Luận Văn Thạc Sĩ: Quản Lý Nhà Nước Về Bảo Tồn Di Sản Văn Hóa Thế Giới Từ Thực Tiễn Tỉnh Quảng Nam

Luận văn thạc sĩ quản lý nhà nước về bảo tồn di sản văn hóa thế giới, phân tích thực tiễn tại tỉnh Quảng Nam, đề xuất giải pháp hiệu quả.

• Tác giả: Nguyễn Duy
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Anh Hùng
• Trường học: Học Viện Khoa Học Xã Hội
• Chuyên ngành: Luật Hiến Pháp và Luật Hành Chính
• Đề tài: Quản Lý Nhà Nước Về Bảo Tồn Di Sản Văn Hóa Thế Giới Tại Quảng Nam
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LUẬT CỦA QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ BẢO TỒN DI SẢN VĂN HÓA
• 1.1. Khái niệm, quan điểm, vai trò của quản lý nhà nước về bảo tồn di sản văn hóa
• 1.2. Nguyên tắc, nội dung, hình thức, phương pháp của quản lý nhà nước về bảo tồn di sản văn hóa
• 1.3. Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật về di sản văn hóa - cơ sở pháp lý quan trọng thực thi hiệu quả hoạt động bảo tồn di sản
• 1.4. Các yếu tố ảnh hưởng đến quản lý nhà nước về bảo tồn di sản văn hóa
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ CÔNG TÁC BẢO TỒN DI SẢN VĂN HÓA THẾ GIỚI CÓ TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH QUẢNG NAM
• 2.1. Điều kiện tự nhiên, kinh tế-xã hội của tỉnh Quảng Nam và các di sản văn hóa thế giới ở Quảng Nam
• 2.2. Thực trạng thực hiện công tác quản lý nhà nước về bảo tồn di sản văn hóa thế giới tại tỉnh Quảng Nam
• 2.3. Mâu thuẫn, bất cập trong công tác quản lý nhà nước về bảo tồn di sản văn hóa thế giới ở tỉnh Quảng Nam
• 3. CHƯƠNG 3: MỤC TIÊU, ĐỊNH HƯỚNG NÂNG CAO HIỆU QUẢ QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ BẢO TỒN DI SẢN VĂN HÓA THẾ GIỚI CÓ TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH QUẢNG NAM
• 3.1. Mục tiêu quản lý nhà nước về bảo tồn di sản
• 3.2. Những định hướng nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước về bảo tồn di sản văn hóa thế giới của Uỷ ban nhân dân tỉnh Quảng Nam
• 3.3. Kiến nghị, đề xuất
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Lý luận và pháp luật về quản lý nhà nước trong bảo tồn di sản văn hóa

Chương này tập trung vào việc phân tích các khái niệm, quan điểm và vai trò của quản lý nhà nước trong bảo tồn di sản văn hóa. Theo Nghị quyết Trung ương 5 (khóa VIII) của Đảng, di sản văn hóa được coi là tài sản vô giá, gắn kết cộng đồng và là cốt lõi của bản sắc dân tộc. Luật Di sản văn hóa Việt Nam năm 2001 cũng khẳng định di sản văn hóa là tài sản quý giá của cộng đồng các dân tộc Việt Nam và là một bộ phận của di sản văn hóa nhân loại. Quản lý nhà nước trong lĩnh vực này không chỉ nhằm giữ gìn các giá trị văn hóa mà còn phục vụ mục tiêu giáo dục và phát triển bền vững.

1.1. Khái niệm và phân loại di sản văn hóa

Di sản văn hóa được định nghĩa là toàn bộ những giá trị vật chất và tinh thần mang giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, thẩm mỹ. Nó bao gồm di sản văn hóa vật thể (như di tích lịch sử, danh lam thắng cảnh) và di sản văn hóa phi vật thể (như lễ hội, nghệ thuật truyền thống). Luật Di sản văn hóa Việt Nam năm 2001 cũng nhấn mạnh rằng di sản văn hóa là tài sản quý giá của cộng đồng các dân tộc Việt Nam và là một bộ phận của di sản văn hóa nhân loại.

1.2. Quan điểm quản lý nhà nước về bảo tồn di sản

Quan điểm cơ bản của quản lý nhà nước trong bảo tồn di sản văn hóa là gắn văn hóa với hệ tư tưởng - chính trị, thể hiện đặc trưng dân tộc và coi sản phẩm văn hóa là một loại hàng hóa đặc biệt. Các quốc gia thường hướng đến ba mục tiêu chính: bảo vệ di sản, đảm bảo tiếp cận bình đẳng và tạo cơ hội tham gia vào sáng tạo và hưởng thụ văn hóa. Quan điểm bảo tồn nguyên trạng cũng được nhấn mạnh, nhằm giữ nguyên trạng di sản để các thế hệ sau có thể kế thừa và phát huy.

II. Thực trạng quản lý nhà nước về bảo tồn di sản văn hóa tại Quảng Nam

Chương này đánh giá thực trạng quản lý nhà nước trong bảo tồn di sản văn hóa thế giới tại tỉnh Quảng Nam, tập trung vào hai di sản nổi bật là Khu đền tháp Mỹ Sơn và Đô thị cổ Hội An. Các di sản này đã được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa thế giới từ năm 1999. Tuy nhiên, công tác bảo tồn đang đối mặt với nhiều thách thức, bao gồm tác động của thiên tai, sự phát triển kinh tế - xã hội và sự thiếu đồng bộ trong các chính sách quản lý.

2.1. Điều kiện tự nhiên và kinh tế xã hội tại Quảng Nam

Quảng Nam là một tỉnh có vị trí địa lý đặc biệt, với nhiều di sản văn hóa và thiên nhiên phong phú. Tuy nhiên, sự phát triển kinh tế - xã hội nhanh chóng đã tạo ra áp lực lớn lên công tác bảo tồn di sản. Các di sản như Khu đền tháp Mỹ Sơn và Đô thị cổ Hội An đang đối mặt với nguy cơ bị xuống cấp do tác động của môi trường và hoạt động du lịch.

2.2. Những bất cập trong quản lý nhà nước

Một trong những bất cập lớn trong quản lý nhà nước về bảo tồn di sản tại Quảng Nam là sự thiếu đồng bộ giữa các chính sách và quy định. Các cơ quan quản lý địa phương thường gặp khó khăn trong việc phối hợp với các tổ chức quốc tế và cộng đồng địa phương. Ngoài ra, nguồn lực tài chính và nhân lực cho công tác bảo tồn còn hạn chế, dẫn đến hiệu quả quản lý chưa cao.

III. Định hướng và giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước

Chương này đề xuất các mục tiêu và giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước trong bảo tồn di sản văn hóa thế giới tại Quảng Nam. Các giải pháp bao gồm việc hoàn thiện hệ thống pháp luật, tăng cường nguồn lực tài chính và nhân lực, đồng thời thúc đẩy sự tham gia của cộng đồng địa phương trong công tác bảo tồn.

3.1. Mục tiêu quản lý nhà nước về bảo tồn di sản

Mục tiêu chính của quản lý nhà nước trong bảo tồn di sản là đảm bảo sự tồn tại lâu dài và ổn định của các di sản văn hóa, đồng thời phát huy giá trị của chúng trong đời sống xã hội. Điều này đòi hỏi sự kết hợp giữa bảo tồn nguyên trạng và phát triển bền vững, đảm bảo các di sản không bị mai một trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội.

3.2. Kiến nghị và đề xuất

Để nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước, cần hoàn thiện hệ thống pháp luật liên quan đến bảo tồn di sản, tăng cường nguồn lực tài chính và nhân lực, đồng thời thúc đẩy sự tham gia của cộng đồng địa phương. Các giải pháp cụ thể bao gồm việc xây dựng các chính sách ưu đãi cho các tổ chức và cá nhân tham gia bảo tồn, tăng cường hợp tác quốc tế và nâng cao nhận thức của người dân về giá trị của di sản văn hóa.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Tỉnh Quảng Nam sở hữu diện tích tự nhiên 10.438 km² cùng 125 km bờ biển, là địa phương duy nhất tại Việt Nam sở hữu 2 di sản văn hóa thế giới được UNESCO vinh danh vào năm 1999 tại kỳ họp lần thứ 23 của Ủy ban Di sản Thế giới, bao gồm Đô thị cổ Hội An và Khu đền tháp Mỹ Sơn. Trải qua hơn 20 năm quản lý và khai thác, công tác bảo tồn di sản tại đây đối mặt với áp lực gay gắt giữa bảo tồn tính nguyên vẹn và tốc độ phát triển du lịch, biến đổi khí hậu cũng như những bất cập từ hệ thống thể chế hành chính.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn tập trung làm rõ cơ sở lý luận, cơ chế pháp lý và đánh giá thực tiễn hoạt động quản lý nhà nước đối với 2 di sản thế giới tại Quảng Nam. Mục tiêu cụ thể là nhận diện các mâu thuẫn trong phân cấp quản lý, chỉ ra các khoảng trống pháp lý, từ đó kiến nghị các nhóm giải pháp toàn diện nhằm nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước theo hướng bền vững.

Phạm vi nghiên cứu bao quát không gian Đô thị cổ Hội An (diện tích khu vực bảo vệ là 30 ha) và Khu đền tháp Mỹ Sơn (142 ha vùng lõi, 920 ha vùng đệm) trong khung thời gian từ năm 1999 đến năm 2020. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc khi cung cấp căn cứ khoa học để hoàn thiện thể chế quản lý cho hơn 1.408 công trình di tích tại Hội An và 71 công trình đền tháp Mỹ Sơn, hướng đến cân bằng 100% mục tiêu bảo tồn khẩn cấp với duy trì tăng trưởng kinh tế địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết quản lý hành chính nhà nước trong lĩnh vực văn hóa và lý thuyết bảo tồn thích ứng nhằm luận giải cơ chế điều chỉnh hành vi của các chủ thể tham gia bảo vệ di sản. Luận văn phân tích 3 trường phái bảo tồn lớn trong lịch sử: bảo tồn nguyên trạng (hình thành từ năm 1850), bảo tồn trên cơ sở kế thừa và bảo tồn phát triển.

Hệ thống khái niệm nòng cốt được chuẩn hóa bao gồm:

1. Di sản văn hóa vật thể và phi vật thể theo Luật Di sản văn hóa năm 2001 (sửa đổi, bổ sung năm 2009).
2. Quản lý nhà nước về bảo tồn di sản văn hóa – phương thức sử dụng quyền lực công, hệ thống pháp luật và các công cụ chính sách để duy trì giá trị lịch sử.
3. Tính xác thực và tính toàn vẹn của di sản theo tinh thần Công ước UNESCO 1972.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp từ hệ thống văn bản pháp luật (Hiến pháp năm 2013, Quyết định số 78/QĐ-TTg, Quyết định số 1915/QĐ-TTg, Quyết định số 3935/QĐ-UBND) kết hợp báo cáo tổng kết 20 năm công tác bảo tồn của Ban Quản lý Di sản Văn hóa Mỹ Sơn và Trung tâm Quản lý Bảo tồn Di sản Văn hóa Hội An.

Về quy mô khảo sát, cỡ mẫu nghiên cứu bao quát toàn bộ 1.408 di tích được kiểm kê tại Hội An (gồm 28 di tích cấp quốc gia, 46 di tích cấp tỉnh) và 71 công trình kiến trúc đền tháp thuộc 14 nhóm tại Mỹ Sơn, kết hợp mẫu định tính gồm 150 cán bộ quản lý, nghệ nhân và chuyên gia kỹ thuật thông qua phương pháp chọn mẫu có chủ đích.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích luật học thể chế kết hợp thống kê xã hội học nhằm đánh giá chính xác tác động của các quyết định hành chính đến công tác bảo tồn, đồng thời bóc tách các xung đột giữa các đạo luật chuyên ngành trong mốc thời gian nghiên cứu 1999 - 2020.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, cơ chế tài chính và xã hội hóa bảo tồn tại Hội An đạt hiệu quả đột phá. Trong giai đoạn 1999 - 2018, thành phố đã thực hiện tu bổ 424 công trình di tích với tổng vốn đầu tư 152 tỷ đồng. Trong đó, ngân sách thành phố chiếm tỷ trọng lớn nhất với 90 tỷ đồng (khoảng 59,2%), nguồn vốn Trung ương và tỉnh đạt 37 tỷ đồng (khoảng 24,3%), nguồn vốn xã hội hóa từ người dân đóng góp 20 tỷ đồng (khoảng 13,2%), và tài trợ quốc tế đạt 3 tỷ đồng (khoảng 2,0%). Chính sách hỗ trợ kinh phí từ 40% đến 75% cho gần 100 nhà ở tư nhân có nguy cơ sụp đổ đã giúp xóa bỏ hoàn toàn tình trạng suy thoái khẩn cấp.

Thứ hai, hợp tác quốc tế tạo nên bước ngoặt kỹ thuật tại Mỹ Sơn. Dự án hợp tác ba bên UNESCO - Việt Nam - Italia đạt quy mô 1,3 triệu USD đã phục hồi thành công nhóm tháp G và nghiên cứu thành công gạch phục chế Chăm. Dự án viện trợ không hoàn lại của JICA Nhật Bản trị giá 299 triệu Yên (tương đương 43 tỷ đồng năm 2005) đã xây dựng Nhà trưng bày Mỹ Sơn. Viện Bảo tồn Di tích cũng thực hiện thành công dự án thực nghiệm tu bổ tháp E7 với kinh phí hơn 9 tỷ đồng bằng 100% ngân sách nhà nước.

Thứ ba, thiết lập mạng lưới quản lý cộng đồng và đào tạo chuyên sâu. Hội An duy trì đội ngũ 33 cộng tác viên di sản khối phố với mức hỗ trợ 120.000 đồng/người/tháng, thực hiện cấp phép tu bổ trên 200 lượt/năm qua cơ chế một cửa liên thông. Về nhân lực kỹ thuật, dự án hợp tác với Lerici Foundation (1,1 triệu USD) và ASI Ấn Độ đã đào tạo đội ngũ gần 70 thợ lành nghề bảo tồn gạch Chăm và hàng trăm nghệ nhân mộc Kim Bồng, Vân Hà.

Thảo luận kết quả

Cơ cấu dữ liệu tài chính của 424 công trình tu bổ tại Hội An có thể được minh họa trực quan qua biểu đồ tròn, thể hiện sự chủ động của ngân sách địa phương (59,2%) và tính bền vững của nguồn lực xã hội hóa (13,2%). Bên cạnh đó, một bảng so sánh nguồn vốn viện trợ nước ngoài (1,5 triệu USD từ ILO, 1,5 triệu USD từ FIDR, 1,3 triệu USD từ Italia và 800.000 USD từ WWF) sẽ làm rõ đóng góp của hợp tác đa phương trong việc nâng cao năng lực cho hơn 800 lượt cán bộ và cộng đồng.

Tuy nhiên, nghiên cứu chỉ ra mâu thuẫn cốt lõi: sự tồn tại của các vùng xám thẩm quyền. Ban Quản lý Di sản Văn hóa Mỹ Sơn và Trung tâm Quản lý Bảo tồn Di sản Văn hóa Hội An là đơn vị sự nghiệp, không có thẩm quyền xử phạt vi phạm hành chính trực tiếp mà phải chuyển giao cấp trên xử lý. Ngoài ra, sự chồng chéo giữa Luật Di sản văn hóa với Luật Xây dựng, Luật Đầu tư công và Luật Du lịch gây ra sự chậm trễ trong quy trình thẩm định các dự án bảo tồn dài hạn.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, hoàn thiện hành lang pháp lý và xóa bỏ vùng xám thẩm quyền. Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Nam cần kiến nghị Quốc hội và các Bộ ngành sửa đổi Luật Di sản văn hóa theo hướng trao quyền thanh tra, xử phạt hành chính trực tiếp tại chỗ cho Ban Quản lý di sản; hoàn thành đồng bộ hóa quy định bảo tồn với Luật Xây dựng và Luật Đầu tư công trước năm 2025.

Thứ hai, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số và hệ thống cảnh báo sớm. Ban Quản lý Di sản Văn hóa Mỹ Sơn cùng Trung tâm Quản lý Bảo tồn Di sản Văn hóa Hội An cần mở rộng hệ thống thông tin địa lý GIS trên 100% diện tích 1.062 ha tại Mỹ Sơn và 30 ha vùng lõi Hội An; thiết lập hệ thống cảm biến đo độ ẩm, cảnh báo ngập lụt tự động và phòng chống mối mọt cho 100% công trình gỗ cổ trước mùa mưa bão hằng năm.

Thứ ba, mở rộng cơ chế tín dụng ưu đãi và đa dạng hóa nguồn tài chính. Hội đồng nhân dân tỉnh Quảng Nam cần điều chỉnh chính sách cho vay tu bổ không lãi suất từ thời hạn 3 năm lên 5 năm, nâng mức tài trợ tu bổ nhà cổ tư nhân từ mức 40% - 75% lên tối đa 85% đối với các công trình kiến trúc đặc biệt suy thoái; trích lập tối thiểu 30% doanh thu bán vé tham quan để tái đầu tư trực tiếp cho quỹ bảo tồn di tích.

Thứ tư, giãn mật độ du khách và phát triển hạ tầng vùng đệm. Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Quảng Nam cần tổ chức phân luồng tour tuyến, mở rộng không gian du lịch sinh thái ra làng gốm Thanh Hà, làng mộc Kim Bồng và Cù Lao Chàm, nhằm giảm 25% đến 30% áp lực quá tải khách du lịch lên vùng lõi đô thị cổ Hội An trong các khung giờ cao điểm; đào tạo định kỳ 200 lượt cán bộ quản lý văn hóa cơ sở mỗi năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Thứ nhất, lãnh đạo cơ quan quản lý nhà nước và cán bộ ngành văn hóa - du lịch. Luận văn cung cấp mô hình thực tiễn về phân cấp hành chính, quy chế phối hợp liên ngành và cơ chế một cửa liên thông trong cấp phép xây dựng, áp dụng trực tiếp cho các địa phương sở hữu di sản văn hóa.

Thứ tư, các cơ quan quy hoạch kiến trúc và ban quản lý di tích toàn quốc. Nhóm này có thể ứng dụng các bài học kinh nghiệm về quy trình thực nghiệm tu bổ tháp gạch nung Chăm, giải pháp sử dụng vật liệu phục chế thay thế và phương án bảo vệ 1.158 ha rừng đặc dụng cảnh quan bao quanh di tích.

Thứ ba, giảng viên, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Luật, Quản lý văn hóa. Tài liệu là nguồn tham khảo chuyên sâu về việc giải quyết xung đột giữa Luật Di sản văn hóa với các luật chuyên ngành khác, cung cấp hệ thống dữ liệu toàn diện về thể chế di sản tại Việt Nam.

Thứ tư, các tổ chức phi chính phủ và chuyên gia bảo tồn quốc tế. Luận văn là cơ sở tham khảo giá trị về phương thức giải ngân nguồn vốn viện trợ ODA, hiệu quả của các dự án đào tạo kỹ thuật bảo tồn của UNESCO, JICA, ASI và quy trình huy động sự tham gia của cộng đồng bản địa.

Câu hỏi thường gặp

Hoạt động quản lý nhà nước về di sản tại Quảng Nam có đặc thù gì khác biệt? Quảng Nam là địa phương duy nhất quản lý đồng thời hai loại hình di sản thế giới: quần thể phế tích đền tháp tôn giáo bằng gạch nung nghìn năm tuổi tại Mỹ Sơn và một đô thị cảng thị sống với hơn 1.408 công trình kiến trúc tại Hội An.

Chính sách hỗ trợ vốn tu bổ nhà cổ Hội An vận hành như thế nào? Thành phố thực hiện cơ chế hỗ trợ trực tiếp từ 40% đến 75% kinh phí tu bổ cho chủ sở hữu di tích tư nhân có nguy cơ sụp đổ, đồng thời áp dụng chính sách tạm ứng ngân sách cho vay vốn ưu đãi với lãi suất 0% trong thời hạn 3 năm.

Thách thức lớn nhất trong việc bảo tồn nhóm tháp Chăm Mỹ Sơn là gì? Thách thức lớn nhất nằm ở kỹ thuật phục chế chất kết dính và gạch nung Chăm cổ mà không làm biến dạng di tích gốc, đòi hỏi phải thực hiện dự án hợp tác quốc tế kéo dài 10 năm với tổ chức Lerici Foundation của Italia để tìm ra vật liệu tương thích.

Tại sao Ban Quản lý Di sản gặp khó khăn trong việc xử lý vi phạm trật tự xây dựng? Do Ban Quản lý Di sản là đơn vị sự nghiệp công lập, không có thẩm quyền lập biên bản xử phạt vi phạm hành chính độc lập theo quy định pháp luật hiện hành mà phải phối hợp và chờ quyết định xử lý từ chính quyền cấp xã, phường hoặc Thanh tra Sở Xây dựng.

Công tác giáo dục di sản tại địa phương được triển khai qua những kênh nào? Chính quyền huyện Duy Xuyên và thành phố Hội An đã biên soạn, phát hành hơn 2.000 tài liệu giảng dạy tích hợp văn hóa di sản vào chương trình chính khóa lớp 1 và lớp 6, kết hợp tổ chức các hội thi hướng dẫn viên di sản học đường.

Kết luận

• Luận văn hệ thống hóa toàn diện lý luận và thực tiễn quản lý nhà nước đối với 2 Di sản Văn hóa Thế giới tại Quảng Nam trong chặng đường 20 năm từ năm 1999 đến năm 2020.
• Làm rõ thành tựu bảo tồn 424 công trình tại Hội An với tổng kinh phí 152 tỷ đồng và cứu nguy thành công nhiều nhóm tháp trọng yếu A, G, H, K tại Mỹ Sơn.
• Chỉ ra các điểm nghẽn thể chế về vùng xám thẩm quyền của cơ quan quản lý chuyên trách và mâu thuẫn giữa các luật chuyên ngành.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp mang tính chiến lược về hoàn thiện thể chế, ứng dụng công nghệ GIS, nới rộng biên độ chính sách tài chính và phân luồng du lịch bền vững giai đoạn 2021 - 2030.
• Khẳng định giá trị ứng dụng cao cho các nhà hoạch định chính sách văn hóa và cơ quan quản lý di tích trên phạm vi toàn quốc; kêu gọi đẩy nhanh tiến trình chuyển đổi số và hoàn thiện quy chế quản trị di sản bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LUẬT CỦA QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ BẢO TỒN DI SẢN VĂN HÓA 1. Khái niệm, quan điểm, vai trò của quản lý nhà nước về bảo tồn di sản văn hóa 1. Di sản văn hóa Nghị quyết Trung ương 5 (khóa VIII) của Đảng đã khẳng định nhiệm vụ bảo tồn di sản văn hóa trong bối cảnh mới ở nước ta. “Di sản văn hóa là tài sản vô giá, gắn kết cộng đồng dân tộc, là cốt lõi của bản sắc dân tộc, cơ sở để sáng tạo những giá trị văn hóa mới và giao lưu văn hóa.

Theo Điều 1 của Công ước Di sản Thế giới Di sản văn hóa là Các công trình kiến trúc, điêu khắc hoặc hội hoạ hoành tráng, các yếu tố hay kết cấu có tính chất khảo cổ, các văn bản, các hang động và các nhóm yếu tố có giá trị quốc tế đặc biệt về phương diện lịch sử, nghệ thuật hay khoa học; các nhóm công trình xây dựng đứng một mình hoặc quần tụ có giá trị quốc tế đặc biệt về phương diện lịch sử, nghệ thuật hay khoa học, do kiến trúc, sự thống nhất của chúng hoặc sự nhất thể hoá của chúng vào cảnh quan; các công trình của con người hoặc những công trình của con người kết hợp với các công trình của tự nhiên, cũng như các khu vực, kể cả các di chỉ khảo cổ học, có giá trị quốc tế đặc biệt về phương diện lịch sử, thẩm mỹ, dân tộc học hoặc nhân chủng học. Di sản văn hóa là toàn bộ những giá trị vật chất và tinh thần mang giá trị lịch sử - văn hóa, khoa học, thẩm mỹ do các thế hệ trước sáng tạo và lưu truyền lại cho các thế hệ sau; là tài sản vô giá không phải hàng hóa để trao đổi, mua bán; nó là công cụ gắn kết cộng đồng dân tộc, là cốt lõi của bản sắc dân tộc, là nền tảng, cơ sở để sáng tạo những giá trị văn hóa mới và giao lưu văn hóa. Theo Luật Di sản văn hóa Việt Nam năm 2001: 7 Di sản văn hóa Việt Nam là tài sản quý giá của cộng đồng các dân tộc Việt Nam và là một bộ phận của di sản văn hóa nhân loại, có vai trò to lớn trong sự nghiệp dựng nước và giữ nước của nhân dân ta. Di sản văn hoá bao gồm di sản văn hóa phi vật thể và di sản văn hóa vật thể, là sản phẩm tinh thần, vật chất có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, kỹ thuật, được lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác ở nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

(Điều 1- Luật Di sản văn hóa) Di sản văn hóa là di sản của các hiện vật vật lý và các thuộc tính phi vật thể của một nhóm hay xã hội được kế thừa từ các thế hệ trước, đã duy trì đến hiện nay và dành cho các thế hệ mai sau. Di sản văn hóa bao gồm tài sản văn hóa, văn hóa phi vật thể và di sản tự nhiên. Di sản văn hóa, nói một cách chung nhất là sản phẩm vật chất và tinh thần (gồm văn hóa vật thể, phi vật thể) do con người hoặc thiên nhiên tạo ra và được sử dụng, từ đó hình thành các giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, đặc biệt là nó thể hiện bản sắc của mỗi dân tộc. Các dân tộc Việt Nam đã sáng tạo nên một gia tài những giá trị văn hóa giàu có và độc đáo.

Sự giàu có, độc đáo không chỉ thể hiện ở những đặc trưng văn hóa nói chung mang bản sắc dân tộc Việt Nam, mà nó còn bộc lộ ở những nét riêng, rất đặc sắc trong di sản văn hóa mỗi tộc người, mỗi vùng, địa phương trên đất nước. Chính nhờ có những giá trị văn hóa đã hun đúc, kết tinh thành bản sắc dân tộc và tạo nên bản lĩnh dân tộc, ngược lại nhờ có bản lĩnh dân tộc mà giữ được bản sắc dân tộc. Di sản văn hóa phi vật thể - Là sản phẩm tinh thần có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, được lưu giữ bằng trí nhớ, chữ viết, được lưu truyền bằng truyền miệng, truyền nghề, trình diễn và các hình thức lưu giữ, lưu truyền khác, bao gồm tiếng nói, chữ viết, tác phẩm văn học, nghệ thuật, khoa học, ngữ văn truyền miệng, diễn xướng dân gian, lối sống, nếp sống, lễ hội, bí quyết về nghề thủ công truyền thống, tri thức về y, dược học cổ truyền, về văn hóa ẩm thực, về trang phục truyền thống dân tộc và những tri thức dân gian khác.1- Luật Di sản văn hóa). 8 Di sản văn hóa vật thể Theo Điều 4.2 - Luật Di sản văn hóa thì di sản văn hóa vật thể là sản phẩm vật chất có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, bao gồm di tích lịch sử - văn hóa, danh lam thắng cảnh, di vật, cổ vật, bảo vật quốc gia.

- Bảo tồn là bảo vệ và gìn giữ sự tồn tại của sự vật, hiện tượng theo dạng thức vốn có của nó. - Bảo tồn di sản văn hóa là những hoạt động nhằm đảm bảo sự tồn tại lâu dài, ổn định của di sản văn hóa để sử dụng và phát huy giá trị của di sản văn hóa đó. Khái niệm quản lý nhà nước về bảo tồn di sản văn hóa Quản lý nhà nước về bảo tồn di sản văn hóa có thể hiểu là quản lý hoạt động bảo tồn di sản văn hóa, trước hết, để giữ gìn lâu dài các giá trị văn hóa tiêu biểu của đất nước trong các di sản văn hóa với tư cách là kinh nghiệm sống, bài học lịch sử có ích cho xã hội. Bên cạnh đó, quản lý hoạt động bảo tồn di sản văn hóa còn phục vụ mục tiêu giáo dục, hình thành các nhân cách văn hóa và xây dựng môi trường xã hội lành mạnh, nguồn thông tin khoa học chân thực, có khả năng cung cấp tri thức, hiểu biết, là những nhân tố quan trọng cho sự phát triển bền vững.

Tuy nhiên, quản lý nhà nước về văn hóa phải căn bản dựa trên mục tiêu phát huy sức mạnh tổng hợp của toàn xã hội - một chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước về xã hội hóa các hoạt động văn hóa nói chung và hoạt động bảo tồn di sản văn hóa nói riêng [2] 1. Quan điểm của quản lý nhà nước về bảo tồn di sản văn hóa Quan điểm cơ bản chỉ đạo sự nghiệp xây dựng và phát triển văn hóa Việt Nam đã được xác định rõ trong Nghị quyết Trung ương 5 (khóa VIII) của Đảng đó là “Di sản văn hóa là tài sản vô giá, gắn kết cộng đồng dân tộc, là cốt lõi của bản sắc dân tộc, cơ sở để sáng tạo những giá trị văn hóa mới và giao lưu văn hóa. Hết sức coi trọng bảo tồn, kế thừa, phát huy những giá trị văn hóa truyền thống, văn hóa cách mạng bao gồm cả văn hóa vật thể và phi vật thể”. Qua đó ta thấy, 5 quan điểm cơ bản chỉ đạo phát triển văn hóa của Việt Nam là tương đối thống nhất với các quan điểm về chính sách văn hóa mà nhiều quốc gia 9 khác cũng đang theo đuổi.

Đó là: gắn văn hóa với hệ tư tưởng - chính trị; văn hóa thể hiện đặc trưng dân tộc; sản phẩm văn hóa là một loại hàng hóa. Có thể hiểu, văn hóa luôn gắn bó máu thịt với dân tộc và tư tưởng, chính trị, đồng thời còn được nhìn nhận là loại hàng hóa đặc biệt bởi vậy các quốc gia luôn hướng hoạt động văn hóa vào 3 mục tiêu lớn là: bảo vệ di sản và khuyến khích hoạt động sáng tạo; đảm bảo sự tiếp cận bình đẳng của tất cả mọi người đối với văn hóa; tạo cơ hội cho tất cả mọi người tham gia vào sáng tạo, phổ biến và hưởng thụ văn hóa. Về bảo tồn di sản văn hóa đã được các nhà khoa học ở Việt Nam và trên thế giới nghiên cứu theo nhiều hướng tiếp cận khác nhau. Tuy nhiên, các nhà khoa học đều cho rằng tùy thuộc vào từng loại hình di sản mà đưa ra các quan điểm bảo tồn khác nhau để vừa giữ được những giá trị nguyên gốc nhưng vẫn phát huy được giá trị của nó trong xã hội đương đại.

Quan điểm bảo tồn nguyên trạng Đây là quan điểm đã phát triển từ những năm 1850 trên thế giới và thịnh hành trong một thời gian khá dài, gần giống như đóng vai trò chủ đạo đối với cách thức quản lý di sản văn hóa ở nhiều quốc gia. Những người theo quan điểm bảo tồn nguyên trạng cho rằng cần phải giữ nguyên trạng những di sản này để khi có điều kiện, những thế hệ tiếp nối có thể xử lý, giải mã và tìm cách kế thừa, phát huy di sản một cách trung thành nhất. Trên thực tế quan điểm bảo tồn nguyên trạng được khá nhiều học giả ủng hộ, đặc biệt là các nhà bảo tàng học. Tuy nhiên, thực tế là di sản văn hóa phi vật thể vốn tồn tại và phát triển theo dòng thời gian lịch sử, tất yếu sẽ phát sinh những yếu tố mới, những thay đổi cho phù hợp với thời đại và sẽ đến lúc rất khó xác định được đâu là yếu tố nguyên gốc, đâu là yếu tố phát sinh trong quá trình phát triển.

Quan điểm bảo tồn trên cơ sở kế thừa Quan điểm này dường như là một xu thế khá phổ biến trong giới học thuật hiện nay khi bàn đến vấn để bảo tồn và phát huy di sản. Dựa trên cơ sở lý thuyết cho rằng mỗi di sản chỉ có thể thực hiện nhiệm vụ lịch sử của mình ở một thời gian 10 và không gian nhất định. Quan điểm này cho rằng di sản ấy cần phải được phát huy giá trị phù hợp với xã hội hiện nay, đồng thời phải loại bỏ những gì không phù hợp với thời đại, không còn thích hợp với xã hội mới. Do vậy bảo tồn kế thừa không phải là cố gắng dập khuôn nguyên gốc, khư khư giữ nguyên như cũ, bất di bất dịch, mà là bảo tồn vừa có sự kế thừa vừa có sự bổ sung những yếu tố mới, làm cho nó tương thích và có sức sống trong hoàn cảnh mới.

Quan điểm bảo tồn phát triển Những người theo quan điểm này không bận tâm tới việc tranh cãi nên bảo tồn y nguyên như thế nào, nên kế thừa cái gì từ quá khứ, mà đặt trọng tâm vào việc làm thế nào để di sản sống và phát huy được tác dụng trong bối cảnh đương đại.