Chương 1. Cơ sở lý luận của quản lý HĐDH theo định hướng PTNL HS ở trường TH. Thực trạng quản lý HĐDH theo định hướng PTNL HS ở trường TH trên địa bàn huyện Ia Pa, tỉnh Gia Lai. Biện pháp quản lý HĐDH theo định hướng PTNL HS ở trường TH trên địa bàn huyện Ia Pa, tỉnh Gia Lai.
CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH Ở TRƯỜNG TIỂU HỌC 1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu 1. Các nghiên cứu ngoài nước Đầu những năm 50 của thế kỷ XX, trong hàng loạt những công trình nghiên cứu có tính hàn lâm của các nhà khoa học Liên Xô cũ, đã xuất hiện các đề tài về những khía cạnh khác nhau của QLGD. Trong quá trình phát triển giáo dục Xô Viết (cũ), nhiều nhà nghiên cứu khoa học giáo dục đã lần lượt cho ra đời những tài liệu vừa có tính khoa học, vừa có tính thực tiễn về quản lý hai quá trình sư phạm chủ yếu diễn ra trong nhà trường: Quản lý quá trình dạy học (trong đó có quản lý HĐDH) và quản lý quá trình giáo dục.
Sự tập trung của những kiến giải đó được thể hiện cụ thể trong các tác phẩm xuất bản vào giữa những năm 70.I Kôndakốp, nhà lý luận và hoạt động thực tiễn xuất sắc của Liên Xô (cũ) đã dày công nghiên cứu những vấn đề về QLGD [19]. Năm 1987, Viện quản lý và Kinh tế giáo dục thuộc Viện Hàn lâm sư phạm (Liên Xô cũ) đã tổng kết những thành tựu nghiên cứu về quản lý trường học qua nhiều năm, trình bày những quan điểm mới nhất về QLGD nói chung và quản lý HĐDH nói riêng của các học giả Xô Viết (cũ) tính đến thời điểm đó. Như vậy, trong những công trình nghiên cứu của mình, các nhà nghiên cứu QLGD Xô Viết cho rằng: “Kết quả toàn bộ hoạt động của nhà trường phụ thuộc rất nhiều vào việc tổ chức đúng đắn và hợp lý công tác hoạt động của đội ngũ GV” [25]. Đó chính là quản lý HĐDH.
Tại các nước phương Tây, việc nghiên cứu lý luận và thực tiễn QLGD nói chung, quản lý HĐDH nói riêng cũng rất sôi động. Campbell đã cho ra đời công trình đầu tiên nghiên cứu khá hoàn chỉnh các vấn đề QLGD dưới ánh sáng của các e 7 học thuyết quản lý chung, đặc biệt là thuyết hành vi (quan hệ con người) trong quản lý. Sự vận động không ngừng của đời sống xã hội tất yếu dẫn đến sự đổi mới trong nội dung và phương pháp giáo dục. Do đó, các quốc gia phát triển trên thế giới luôn thực hiện cải cách giáo dục khi nền kinh tế xã hội có sự chuyển đổi.
Để khắc phục những nhược điểm của chương trình định hướng nội dung, từ cuối thế kỉ XX có nhiều nghiên cứu về chương trình dạy học. Trong đó có nhiều quan niệm và mô hình mới về chương trình dạy học như chương trình dạy học định hướng kết quả đầu ra (outcomes based curriculum – OBC) hay nói rộng hơn là giáo dục định hướng kết quả đầu ra (Outcome – based Education – OBE), còn gọi là giáo dục điều khiển đầu ra được bàn đến nhiều từ những năm 90 của thế kỉ XX và ngày nay đang nhận được sự quan tâm của nhiều quốc gia. Dạy học theo định hướng PTNL được triển khai rộng khắp ở nước Mỹ từ những năm 1970 và đã trở thành một phong trào trong các trường học từ những năm 1990 ở các quốc gia Anh, Úc, New Zealand và xứ Wales với triết lý lấy HS làm trung tâm, PTNL cá nhân HS theo chuẩn đầu ra. Thời gian qua, các nhà nghiên cứu về đánh giá trong giáo dục của các trường đại học Utrecht, Open và Maastricht ở Hà Lan đã xây dựng các tiêu chí đánh giá chất lượng của các công cụ đánh giá theo năng lực [8].
Ngoài ra, rất nhiều nghiên cứu gần đây đã tập trung nghiên cứu mối liên hệ giữa giáo dục năng lực, xây dựng chương trình và đánh giá năng lực (Williamson, 2007) [26]. Trong xu thế hội nhập và toàn cầu hóa, nền giáo dục nước ta đang tiếp nhận, tiếp thu có chọn lọc những nghiên cứu trên sao cho phù hợp với thực tiễn và tính chất, nguyên lý của giáo dục Việt Nam. Các nghiên cứu ở Việt Nam Ở nước ta, vấn đề QLGD nói chung và quản lý HĐDH nói riêng từ lâu đã được các nhà nghiên cứu quan tâm. Có thể kể đến một số công trình e 8 nghiên cứu như Tài liệu “Quá trình Sư phạm – bản chất, cấu trúc, tính quy luật” của tác giả Hà Thế Ngữ [20]; tài liệu “Những khái niệm cơ bản về lý luận QLGD” của tác giả Nguyễn Ngọc Quang [22]; tài liệu “QLGD và quản lý nhà trường” của tác giả Trần Kiểm [15]; tài liệu “Một số vấn đề về giáo dục đại học” của tác giả Nguyễn Thị Mỹ Lộc [18], tài liệu “quản lý nhà trường” của tác giả Đặng Quốc Bảo [1].
Đứng trước nhiệm vụ đổi mới GD&ĐT nói chung và đổi mới HĐDH nói riêng, nhiều nhà nghiên cứu trong đó có những nhà giáo dục, tâm lý học đã đi sâu nghiên cứu vấn đề đổi mới quản lý HĐDH nhằm nâng cao tính hiện đại, gắn khoa học với thực tiễn sản xuất và đời sống, vấn đề lấy HS làm trung tâm trong HĐDH, điển hình là các nghiên cứu như: “Một số vấn đề về giáo dục và khoa học giáo dục” của tác giả Phạm Minh Hạc [12]; “Dạy học hiện đại – Lý luận, biện pháp, kỹ thuật” của tác giả Đặng Thành Hưng [14];. Điểm chung mà ta thấy trong các công trình nghiên cứu trên là khẳng định vai trò quan trọng của công tác quản lý trong dạy và học ở các cấp học, bậc học. Đây cũng là tư tưởng mang tính chiến lược về phát triển giáo dục của Đảng ta: “Đổi mới mạnh mẽ nội dung, phương pháp và quản lý GD&ĐT”. Việc đổi mới nhà trường mà vấn đề cốt lõi là PTNL HS ở nước ta bắt đầu tiến hành từ tháng 6/2006 với sự giúp đỡ của các chuyên gia người Nhật, những người tiên phong trong lĩnh vực này như Eisuke, Masatsugu Murase, Atsushi Tsukiu.
Trong bối cảnh hiện nay, dạy học theo định hướng PTNL HS là vấn đề nhận được sự quan tâm của các cấp QLGD và của toàn xã hội. Những năm gần đây, nhiều cuộc hội thảo, tập huấn được tổ chức và nhiều bài báo khoa học bàn về vấn đề dạy học nhằm phát huy năng lực của người học đã cho thấy sự quan tâm của cộng đồng đến vấn đề này như: Tháng 12/2014, Học viện QLGD đã tổ chức hội thảo khoa học “Quản lý dạy học chuyển từ tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực: Vấn đề và giải pháp”. Nhiều tham e 9 luận đã tập trung đề xuất các giải pháp nhằm đổi mới HĐDH theo hướng tiếp cận năng lực, như: “Dạy học theo xu hướng tiếp cận năng lực: Thực trạng và giải pháp” của tác giả Lương Ngọc Bình, “Tổ chức đổi mới PPDH nhằm chú trọng PTNL HS phổ thông” của tác giả Hà Thế Truyền,. Hội thảo quốc tế năm 2015 về “Phát triển năng lực người học trong bối cảnh hiện nay” do Học viện QLGD tổ chức tháng 4/2015; “Kỹ năng xây dựng và tổ chức các hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong trường TH” do cục nhà giáo và Cán bộ QLGD cơ sở giáo dục phối hợp với Chương trình đảm bảo chất lượng trường học (SEQAP) tổ chức trong tháng 12/2015.
Một số bài báo khoa học tiêu biểu bàn về các nội dung liên quan đến năng lực trong giáo dục, chỉ ra sự khác nhau giữa giáo dục theo tiếp cận nội dung và theo tiếp cận năng lực như: “Xây dựng chương trình giáo dục phổ thông theo hướng tiếp cận năng lực” của tác giả Đỗ Ngọc Thống đăng trên tạp chí khoa học giáo dục số 76 tháng 5 năm 2011; “Quản lý dạy học ở trường Trung học phổ thông theo định hướng PTNL HS” của tác giả Trần Trung Dũng đăng trên tạp chí giáo dục số 335 (kì 1 tháng 6) năm 2014,. Như vây, dạy học theo định hướng PTNL HS là vấn đề mang tính thời sự đã được quan tâm nghiên cứu và tiếp tục được nghiên cứu nhằm nâng cao chất lượng giảng dạy trong nhà trường. Thực tiễn HĐDH ở từng cấp học, từng địa phương luôn nảy sinh những vấn đề riêng và mới. Trên thực tế, việc quản lý HĐDH ở cấp TH tại huyện Ia Pa, tỉnh Gia Lai còn bộc lộ nhiều hạn chế, nhất là việc chuyển đổi từ HĐDH lấy kiến thức sang lấy năng lực của người học còn chậm đổi mới, làm ảnh hưởng không nhỏ đến chất lượng dạy học.
Đây là một vấn đề thực sự cấp thiết cần được quan tâm nghiên cứu. Với nguồn tư liệu thu thập được, chúng tôi nhận thấy chưa có đề tài nào đề cập và đi sâu nghiên cứu vấn đề này ở phạm vi huyện Ia Pa, tỉnh Gia Lai. Từ đó, chúng tôi xác định vấn đề đặt ra ở luận văn này là tìm hiểu thực trạng quản lý e 10 HĐDH theo định hướng PTNL HS ở trường TH trên địa bàn huyện Ia Pa, tỉnh Gia Lai và trên cơ sở đó, đề xuất những biện pháp quản lý phù hợp, mang tính khả thi để góp phần nâng cao chất lượng dạy và học trong nhà trường TH. Một số khái niệm cơ bản liên quan đến đề tài 1.
Quản lý Từ khi xã hội loài người xuất hiện là có hoạt động quản lý và có người làm nhiệm vụ quản lý. Sở dĩ có hoạt động quản lý và có người làm nhiệm vụ quản lý vì đó là nhu cầu của con người trong các hoạt động chung nhằm thực hiện các mục tiêu chung. Sự cần thiết của quản lý được C. Mác viết “Tất cả mọi lao động trực tiếp hay lao động chung nào tiến hành trên quy mô tương đối lớn, thì ít nhiều cũng cần đến một sự chỉ đạo để điều hòa những hoạt động cá nhân… Một người độc tấu vĩ cầm riêng lẻ tự mình điều khiển lấy mình, còn một dàn nhạc thì cần phải có nhạc trưởng” [7].
Trong quá trình phát triển của lý luận quản lý, có nhiều quan niệm khác nhau về khái niệm quản lý, do các nhà nghiên cứu lý luận cũng như thực hành quản lý đưa ra. Theo Henri Fayol (1841 - 1925), người đặt nền móng cho lý luận tổ chức cổ điển, ông cho rằng: “Quản lý tức là lập kế hoạch, tổ chức, chỉ huy, phối hợp và kiểm tra” [10]. Đây là khái niệm mang tính khái quát về chức năng quản lý.