Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG CỦA CÁC TRUNG TÂM VĂN HÓA VÀ TỔNG QUAN VỀ HUYỆN CỦ CHI TRONG XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI 1. Các khái niệm cơ bản 1. Văn hóa, quản lý và quản lý văn hóa - Văn hóa Văn hóa liên quan đến mọi mặt đời sống vật chất và tinh thần của con người, đây là một nghĩa rộng nên có nhiều góc độ nhìn nhận văn hóa một cách khác nhau. Ở góc độ nhân học quan niệm văn hóa của E.B TyLor (1871) như sau: “.Văn hóa là một toàn thể phức hợp bao gồm tri thức, tín ngưỡng, nghệ thuật, luân lý, luật pháp, phong tục và tất thẩy những năng lực khác nhau và những tập quán khác nhau mà con người chiếm lĩnh với tư cách là thành viên của xã hội” [78, 7].
Theo tác giả Nguyễn Đức Từ Chi xét văn hóa ở hai góc độ. Góc độ thứ nhất là góc độ hẹp mà tác giả gọi là “góc nhìn báo chí”. Theo góc nhìn này văn hóa sẽ là kiến thức của con người và xã hội. Nhưng, ông không mặn mà với cách hiểu này vì hiểu như thế thì người nông dân cày ruộng giỏi nhưng không biết chữ vẫn bị xem là “không có văn hóa” do tiêu chuẩn văn hóa ở đây là tiêu chuẩn kiến thức sách vở.
Còn góc nhìn thứ hai là xét từ góc nhìn dân tộc học. Với góc nhìn này, văn hóa được xem là toàn bộ cuộc sống - cả vật chất, xã hội, tinh thần - của từng cộng đồng [13, 565-565]; và văn hóa của từng cộng đồng tộc người sẽ khác nhau nếu nó được hình thành ở những tộc người khác nhau trong những môi trường sống khác nhau. Văn hóa sẽ bị chi phối mạnh mẽ bởi sự kiểm soát của xã hội thông qua gia đình và các tổ chức xã hội, trong đó có tôn giáo. 13 Định nghĩa về văn hóa của UNESCO (1982) cũng có ý nghĩa tương tự như trên văn hóa là tổng thể những nét riêng biệt tinh thần và vật chất, trí tuệ và xúc cảm quyết định tính cách của một xã hội hay của một nhóm người trong xã hội.
Văn hóa bao gồm nghệ thuật và văn chương, những lối sống, những quyền cơ bản của con người những hệ thống giá trị, những tập tục và tín ngưỡng. Văn hóa đem lại cho con người khả năng suy xét về bản thân. Chính văn hóa đã làm cho chúng ta trở thành những sinh vật đặc biệt nhân bản, có lý tính, có đầu óc phê phán, nhận thức vấn đề.Chính nhờ văn hóa mà con người tự thể hiện, tự ý thức được bản thân, tìm tòi không biết mệt mỏi về những ý nghĩa mới mẻ và sáng tạo nên những công trình mới mẻ, những công trình vượt trội bản thân [78]. - Quản lý Quản lý là hoạt động cần thiết đối với mọi lĩnh vực hoạt động trong xã hội.
Quản lý giúp các hệ thống xã hội thích nghi được với môi trường, nắm bắt các cơ hội để tồn tại và phát triển. Có thể xem quản lý là hoạt động đặc biệt, là yếu tố không thể thiếu được trong đời sống xã hội, gắn liền với quá trình phát triển. Quản lý cũng là đối tượng nghiên cứu của khoa học liên ngành. Trong khoa học tự nhiên, quản lý được định nghĩa như sau: quản lý là sự điều khiển, định hướng, chỉ đạo một hệ thống hay một quá trình và căn cứ vào những quy luật, định luật hay nguyên tắc, luật tương ứng để cho hệ thống hay quá trình ấy vận động theo ý muốn của người quản lý, nhằm đạt được mục đích đã định trước.
Xét dưới góc độ tiếp cận quản lý theo việc thực hiện những mục tiêu đề ra thì: Quản lý là một hoạt động thiết yếu, nó đảm bảo sự phối hợp những nỗ lực cá nhân nhằm đạt được các mục đích của nhóm. Mục tiêu của các nhà quản lý là nhằm hình thành một môi trường mà trong đó con người có thể đạt được các mục đích của nhóm với thời gian, tiền bạc, vật chất và sự bất mãn cá 14 nhân ít nhất. Với tư cách thực hành thì cách quản lý là một nghệ thuật, còn kiến thức có tố chức về quản lý là một khoa học [43, 33]. Vậy có thể hiểu quản lý là sự điều khiển chiến thuật, là quá trình đi từ chỗ nắm được, nắm đúng cái hiện có, thấy được, thấy đúng cái cần có.
Biết tìm mọi biện pháp khả thi và tối ưu đưa ra từ cái nhìn hiện thực lên cái cần có. Quản lý trong xã hội chính là quản lý con người, ở đây chủ thể và khách thể quản lý là con người. Vì vậy trong quản lý xã hội nói chung và quản lý văn hóa nói riêng, phải quản lý trên nguyên tắc tôn trọng, định hướng tạo điều kiện cho các cá nhân phát triển. - Quản lý văn hóa Hoạt động văn hóa là những hoạt động mang tính chất giúp con người lấy lại tinh thần sau những ngày làm việc căng thẳng, là các hoạt động ngoại khóa, sân chơi bổ ích, những hội thi, hội diễn… Hoạt động văn hóa còn là những hoạt động của con người nhằm tác động vào những yếu tố cấu thành nên văn hóa gồm lĩnh vực: vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra trong suốt chiều dài lịch sử, để lại dấu ấn từng thời đại, từng quốc gia, dân tộc.
Các hoạt động văn hóa góp phần làm phong phú đời sống vật chất, tinh thần của con người, duy trì, phát huy và tôn vinh cái đẹp, những giá trị nghệ thuật, đạo đức lối sống của con người. Hoạt động văn hóa tích cực còn ngăn chặn, hạn chế, bài trừ các tệ nạn xã hội ngoài ra nó còn là vũ khí sắc bén về tư tưởng văn hóa tuyên truyền các đường lối, chủ trương chính sách của Đảng, Pháp luật của Nhà nước tới nhân dân. Từ khái niệm về quản lý và các hoạt động văn hóa tại các Trung tâm văn hóa huyện Củ Chi tác giả đưa ra nhận định của mình về quản lý văn hóa như sau: “Quản lý văn hóa là hoạt động của cơ quan, đơn vị văn hóa trong lĩnh vực hành pháp nhằm giữ gìn, xây dựng và phát triển nền văn hóa. Hoạt động văn hóa là một dạng hoạt động xã hội quan trọng, tất yếu phải có sự 15 quản lý của nhà nước, bao gồm: quản lý đối với văn hóa nghệ thuật, với văn hóa - xã hội, với di sản văn hóa”.
Thiết chế văn hóa và Trung tâm văn hóa - Thiết chế văn hóa Thuật ngữ “thiết chế văn hóa” được sử dụng rộng rãi trong ngành văn hoá ở Việt Nam từ những năm 70 thế kỷ XX. Cũng như thiết chế xã hội, thiết chế văn hóa đảm trách nhiều lĩnh vực hoạt động văn hóa - xã hội, được cấu trúc trong một hệ thống bao gồm: (1) Hệ thống các thiết chế văn hóa, tổ chức văn hóa có nhiệm vụ xây dựng những chuẩn mực văn hóa, quy tắc hoạt động văn hóa. (2) Hệ thống thiết chế văn hóa, tổ chức văn hóa có nhiệm vụ tổ chức, hướng dẫn các cá nhân và cộng đồng thực thi theo những chuẩn mực xã hội, quy tắc văn hóa đã được xác lập. Theo đó, Nhà văn hóa, Trung tâm văn hóa thể thao, Nhà thiếu nhi, Cung Văn hóa lao động, Bảo tàng, Thư viện… thuộc hệ thống thiết chế thứ hai có nhiệm vụ tổ chức, hướng dẫn các hoạt động văn hóa đáp ứng nhu cầu của cá nhân và cộng đồng.
Các Trung tâm Văn hóa - Thể thao cấp xã phường, khu phố hoặc Nhà văn hóa - Khu Thể thao liên ấp là thiết chế văn hóa cơ sở, tức là thiết chế cấp nhỏ nhất theo phân cấp hành chính (Trung ương, tỉnh/thành, quận/ huyện, xã/phường) hiện nay. - Trung tâm Văn hóa Trung tâm Văn hóa là một thiết chế văn hóa, là nơi thu hút quần chúng tham gia các hoạt động văn hóa xã hội chủ yếu diễn ra trong thời gian rỗi, nhằm bồi dưỡng, nâng cao, hoàn thiện nhân cách và thỏa mãn nhu cầu văn hóa của họ. Theo các tác giả trong cuốn “Đại cương công tác Nhà văn hóa” thì: 16 Nhà văn hóa - Trung tâm Văn hóa, hiểu theo nghĩa thông thường là nơi diễn ra các hoạt động văn hóa của quần chúng, được lặp đi, lặp lại theo một chu kỳ thời gian nhất định. Các hoạt động đó bao gồm từ sản xuất đến tiêu thụ các sản phẩm văn hóa trong thời gian rỗi.
Nhà văn hóa - Trung tâm Văn hóa mang tính tổng hợp, nó bao gồm hoạt động của các câu lạc bộ và các loại hình hoạt động văn hóa khác như: Lễ hội, hội chợ, triển lãm, thông tin tuyên truyền cổ động, hoạt động giải trí (nói chuyện thời sự, chuyên đề…), biểu diễn nghệ thuật, các hoạt động vui chơi, giải trí… Nhưng để có được những hoạt động văn hóa quần chúng đó một cách tốt đẹp, Nhà văn hóa - Trung tâm Văn hóa còn là nơi đảm trách việc dàn dựng, hướng dẫn chính những phong trào hoạt động văn hóa văn nghệ quần chúng ấy [2, 17-19]. Cơ sở pháp lý: Các văn bản, chính sách của Đảng, Nhà nước về các Trung tâm Văn hóa trong xây dựng Nông thôn mới Để tiến thành công việc quản lý, tất yếu phải dựa vào các phương tiện và chính sách về pháp luật, tài chính, nghiên cứu khoa học, phát triển nguồn nhân lực… nhằm đạt được những mục tiêu quản lý đề ra. Xuất phát từ vai trò, vị trí của thiết chế văn hóa trong xây dựng nông thôn mới, trong những năm gần đây, nhiều văn bản quy phạm pháp luật đã được ban hành từ cấp Trung ương đến địa phương nhằm cụ thể hóa chủ trương đó, cụ thể: 1. Về phía Trung ương Văn hóa giữ vai trò quan trọng, vừa là mục tiêu, vừa là động lực của sự phát triển.
Trong xây dựng nông thôn mới, mục tiêu cuối cùng chính là nâng cao đời sống vật chất và đời sống văn hóa tinh thần cho người dân ở nông thôn. Chính vì vậy, việc xây dựng, củng cố và phát triển hệ thống thiết chế văn hóa, thể thao, sẽ góp phần tạo điều kiện để người dân ở nông thôn nâng cao mức hưởng thụ, tham gia hoạt động, sáng tạo văn hóa. Nghị quyết Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI đã nêu rõ: “Xây dựng và tăng cường hiệu quả 17 hoạt động của hệ thống thiết chế văn hóa ở tất cả các cấp, đồng thời có kế hoạch cải tạo, nâng cấp và đầu tư xây dựng mới một số công trình văn hóa, nghệ thuật, thể dục, thể thao hiện đại ở các Trung tâm kinh tế - chính trị - văn hóa của đất nước.