nam thời điểm nghiên cứu. Khác với các dòng xe hybrid phức tạp như Toyota Prius sử dụng cơ cấu phân chia công suất bánh răng hành tinh và biến tần 500V đắt tiền, phương án dùng động cơ DC 90V kết hợp cụm nạp LPG giúp hạ giá thành sản xuất xuống mức thấp nhất, phù hợp với thu nhập của đa số người dân lao động. Động cơ nhiệt chạy bằng gas LPG hoạt động ở chế độ tải và vòng tua ổn định giúp hạn chế tối đa việc phát sinh khí độc NOx và muội than.

Dữ liệu nghiên cứu được biểu diễn rõ nét thông qua biểu đồ biến thiên áp suất buồng cháy theo góc quay trục khuỷu và bảng so sánh hiệu suất năng lượng toàn phần. Đồ thị áp suất chỉ ra rằng khi hệ số dư lượng không khí đạt 1,1 với góc đánh lửa sớm 40 độ, đường cong áp suất thực nghiệm và lý thuyết có sự trùng khớp cao với áp suất đỉnh đạt từ 24 đến 25 bar. Đồng thời, máy phát điện 263-A cải tạo quấn lại cuộn dây stator lên điện áp 110V tích hợp bộ tiết chế tự động đã giải quyết triệt để vấn đề phanh tái sinh năng lượng, thu hồi động năng khi giảm tốc để nạp ngược lại cho ắc quy với hiệu suất chuyển đổi toàn phần của hệ thống đạt trên 28%, cao gấp đôi so với mức 14% của xe động cơ xăng truyền thống.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, chuẩn hóa thiết kế và chế tạo bộ chế hòa khí LPG thế hệ mới. Đơn vị cơ khí chế tạo cần ứng dụng công nghệ gia công CNC chính xác để sản xuất hàng loạt cụm họng khuếch tán 10,5 mm tích hợp van tiết lưu điện tử, đặt mục tiêu duy trì mức tiêu hao nhiên liệu dưới 1,5 kg LPG/100 km trong giai đoạn 2005 - 2010 dưới sự chủ trì của các viện nghiên cứu cơ khí giao thông.

Thứ hai, nâng cấp công nghệ lưu trữ năng lượng cho hệ thống điện. Các nhà sản xuất phương tiện cần từng bước chuyển đổi từ ắc quy axít-chì sang dòng pin Nickel-Hydrua kim loại (Ni-MH) hoặc Lithium-ion trong lộ trình 3 đến 5 năm tới. Mục tiêu nhằm giảm tỷ lệ khối lượng hệ thống nguồn từ 29% xuống dưới 18% tổng trọng lượng xe, nâng cự ly hoạt động thuần điện lên trên 80 km cho mỗi lần sạc đầy.

Thứ ba, xây dựng mạng lưới cung ứng hạ tầng trạm nạp LPG và điểm sạc điện công cộng. Tập đoàn Dầu khí kết hợp cùng các công ty quản lý đô thị cần tận dụng nguồn khí dồi dào từ nhà máy xử lý khí Dinh Cố và nhà máy lọc dầu Dung Quất để thiết lập các trạm cấp phát gas LPG an toàn, đồng thời triển khai hạ tầng trụ sạc điện tại 100% bãi đỗ xe công cộng trước năm 2015.

Thứ tư, ban hành khung chính sách hỗ trợ phát triển ô tô sinh thái mini. Bộ Giao thông Vận tải và Bộ Tài chính cần sớm xây dựng tiêu chuẩn kỹ thuật đăng kiểm riêng cho phân khúc xe lai cỡ nhỏ 2 chỗ ngồi, áp dụng chính sách miễn giảm từ 50% đến 100% lệ phí trước bạ và giảm thuế tiêu thụ đặc biệt cho phương tiện sạch trong giai đoạn 2005 - 2020 nhằm khuyến khích người dân chuyển đổi từ xe máy sang ô tô thân thiện môi trường.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Thứ nhất, kỹ sư thiết kế và chuyên gia R&D ngành kỹ thuật ô tô. Luận văn cung cấp phương pháp luận chuẩn xác về tính toán cân bằng lực kéo, thuật toán chọn công suất động cơ điện 4,5 kW và quy trình chế tạo cụm máy phát điện 110V làm nguồn nạp phụ trợ APU.

Thứ hai, các nhà nghiên cứu và giảng viên chuyên ngành năng lượng và cơ khí động lực. Tài liệu này là nguồn tham khảo giá trị về mô hình toán nhiệt động học cháy hai khu vực lập trình trên Pascal, kỹ thuật cải tạo động cơ đốt trong từ xăng sang nhiên liệu sạch LPG và phương pháp đánh giá đường đặc tính ngoài của bộ chế hòa khí.

Thứ ba, sinh viên và học viên cao học ngành Kỹ thuật Giao thông, Cơ khí Động lực. Đề tài đóng vai trò như một cẩm nang thiết kế mẫu, hướng dẫn chi tiết từ việc phân bổ khối lượng 500 kg của khung vỏ, cầu xe, ắc quy đến cách thức thiết lập tỷ số truyền $i_H = 3,24$ không qua hộp số phức tạp.

Thứ tư, các nhà hoạch định chính sách đô thị và doanh nghiệp sản xuất lắp ráp xe điện. Luận văn mang lại góc nhìn chiến lược về giải pháp giảm tải cho mạng lưới giao thông đường hẹp dưới 4 mét tại các đô thị lớn thông qua dòng ô tô vi mô hai chỗ ngồi với mức đầu tư sản xuất hợp lý.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao tác giả lựa chọn cấu hình hybrid nối tiếp thay vì hybrid song song hay hỗn hợp?

Cấu hình hybrid nối tiếp cho phép loại bỏ hoàn toàn hộp số cơ khí phức tạp nhờ động cơ điện một chiều có dải mô-men rộng. Động cơ nhiệt LPG chỉ dùng để kéo máy phát nạp phụ trợ ở dải vòng tua cố định 8000 vòng/phút, giúp giảm giá thành chế tạo và tối ưu hóa lượng phát thải.

Bộ chế hòa khí LPG đường kính họng 10,5 mm có ưu điểm gì so với loại 8 mm và 12 mm?

Thực nghiệm chứng minh họng 8 mm làm hỗn hợp quá đậm khi tăng tải, còn họng 12 mm khiến hỗn hợp quá loãng ở tải thấp gây chết máy. Họng 10,5 mm kết hợp 6 lỗ nạp 1 mm và van bypass duy trì hệ số $\lambda \approx 1,0$ ổn định ngay từ 20% tải.

Các thông số động lực học chính của mẫu ô tô lai 2 chỗ ngồi này là gì?

Xe có tổng trọng lượng 500 kg, đạt vận tốc cực đại 70 km/h trên đường bằng phẳng, khả năng vượt dốc tối đa 16% (góc dốc 9 độ) theo giới hạn mô-men động cơ và cự ly tăng tốc từ 0 đến 70 km/h là 286 mét.

Hệ thống phanh tái sinh năng lượng trên xe được thực hiện như thế nào?

Do động cơ điện một chiều kích từ nối tiếp khó thực hiện hãm tái sinh trực tiếp, tác giả sử dụng máy phát điện 263-A cải tạo lên điện áp 110V. Khi xe phanh hoặc xuống dốc, máy phát chuyển đổi động năng thành điện năng nạp lại vào bộ 8 bình ắc quy 12V-50Ah.

Việc chuyển đổi động cơ Honda 110 cc sang chạy gas LPG mang lại hiệu quả gì?

Động cơ đạt công suất cực đại 5,2 kW và mô-men 6,9 Nm, phát thải khí độc NOx và CO2 thấp hơn đáng kể so với xăng. Giải pháp tận dụng nguồn cung khí dồi dào từ nhà máy Dinh Cố và Dung Quất, giúp tự chủ nguồn năng lượng trong nước.

Kết luận

  • Luận văn hoàn thành xuất sắc việc tính toán, thiết kế hệ thống động lực ô tô lai điện nhiệt 2 chỗ ngồi với tổng trọng tải 500 kg, sử dụng động cơ điện 4,5 kW dẫn động chính.
  • Cải tạo thành công động cơ xăng Honda 110 cc sang sử dụng nhiên liệu khí hóa lỏng LPG thông qua bộ chế hòa khí họng 10,5 mm, đạt công suất cực đại 5,2 kW tại 8000 vòng/phút.
  • Chuyển đổi thành công máy phát điện 263-A từ 28V lên điện áp 110V công suất 4,5 kW để nạp phụ trợ cho bộ ắc quy 96V và thực hiện chức năng phanh tái sinh năng lượng.
  • Xác lập các chỉ số vận hành vượt trội cho đô thị: vận tốc tối đa 70 km/h, vượt dốc 16%, tăng tốc trong 286 mét và tỷ lệ khối lượng hệ thống điện đạt ngưỡng tối ưu 29%.
  • Đặt nền móng lý thuyết và thực nghiệm vững chắc cho việc phát triển dòng xe cá nhân mini sạch, giá thành thấp, phù hợp với hạ tầng đường hẹp tại Việt Nam.

Đóng góp lớn nhất của nghiên cứu là xây dựng trọn vẹn chuỗi tính toán động lực học và thuật toán nhiệt động học mô phỏng quá trình cháy nhiên liệu khí trên ô tô lai cỡ nhỏ. Về kế hoạch tiếp theo, nhóm nghiên cứu dự kiến chế tạo hoàn thiện mẫu khung vỏ xe thực tế trong 12 tháng và tiến hành thử nghiệm vận hành 10.000 km đường trường trong vòng 24 tháng tới. Các viện nghiên cứu, doanh nghiệp và nhà đầu tư quan tâm đến giải pháp phương tiện giao thông xanh đô thị có thể tiếp cận toàn văn luận văn thạc sĩ này để cùng hợp tác triển khai thử nghiệm thực tế.