Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LÝ VỀ QUẢN LÝ DI TÍCH VÀ KHÁI QUÁT VỀ DI TÍCH CHÙA BỔ ĐÀ, XÃ TIÊN SƠN, HUYỆN VIỆT YÊN, TỈNH BẮC GIANG 1. Cơ sở lý luận về quản lý di tích 1. Quản lý Quản lý là một hoạt động xã hội bắt nguồn từ tính chất cộng đồng dựa trên sự phân công và hợp tác để làm một công việc nhằm đạt được mục tiêu chung đề ra. Hiện nay quản lý là đối tượng nghiên cứu của nhiều ngành khoa học, mỗi ngành khoa học lại tiếp cận ở các góc độ khác nhau.
Chính vì thế, khái niệm quản lý cũng có nội hàm rất phong phú và đa dạng, được diễn đạt theo nhiều cách khác nhau. Theo từ điển Tiếng Việt: “Quản lý là tổ chức và điều khiển các hoạt động theo những yêu cầu nhất định” [57; tr. Trong khi đó, từ điển Bách khoa Việt Nam lại định nghĩa: Quản lý là chức năng và hoạt động của hệ thống có tổ chức thuộc các giới khác nhau (sinh học, kỹ thuật, xã hội), đảm bảo thực hiện những chương trình và mục tiêu của hệ thống đó… Do tính chất lao động của con người, quản lý tồn tại trong mọi xã hội, ở bất cứ lĩnh vực nào và trong bất cứ giai đoạn phát triển nào. Quản lý là một khoa học, dựa trên cơ sở vận dụng các quy luật phát triển của đối tượng khác nhau, quy luật tự nhiên và quy luật xã hội, đồng thời quản lý còn là một nghệ thuật, đòi hỏi nhiều kiến thức xã hội, tự nhiên hay kỹ thuật.
Những hình thức quản lý có ý thức luôn gắn liền với hoạt động có mục tiêu, kế hoạch, và được thực hiện qua những thể chế xã hội đặc biệt [44; tr. 9 Trong cuốn Quản lý hành chính nhà nước, tác giả Mai Hữu Luân (2003) đã xác định: Quản lý là hoạt động nhằm tác động có tổ chức của chủ thể vào một đối tượng nhất định để điều chỉnh các quá trình xã hội và các hành vi của con người nhằm duy trì sự ổn định và phát triển của đối tượng theo những mục đích nhất định [28, tr. Hay trong cuốn Cơ sở khoa học quản lý của tác giả Nguyễn Minh Đạo cũng ghi nhận: “Quản lý là sự tác động chỉ huy, điều khiển, hướng dẫn các quá trình xã hội và hành vi hoạt động của con người nhằm đạt tới mục tiêu đã đề ra” [18]. Điểm qua một số quan điểm, chúng ta thấy rằng bản chất của quản lý và hoạt động quản lý đều bắt nguồn từ sự phân công, hợp tác lao động; là một hoạt động liên tục và cần thiết khi con người kết hợp với nhau trong tổ chức.
Đây là một hoạt động khách quan, nảy sinh khi cần có sự nỗ lực của tập thể để thực hiện mục tiêu chung. Hoạt động quản lý diễn ra ở mọi tổ chức từ phạm vi nhỏ đến lớn, từ đơn giản đến phức tạp. Như vậy, qua việc xem xét, đối chiếu một số khái niệm thì khái niệm “quản lý” trong cuốn Quản lý hành chính nhà nước được coi là định nghĩa ngắn gọn, dễ hiểu và được sử dụng phổ biến trong thực tiễn vì đã xác định được đầy đủ các yếu tố cấu thành của quản lý đó là: chủ thể quản lý, đối tượng quản lý, khách thể quản lý và mục tiêu của quản lý. Định nghĩa này được nhiều các nhà khoa học vận dụng làm cơ sở lý luận cho các công trình nghiên cứu của mình.
Quản lý văn hóa Quản lý văn hóa là hoạt động xã hội mang tính đặc thù, được thực hiện bằng hệ thống luật pháp và các chính sách liên quan đến sự phát triển văn hóa. Nội dung, phương thức, cách thức để văn hóa luôn có sự thay đổi, bổ sung, nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển của đời sống văn hóa. 10 Do văn hoá là một khái niệm rộng, đa nghĩa nên quản lý văn hóa không chỉ là quản lý nhà nước (theo chiều từ trên xuống), mà còn là sự tự quản lý của từng người, từng gia đình, tập thể, làng xóm, theo chuẩn mực chung của Nhà nước (theo chiều từ dưới lên). Bản chất của quản lý văn hóa chính là sự kết hợp giữa quản lý Nhà nước và nhân dân tự quản.TS Nguyễn Hữu Thức xác định các nội dung của quản lý nhà nước về văn hóa bao gồm: Định hướng hoạt động văn hóa; xây dựng hành lang pháp lý cho hoạt động văn hóa; tổ chức và điều hành các thiết chế, các tổ chức văn hóa hoạt động theo chương trình, kế hoạch quốc gia; xây dựng đội ngũ cán bộ văn hóa; tổ chức kiểm tra, thanh tra các hoạt động văn hóa [42].
Như vậy, quản lý văn hóa có thể hiểu là sự lãnh đạo, điều hành những cơ sở hoạt động văn hóa được xã hội phân công trong hệ thống Nhà nước hoặc trong các doanh nghiệp hoạt động văn hóa. Quản lý văn hóa còn là việc lập kế hoạch, tổ chức, điều khiển, kiểm tra các thiết chế văn hóa (cả lợi nhuận và phi lợi nhuận). Với cách hiểu như trên, tác giả cho rằng, quản lý văn hoá là việc chủ thể quản lý tiến hành lập kế hoạch, tổ chức thực hiện, điều khiển vận hành và thanh tra kiểm tra nhằm mục tiêu thúc đẩy sự phát triển văn hoá, đáp ứng nhu cầu thụ hưởng của con người. Quan điểm của PGS.TS Nguyễn Hữu Thức đưa ra mang tính tổng quát, toàn diện hơn.
Tóm lại, quản lý nhà nước về văn hóa được hiểu là sự tác động liên tục, có tổ chức, có chủ đích của một nhà nước đối với toàn bộ hoạt động văn hóa của quốc gia bằng quyền lực của Nhà nước thông qua Hiến pháp và pháp luật, làm cho văn hóa phát triển theo hướng có ích cho con người, giúp cho xã hội không ngừng phát triển. Di tích 11 Di tích vốn là một bộ phận không thể thiếu của di sản văn hóa, nó là thành tố quan trọng và là thông điệp từ quá khứ gửi lại cho các thế hệ mai sau. Thực tiễn nghiên cứu cho thấy, thuật ngữ di tích được rất nhiều từ điển đề cập đến như: Từ điển tiếng Việt giải thích: “Di tích là các loại dấu vết của quá khứ, chủ yếu là nơi cư trú và mộ táng của người xưa được khoa học nghiên cứu. Theo nghĩa di tích văn hóa thì nó là di sản văn hóa lịch sử bất động” [57, tr.
Còn theo từ điển Anh - Việt, khái niệm di tích nghĩa được là vết tích, đấu vết, di tích (phần nhỏ còn lại của cái gì đã một thời tồn tại). Như vậy, di tích được hiểu là “những di vật cổ, mộ, lăng tẩm, lăng mộ, tưởng niệm cổ có giá trị lịch sử - văn hóa”. Từ điển Bách khoa Việt Nam thì lại cho rằng: “Di tích là các loại dấu vết của quá khứ, là đối tượng nghiên cứu của chuyên ngành khảo cổ học, sử học. Di tích là di sản văn hóa lịch sử được pháp luật bảo vệ, không ai được tùy tiện dịch chuyển, thay đổi, phá hủy’’ [43, tr.
Điểm qua một số khái niệm về di tích có thể thấy, khái niệm mà Từ điển Bách khoa Việt Nam đề cập đến đầy đủ, phù hợp với thực tiễn hơn. Theo đó, di tích không chỉ được hiểu đơn thuần là di vật cổ, mộ, lăng tẩm, lăng mộ. mà gồm rất nhiều những dấu vết do quá khứ để lại; đặc biệt những di tích này phải được pháp luật bảo vệ, không ai được phép tùy tiện dịch chuyển, thay đổi, phá hủy hệ thống các di tích đó. Khái niệm này sẽ tạo tiền đề quan trọng trong công tác nghiên cứu cũng như bảo tồn, phát huy các giá trị của di tích trong thời kỳ đổi mới.
Di tích lịch sử văn hóa Theo Đại từ điển tiếng Việt thì: “DTLS văn hóa là tổng thể những công trình địa điểm, đồ vật hoặc tác phẩm, tài liệu có giá trị lịch sử hay giá trị văn hóa được lưu lại” [57]. 12 Pháp lệnh DTLS văn hóa năm 1984 lần đầu tiên đã đưa ra khái niệm về DTLS văn hóa và danh lam thắng cảnh. Theo đó, DTLS văn hóa được hiểu là những công trình xây dựng, địa điểm, đồ vật, tài liệu và tác phẩm có giá trị lịch sử, khoa học nghệ thuật, giá trị văn hóa hoặc có liên quan đến những sự kiện lịch sử, quá trình phát triển văn hóa, xã hội. Kế thừa quy định trên, khái niệm DTLS văn hóa tiếp tục được Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Di sản văn hóa năm 2009 tiếp cận dưới khía cạnh là một thành tố của phạm trù di sản văn hoá: “Di tích lịch sử văn hóa là công trình xây dựng, địa điểm và các di vật, cổ vật, bảo vật Quốc gia thuộc công trình địa điểm đó có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học” [27, tr.
So với khái niệm về DTLS văn hoá được nêu trong Pháp lệnh DTLS năm 1984 thì khái niệm DTLS văn hoá trong Luật Di sản văn hoá mang tính bao quát, đầy đủ và hoàn thiện hơn. Nó không chỉ là những công trình xây dựng, địa điểm mà còn bao gồm các di vật, cổ vật, bảo vật quốc gia của công trình, địa điểm đó. Và một DTLS văn hóa phải có một trong các tiêu chí sau: công trình xây dựng, địa điểm gắn với sự kiện lịch sử tiêu biểu trong quá trình lịch sử dựng nước và giữ nước; công trình xây dựng, địa điểm gắn với thân thế và sự nghiệp của anh hùng dân tộc, danh nhân của đất nước; công trình xây dựng, địa điểm gắn với sự kiện lịch sử tiêu biểu của các thời kỳ cách mạng, kháng chiến; địa điểm có giá trị tiêu biểu về khảo cổ; quần thể các công trình kiến trúc hoặc công trình kiến trúc đơn lẻ có giá trị tiêu biểu về kiến trúc, nghệ thuật của một hoặc nhiều giai đoạn. Có nghĩa là chúng phải có vật chứng cho một sự kiện lịch sử, có giá trị văn hóa hoặc gắn bó với cuộc sống, sự nghiệp anh hùng dân tộc, danh nhân kiệt xuất; hoặc chúng là tác phẩm nghệ thuật nổi tiếng về giá trị tư tưởng, giá trị thẩm mỹ và hình thức thể hiện tiêu biểu cho một phong cách, một thời đại; hoặc chúng là sản phẩm được phát minh sáng chế tiêu biểu có giá trị thực tiễn cao, có tác động thúc đẩy xã hội phát triển của một giai đoạn lịch sử nhất định.
13 Khái niệm DTLS văn hóa được Luật Di sản văn hóa đề cập phù hợp hơn với các quy định về di sản văn hóa của UNESCO và phù hợp với đòi hỏi của công tác quản lý nhà nước về bảo tồn di sản văn hóa hiện nay.