Luận Văn Thạc Sĩ Pháp Luật: Kiểm Toán Nhà Nước Và Thực Tiễn Áp Dụng Trong Doanh Nghiệp Nhà Nước

Luận văn thạc sĩ pháp luật phân tích kiểm toán nhà nước và thực tiễn áp dụng trong doanh nghiệp nhà nước, đánh giá hiệu quả pháp lý.

• Tác giả: Hoàng Thị Lan Anh
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Kinh tế
• Đề tài: Pháp luật về Kiểm toán Nhà nước và thực tiễn áp dụng đối với doanh nghiệp nhà nước
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2008
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC KÍ HIỆU VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG BIỂU, SƠ ĐỒ
• PHẦN MỞ ĐẦU
• Tính cấp thiết của luận văn
• Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu của luận văn
• Phạm vi nghiên cứu
• Phương pháp nghiên cứu
• Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam và ý nghĩa lý luận của đề tài
• Nội dung luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN CỦA KIỂM TOÁN NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT KIỂM TOÁN NHÀ NƯỚC
• 1.1. Khái niệm kiểm toán và hoạt động kiểm toán nhà nước
• 1.1.1. Khái niệm và đặc điểm kiểm toán nhà nước
• 1.1.2. Hoạt động kiểm toán
• 1.1.3. Tổ chức cơ quan
• 1.2. Sự hình thành và phát triển của pháp luật KTNN
• 1.2.1. Trước khi ban hành Luật kiểm toán
• 1.2.2. Sau khi ban hành Luật kiểm toán
• 1.2.3. Pháp luật về KTNN
• 1.3. Tổ chức kiểm toán, qui trình và chuẩn mực của một số nước trên thế giới
• 1.3.1. Nội dung cơ bản quy trình kiểm toán của Tòa thẩm kế Liên bang Đức
• 1.3.2. Nội dung cơ bản của quy trình KTNN Thái Lan
• 1.3.3. Nội dung cơ bản hệ thống CMKT của tổ chức quốc tế các cơ quan Kiểm toán tối cao (INTOSAI)
• 1.3.4. Nội dung cơ bản của hệ thống CMKT của cơ quan Tổng Kế toán Hoa Kỳ
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TIỄN ÁP DỤNG PHÁP LUẬT KIỂM TOÁN NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
• 2.1. Thực tiễn áp dụng pháp luật KTNN
• 2.1.1. Cơ quan kiểm toán
• 2.1.2. Doanh nghiệp là đối tượng của KTNN
• 2.1.3. Nội dung kiểm toán đối với DNNN
• 2.1.4. Căn cứ kiểm toán các hoạt động của DNNN
• 2.2. Trình tự (quy trình) kiểm toán đối với 3 loại hình kiểm toán
• 2.3. Chấp nhận và xử lý thông tin về báo cáo kiểm toán
• 3. CHƯƠNG 3: MỘT SỐ KIẾN NGHỊ VỀ PHÁP LUẬT KIỂM TOÁN TỪ THỰC TIỄN ÁP DỤNG KIỂM TOÁN ĐỐI VỚI DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC
• 3.1. Định hướng hoàn thiện pháp luật
• 3.1.1. Các quan điểm, xu hướng xây dựng định hướng hoàn thiện pháp luật KTNN
• 3.1.2. Nhận xét về thực trạng pháp luật trong hoạt động kiểm toán DNNN nói chung
• 3.2. Một số kiến nghị
• 3.2.1. Hoàn thiện quy định pháp luật, xác định vai trò và vị trí của KTNN
• 3.2.2. Hoàn thiện Quy chế làm việc của KTNN
• 3.2.3. Hoàn thiện nội dung, phạm vi và phương pháp kiểm toán hoạt động nghiệp vụ kiểm toán BCTC, kiểm toán tuân thủ, kiểm toán hoạt động kiểm toán DNNN
• 3.2.4. Đề xuất nhằm hoàn thiện hệ thống chuẩn mực Kiểm toán Nhà nước hiện hành
• 3.2.5. Hoàn thiện quy trình kiểm toán DNNN
• 3.2.6. Phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng trong hoạt động KTNN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ BIỂU

Tóm tắt

I. Những vấn đề cơ bản về Kiểm toán Nhà nước và pháp luật Kiểm toán Nhà nước

Chương này tập trung vào việc phân tích các khái niệm cơ bản liên quan đến kiểm toán nhà nước và pháp luật điều chỉnh hoạt động này. Kiểm toán nhà nước được định nghĩa là hoạt động kiểm tra, đánh giá và xác nhận tính đúng đắn của báo cáo tài chính, tuân thủ pháp luật và hiệu quả trong quản lý, sử dụng ngân sách nhà nước. Hoạt động này không chỉ giúp phát hiện các sai phạm mà còn cung cấp thông tin quan trọng cho các cơ quan chức năng trong việc lập dự toán và quyết toán ngân sách. Pháp luật về kiểm toán nhà nước được quy định trong Luật Kiểm toán Nhà nước năm 2005, xác định rõ chức năng, nhiệm vụ và quyền hạn của cơ quan kiểm toán. Điều này tạo ra một khung pháp lý vững chắc cho hoạt động kiểm toán, đảm bảo tính minh bạch và trách nhiệm trong quản lý tài chính công.

1.1 Khái niệm và đặc điểm kiểm toán nhà nước

Kiểm toán nhà nước là một hoạt động thiết yếu nhằm đảm bảo việc sử dụng hợp lý và hiệu quả các nguồn tài chính của nhà nước. Hoạt động này được thực hiện bởi các kiểm toán viên có thẩm quyền, nhằm xác nhận tính chính xác của các thông tin tài chính. Kiểm toán nhà nước có những đặc điểm riêng biệt, bao gồm tính độc lập, khách quan và tuân thủ pháp luật. Điều này có nghĩa là các kiểm toán viên không bị ảnh hưởng bởi các yếu tố bên ngoài và chỉ thực hiện nhiệm vụ theo quy định của pháp luật. Sự độc lập này giúp tăng cường tính tin cậy của các báo cáo kiểm toán, từ đó nâng cao hiệu quả quản lý tài chính nhà nước.

1.2 Hoạt động kiểm toán và ý nghĩa của hoạt động kiểm toán

Hoạt động kiểm toán của Kiểm toán Nhà nước không chỉ đơn thuần là việc kiểm tra các báo cáo tài chính mà còn bao gồm việc đánh giá tính hợp pháp và hiệu quả trong quản lý ngân sách. Kết quả của hoạt động này có ý nghĩa quan trọng trong việc phát hiện các sai phạm, từ đó giúp cải thiện quy trình quản lý tài chính. Kiểm toán nhà nước đóng vai trò như một công cụ kiểm soát, đảm bảo rằng các nguồn lực tài chính được sử dụng đúng mục đích và hiệu quả. Điều này không chỉ góp phần vào việc nâng cao chất lượng quản lý tài chính mà còn tạo ra sự tin tưởng từ phía công chúng đối với các cơ quan nhà nước.

II. Thực tiễn áp dụng pháp luật kiểm toán nhà nước đối với doanh nghiệp nhà nước

Chương này phân tích thực tiễn áp dụng pháp luật kiểm toán nhà nước trong hoạt động kiểm toán đối với doanh nghiệp nhà nước (DNNN). Việc áp dụng pháp luật trong kiểm toán DNNN gặp nhiều thách thức, bao gồm sự thiếu hiểu biết về vai trò của kiểm toán nhà nước trong quản lý tài chính. Nhiều DNNN vẫn coi kiểm toán là một công cụ kiểm soát từ bên ngoài, dẫn đến tâm lý e ngại khi bị kiểm toán. Điều này ảnh hưởng đến chất lượng và hiệu quả của các cuộc kiểm toán. Để khắc phục tình trạng này, cần có sự thay đổi trong nhận thức của các DNNN về vai trò của kiểm toán nhà nước như một công cụ hỗ trợ trong quản lý tài chính.

2.1 Cơ quan kiểm toán và doanh nghiệp nhà nước

Cơ quan kiểm toán nhà nước có trách nhiệm kiểm tra, đánh giá hoạt động tài chính của các DNNN. Tuy nhiên, sự phối hợp giữa cơ quan kiểm toán và DNNN còn hạn chế. Nhiều DNNN chưa chủ động trong việc yêu cầu kiểm toán, dẫn đến việc không khai thác được lợi ích từ hoạt động kiểm toán. Cần có các biện pháp để tăng cường sự hợp tác giữa hai bên, nhằm nâng cao hiệu quả của hoạt động kiểm toán và đảm bảo rằng các nguồn lực tài chính được sử dụng một cách hợp lý và hiệu quả.

2.2 Nội dung kiểm toán đối với doanh nghiệp nhà nước

Nội dung kiểm toán đối với DNNN bao gồm việc kiểm tra báo cáo tài chính, tuân thủ pháp luật và hiệu quả trong quản lý ngân sách. Kiểm toán nhà nước thực hiện kiểm toán theo các quy trình và chuẩn mực đã được quy định, nhằm đảm bảo tính chính xác và minh bạch trong các báo cáo tài chính. Việc kiểm toán không chỉ giúp phát hiện các sai phạm mà còn cung cấp thông tin quan trọng cho các cơ quan chức năng trong việc lập dự toán và quyết toán ngân sách. Điều này góp phần nâng cao trách nhiệm và tính minh bạch trong quản lý tài chính của DNNN.

III. Một số kiến nghị về pháp luật kiểm toán nhà nước từ thực tiễn kiểm toán đối với doanh nghiệp nhà nước

Chương này đưa ra một số kiến nghị nhằm hoàn thiện pháp luật kiểm toán nhà nước và nâng cao hiệu quả hoạt động kiểm toán đối với doanh nghiệp nhà nước. Cần có các quy định rõ ràng hơn về quyền hạn và trách nhiệm của kiểm toán nhà nước trong việc kiểm tra, giám sát hoạt động tài chính của DNNN. Đồng thời, cần tăng cường công tác đào tạo, nâng cao nhận thức cho các DNNN về vai trò của kiểm toán trong quản lý tài chính. Việc này sẽ giúp DNNN chủ động hơn trong việc yêu cầu kiểm toán và sử dụng kết quả kiểm toán để cải thiện hoạt động quản lý tài chính.

3.1 Hoàn thiện quy định pháp luật

Cần hoàn thiện các quy định pháp luật liên quan đến kiểm toán nhà nước, nhằm đảm bảo tính minh bạch và trách nhiệm trong hoạt động kiểm toán. Các quy định này cần phải rõ ràng và cụ thể hơn, để các DNNN có thể dễ dàng hiểu và thực hiện. Điều này sẽ giúp nâng cao hiệu quả của hoạt động kiểm toán và đảm bảo rằng các nguồn lực tài chính được sử dụng một cách hợp lý và hiệu quả.

3.2 Đề xuất cải cách quy trình kiểm toán

Đề xuất cải cách quy trình kiểm toán nhằm tăng cường tính hiệu quả và minh bạch trong hoạt động kiểm toán. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng trong hoạt động kiểm toán, để đảm bảo rằng các DNNN nhận được sự hỗ trợ cần thiết trong việc cải thiện hoạt động quản lý tài chính. Việc này không chỉ giúp nâng cao chất lượng kiểm toán mà còn tạo ra sự tin tưởng từ phía công chúng đối với các cơ quan nhà nước.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Quản lý và sử dụng hiệu quả nguồn vốn, tài sản nhà nước tại các doanh nghiệp nhà nước (DNNN) luôn là trọng tâm trong chính sách tài chính quốc gia. Trong năm 2007, Kiểm toán Nhà nước (KTNN) đã thực hiện kiểm toán tại 225 trên tổng số 385 DNNN thuộc kế hoạch, chiếm tỷ lệ 58,44%, qua đó ghi nhận tổng lợi nhuận trước thuế đạt 7.650 tỷ đồng nhưng đồng thời phát hiện khối lượng nợ phải trả lên đến 65.799 tỷ đồng, chiếm tới 62% tổng nguồn vốn. Thực trạng thất thoát, lãng phí và sử dụng vốn kém hiệu quả trong khu vực kinh tế nhà nước xuất phát từ việc hoạt động kiểm toán công trước đây chủ yếu tập trung vào khâu hậu kiểm báo cáo quyết toán ngân sách, chưa phát huy đầy đủ vai trò trong khâu lập và phân bổ dự toán.

Mục tiêu nghiên cứu trọng tâm của luận văn là hệ thống hóa cơ sở lý luận về KTNN, phân tích thực trạng áp dụng Luật KTNN năm 2005 và các văn bản hướng dẫn trong hoạt động kiểm toán DNNN, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp hoàn thiện khung pháp lý và quy trình chuyên môn. Luận văn giới hạn phạm vi nghiên cứu tại các Tổng công ty nhà nước, Tập đoàn kinh tế, mô hình công ty mẹ - con và doanh nghiệp có vốn nhà nước chi phối tại Việt Nam trong giai đoạn chuyển đổi pháp lý từ năm 1994 đến năm 2008. Kết quả nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn khi đưa ra các giải pháp kiểm soát dòng vốn nhà nước, xử lý dứt điểm 25.102 tỷ đồng nợ phải thu tồn đọng và gia tăng tính minh bạch cho hơn 89% doanh nghiệp kinh doanh có lãi.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên Lý thuyết Trách nhiệm giải trình tài chính công (Public Accountability Theory) và Lý thuyết Kiểm soát nhà nước trong quản trị kinh tế. Theo khuôn khổ của Tổ chức quốc tế các cơ quan Kiểm toán tối cao (INTOSAI) với 47 nguyên tắc cơ bản, kiểm toán công đóng vai trò là cơ chế giám sát ngoại vi độc lập nhằm bảo đảm tính kinh tế, tính hiệu lực và tính hiệu quả trong quản trị ngân sách. Luận văn đồng thời vận dụng các nguyên tắc chuẩn mực kiểm toán chính phủ của Hoa Kỳ (GAGAS) với quy mô 267 điều khoản và cẩm nang kiểm toán chuyên sâu dài gần 400 trang của Tòa thẩm kế Liên bang Đức để so sánh, làm rõ 5 khái niệm cốt lõi:

• Kiểm toán Nhà nước: Hoạt động kiểm tra, đánh giá và xác nhận tính đúng đắn, trung thực của báo cáo tài chính; tính tuân thủ pháp luật; tính kinh tế, hiệu lực và hiệu quả trong quản lý, sử dụng tài chính và tài sản công theo Điều 4 Luật KTNN năm 2005.
• Doanh nghiệp Nhà nước: Tổ chức kinh tế do Nhà nước sở hữu toàn bộ vốn điều lệ hoặc nắm giữ cổ phần chi phối trên 50%, bao gồm Tổng công ty do Nhà nước đầu tư và Tổng công ty mô hình công ty mẹ - con.
• Kiểm toán báo cáo tài chính: Hoạt động xác minh độ tin cậy của các chỉ tiêu kế toán, bảng cân đối kế toán, kết quả kinh doanh và nghĩa vụ nộp ngân sách.
• Kiểm toán tuân thủ: Hoạt động kiểm tra việc chấp hành Luật Ngân sách nhà nước, chế độ quản lý tài chính và các quy định pháp luật chuyên ngành.
• Kiểm toán hoạt động (3E): Kiểm tra, đánh giá tính kinh tế (Economy - giảm thiểu chi phí đầu vào), tính hiệu lực/hiệu suất (Efficiency - tối ưu hóa tỷ lệ đầu vào/đầu ra) và tính hiệu quả (Effectiveness - đạt mục tiêu đề ra).

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn thu thập nguồn dữ liệu thứ cấp từ 25 đơn vị chuyên ngành, khu vực trực thuộc KTNN, Bộ Tài chính và hệ thống báo cáo kiểm toán giai đoạn 1994–2007. Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm 225 doanh nghiệp nhà nước được kiểm toán trong niên độ 2006–2007, phân bổ tại hơn 20 Tổng công ty quy mô lớn (như Vinaconex, Tập đoàn Cao su Việt Nam, Tổng công ty Xi măng Việt Nam, Tổng công ty Xăng dầu Việt Nam). Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu phi xác suất có chủ đích kết hợp phân tầng theo nhóm hình thức sở hữu (Tổng công ty 90, Tổng công ty 91, công ty mẹ - con và công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên).

Phương pháp nghiên cứu kết hợp giữa phân tích quy phạm pháp luật, đối chiếu luật học so sánh quốc tế (với Đức, Thái Lan, Hoa Kỳ) và thống kê mô tả định lượng. Lý do lựa chọn kết hợp phương pháp này là vì nghiên cứu luật kinh tế đòi hỏi phải đánh giá tính đồng bộ của hệ thống văn bản quy phạm pháp luật trong mối tương quan với các chỉ số tài chính thực tế phát sinh từ hiện trường kiểm toán. Trục thời gian nghiên cứu trải dài từ khi thành lập KTNN theo Nghị định số 70/CP năm 1994, bước ngoặt ban hành Luật KTNN năm 2005 cho đến thực tiễn thực hiện năm 2008.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình phân tích thực tiễn kiểm toán tại 225 DNNN đã chỉ ra 4 phát hiện căn bản:

• Hiệu quả kinh doanh và mức độ bảo toàn vốn có sự phân hóa mạnh: Có 202/225 doanh nghiệp có lãi (đạt tỷ lệ 89,78%), tỷ suất lợi nhuận trước thuế trên doanh thu bình quân đạt 6% và tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu (ROE) đạt 19,37%. Đóng góp cho ngân sách nhà nước tập trung lớn ở một số tập đoàn lớn như Tập đoàn Công nghiệp Cao su Việt Nam (1.485 tỷ đồng) và Tổng công ty Vinaconex (419 tỷ đồng).
• Sai lệch lớn trong hạch toán doanh thu và chi phí: Qua kiểm toán, KTNN đã điều chỉnh tăng doanh thu 984,91 tỷ đồng, giảm doanh thu 197,63 tỷ đồng; tăng chi phí 845,47 tỷ đồng, giảm chi phí 689,85 tỷ đồng. Kết quả là tổng lợi nhuận kế toán trước thuế tăng ròng 919,51 tỷ đồng và giảm 283,48 tỷ đồng ở các đơn vị hạch toán sai, giúp tăng thu nộp ngân sách nhà nước tại 20 Tổng công ty thêm 273 tỷ đồng. Hiện tượng "lãi giả lỗ thật" hoặc "lỗ giả lãi thật" diễn ra phổ biến nhằm né tránh nghĩa vụ thuế hoặc làm đẹp chỉ tiêu tài chính.
• Rủi ro an toàn tài chính nghiêm trọng từ công nợ và hàng tồn kho: Tổng nợ phải thu của các DNNN lên tới 25.102 tỷ đồng, chiếm 14,24% tổng tài sản và tương đương 64% vốn chủ sở hữu; trong khi nợ phải trả là 65.799 tỷ đồng, chiếm 62% tổng nguồn vốn. Nhiều đơn vị không đối chiếu công nợ cuối kỳ, không trích lập hoặc trích lập sai dự phòng nợ phải thu khó đòi (như Công ty Cổ phần Xây dựng số 3 - Vinaconex) và để xảy ra tình trạng tạm ứng kéo dài gần 10 năm không thu hồi (như Văn phòng Tổng công ty Sông Hồng tạm ứng từ năm 1998 đến 2007).
• Bất cập trong quy trình kiểm toán và điều khoản giới hạn: Quy trình kiểm toán theo Quyết định số 04/1999/QĐ-KTNN cho phép đưa nội dung "Giới hạn kiểm toán" vào kế hoạch (loại trừ kiểm toán tiền mặt, đầu tư xây dựng cơ bản hoàn thành), điều này trái với thông lệ quốc tế và tinh thần bao quát của Luật KTNN năm 2005.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của các sai phạm bắt nguồn từ hệ thống kiểm soát nội bộ lỏng lẻo tại các DNNN, sự thiếu đồng bộ của hệ thống chuẩn mực kế toán - kiểm toán và nhận thức thụ động của doanh nghiệp khi xem KTNN như cơ quan thanh tra kiểm tra thuần túy. So với mô hình kiểm toán độc lập theo Đạo luật Sarbanes - Oxley năm 2002 của Hoa Kỳ vốn quy định trách nhiệm pháp lý cá nhân rất nghiêm ngặt đối với ban điều hành, quy định xử lý trách nhiệm sau kiểm toán tại Việt Nam còn thiếu chế tài mang tính cưỡng chế trực tiếp.

Các dữ liệu chênh lệch tài chính có thể được trực quan hóa hiệu quả thông qua biểu đồ cột chồng (stacked bar chart) so sánh số liệu trước và sau kiểm toán đối với doanh thu, chi phí của 20 Tổng công ty, cùng với biểu đồ tròn (pie chart) phân tích cơ cấu nguồn vốn nhằm minh họa tỷ trọng nợ phải trả chiếm tới 62% tổng tài sản. Việc lượng hóa dữ liệu này chứng minh rằng KTNN không chỉ bảo vệ tài sản công mà còn đóng vai trò tái cấu trúc hệ thống quản trị tài chính doanh nghiệp.

Đề xuất và khuyến nghị

Để nâng cao hiệu lực kiểm toán nhà nước đối với khu vực DNNN, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp trọng tâm:

• Hoàn thiện thể chế pháp lý và mở rộng phạm vi kiểm toán: Quốc hội và Ban soạn thảo luật cần tiến hành sửa đổi Luật KTNN năm 2005 và Luật Ngân sách nhà nước trong giai đoạn 2009–2012, bổ sung thẩm quyền kiểm toán toàn diện từ khâu lập, phân bổ dự toán đến quyết toán tài chính. Target metric: Đạt tỷ lệ 100% các dự án đầu tư nhóm A và Tổng công ty nhà nước được giám sát ngay từ khâu phê duyệt vốn.
• Chuẩn hóa hệ thống Chuẩn mực kiểm toán và Quy trình kiểm toán chuyên sâu: Tổng Kiểm toán Nhà nước chỉ đạo ban hành hệ thống Chuẩn mực kiểm toán Nhà nước mới tương thích với chuẩn mực INTOSAI giai đoạn 2009–2010; xây dựng quy trình kiểm toán riêng biệt cho mô hình công ty mẹ - con và công ty cổ phần có trên 50% vốn nhà nước. Target metric: Xóa bỏ 100% các điều khoản "Giới hạn kiểm toán" không phù hợp và chuyển sang phương pháp chọn mẫu theo xác suất toán học.
• Nâng cao năng lực chuyên môn và trách nhiệm nghề nghiệp của Kiểm toán viên: Vụ Tổ chức cán bộ phối hợp với Trung tâm Khoa học KTNN tổ chức đào tạo lại 100% kiểm toán viên về phân tích tài chính doanh nghiệp, kiến thức luật kinh tế và phương pháp kiểm toán hoạt động 3E trước năm 2011. Phân định rõ ràng trách nhiệm giữa Trưởng đoàn kiểm toán, Tổ trưởng và Kiểm toán viên nhằm bảo đảm tính độc lập, khách quan.
• Thiết lập cơ chế giám sát liên ngành và chia sẻ dữ liệu bắt buộc: Thủ tướng Chính phủ ban hành quy chế phối hợp giữa KTNN, Bộ Tài chính, Thanh tra Chính phủ và Cơ quan Điều tra giai đoạn 2009–2011, quy định bắt buộc 100% DNNN phải nộp Báo cáo tài chính năm cho KTNN trước ngày 31 tháng 3 hàng năm. Target metric: Thu hồi và xử lý dứt điểm trên 90% các khoản nợ đọng, tạm ứng sai quy định vượt quá 25.102 tỷ đồng đã được phát hiện qua các niên độ kiểm toán.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu cung cấp giá trị học thuật và ứng dụng thực tiễn sâu sắc cho 4 nhóm đối tượng:

• Cơ quan lập pháp và cơ quan quản lý nhà nước (Quốc hội, Bộ Tài chính): Cung cấp luận cứ khoa học thực chứng để sửa đổi, hoàn thiện Luật KTNN, Luật Doanh nghiệp và Luật Quản lý, sử dụng vốn nhà nước, hỗ trợ thiết lập cơ chế giám sát dòng vốn trên 65.799 tỷ đồng nợ phải trả tại các tập đoàn công.
• Đội ngũ lãnh đạo, Kiểm toán viên thuộc cơ quan KTNN: Cung cấp cẩm nang phân tích quy trình nghiệp vụ 4 giai đoạn, giúp chuẩn hóa kỹ năng lập kế hoạch kiểm toán, nhận diện rủi ro hạch toán và loại bỏ các sai sót khi thu thập bằng chứng kiểm toán tại hiện trường.
• Hội đồng quản trị, Ban điều hành và Ban kiểm soát tại các Doanh nghiệp Nhà nước: Giúp nhận diện các lỗ hổng quản trị nội bộ, chủ động điều chỉnh công tác kế toán, quản lý hàng tồn kho và kiểm soát công nợ nhằm tránh các sai lệch doanh thu hàng trăm tỷ đồng khi đối mặt với các cuộc kiểm toán nhà nước.
• Giảng viên, học viên cao học và nhà nghiên cứu chuyên ngành Luật Kinh tế, Kiểm toán - Tài chính công: Cung cấp nguồn tư liệu toàn diện với bộ dữ liệu thực nghiệm tại 225 DNNN, cùng khung lý thuyết so sánh quốc tế điển hình giữa Việt Nam, Đức, Hoa Kỳ và Thái Lan.

Câu hỏi thường gặp

• KTNN khác biệt như thế nào so với kiểm toán độc lập và kiểm toán nội bộ trong DNNN? Kiểm toán Nhà nước là cơ quan công quyền do Quốc hội thành lập, thực hiện kiểm toán bắt buộc theo kế hoạch nhà nước nhằm bảo vệ tài chính công mà không phụ thuộc vào yêu cầu của đơn vị. Ngược lại, kiểm toán độc lập hoạt động theo hợp đồng dịch vụ thỏa thuận, còn kiểm toán nội bộ chỉ phục vụ mục đích quản trị nội bộ trong doanh nghiệp.

• Tại sao KTNN lại điều chỉnh tăng thêm 273 tỷ đồng tiền thuế và nghĩa vụ ngân sách tại 20 Tổng công ty? Nguyên nhân chủ yếu do các doanh nghiệp hạch toán sai doanh thu (tăng ảo hoặc trích thiếu), ghi nhận chi phí không đúng niên độ, trích lập dự phòng sai quy định và phân bổ chi phí đầu tư xây dựng cơ bản vào chi phí sản xuất kinh doanh, dẫn đến làm giảm số thuế thu nhập doanh nghiệp phải nộp.

• Điểm bất cập lớn nhất trong quy trình kiểm toán DNNN giai đoạn 1999–2007 là gì? Đó là việc áp dụng Quyết định số 04/1999/QĐ-KTNN cho phép đưa nội dung "Giới hạn kiểm toán" vào kế hoạch, tự ý loại trừ kiểm toán quỹ tiền mặt hoặc chi phí đầu tư xây dựng cơ bản hoàn thành. Điều này mâu thuẫn với nguyên tắc kiểm toán toàn diện của INTOSAI và Luật KTNN năm 2005.

• Kiểm toán hoạt động (3E) mang lại lợi ích gì cho các Tập đoàn, Tổng công ty nhà nước? Kiểm toán hoạt động không chỉ kiểm tra tính hợp pháp của sổ sách mà còn đo lường tính kinh tế (tiết kiệm chi phí đầu vào), tính hiệu lực (tối ưu hóa quy trình cung ứng) và tính hiệu quả (đạt mục tiêu đề ra), giúp doanh nghiệp phát hiện lãng phí tài sản và tối ưu hóa tỷ suất sinh lời trên vốn.

• Mô hình Tòa thẩm kế Liên bang Đức gợi mở bài học kinh nghiệm gì cho Việt Nam? Đức cung cấp bài học về việc xây dựng cẩm nang kiểm toán chuẩn hóa 400 trang với quy trình 4 bước chặt chẽ, hội đồng xét duyệt báo cáo 2-3 cấp độ độc lập, và đặc biệt là cơ chế hậu kiểm nghiêm ngặt nhằm bắt buộc các nhà quản trị phải khắc phục triệt để các sai phạm được nêu trong báo cáo kiểm toán trước đó.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và địa vị pháp lý của Kiểm toán Nhà nước theo quy định của Luật KTNN năm 2005.
• Phân tích thực trạng tài chính tại 225 trên 385 DNNN, bóc tách cơ cấu tài chính với 25.102 tỷ đồng nợ phải thu và 65.799 tỷ đồng nợ phải trả.
• Chỉ rõ những bất cập trong quy trình kiểm toán hiện hành, đặc biệt là điều khoản giới hạn kiểm toán và sự thiếu hụt quy trình kiểm toán hoạt động chuyên sâu.
• Tổng hợp và đối chiếu kinh nghiệm kiểm toán công quốc tế từ INTOSAI, Hoa Kỳ, Đức và Thái Lan để rút ra bài học ứng dụng cho Việt Nam.
• Đề xuất lộ trình 4 nhóm giải pháp đồng bộ về thể chế, quy trình kỹ thuật, năng lực nhân sự và cơ chế giám sát liên ngành định hướng giai đoạn 2009–2015.

Để nâng cao hiệu quả quản lý vốn nhà nước và bảo đảm tính nghiêm minh của kỷ luật tài chính công, các cơ quan hữu quan cần nhanh chóng thể chế hóa các kiến nghị của luận văn vào chương trình xây dựng văn bản quy phạm pháp luật và kế hoạch kiểm toán hàng năm.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Những vấn đề cơ bản về Kiểm toán Nhà nước và pháp luật Kiểm toán Nhà nước. Chương 2: Thực tiễn áp dụng pháp luật KTNN đối với một số doanh nghiệp nhà nước. Chương 3: Một số kiến nghị về pháp luật kiểm toán nhà nước từ thực tiễn kiểm toán áp dụng đối với doanh nghiệp nhà nước. 11 CHƢƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN CỦA KIỂM TOÁN NHÀ NƢỚC VÀ PHÁP LUẬT KIỂM TOÁN NHÀ NƢỚC 1.

Khái niệm kiểm toán và hoạt động kiểm toán nhà nƣớc 1.1 Khái niệm và đặc điểm kiểm toán nhà nước 1.1 Khái niệm Hoạt động kiểm toán xuất phát từ yêu cầu sử dụng hợp lệ, hợp pháp, hợp lý các nguồn tài chính nhà nước.Mục tiêu của công tác này là sử dụng xác thực và có hiệu quả nguồn kinh phí công, phấn đấu đạt được sự quản lý kinh tế chặt chẽ, tính hợp lệ của công tác quản lý tài chính và việc thông tin cho các cơ quan nhà nước cũng như công luận. Kiểm toán là một hoạt động không thể thiếu được nhằm duy trì hoạt động kinh tế có hiệu quả. Về phân loại kiểm toán, có nhiều cách phân loại khác nhau theo từng góc độ, tuy nhiên, có hai cách phân loại chủ yếu sau: Phân loại theo chủ thể kiểm toán có: Kiểm toán Nhà nước; Kiểm toán nội bộ; Kiểm toán độc lập. Phân loại theo chức năng có: Kiểm toán hoạt động; Kiểm toán tuân thủ; Kiểm toán báo cáo tài chính.

Kiểm toán là quá trình các chuyên gia độc lập và có thẩm quyền tiến hành thu thập và đánh giá các bằng chứng về các thông tin có thể định lượng được của một đơn vị cụ thể nhằm mục đích xác nhận và báo cáo về mức độ phù hợp giữa thông tin này với các chuẩn mực đã được thiết lập (Theo Giáo trình Kiểm toán tài chính, Trang 3, Trường Đại học Kinh tế quốc dân, NXB Thống Kê, năm 2007). Như vậy, các “chuyên gia độc lập và có thẩm quyền” là những người phải có đủ năng lực và độc lập để có thể thực hiện cuộc kiểm toán đảm bảo chất lượng; 12 “Các thông tin” được kiểm tra có thể là báo cáo tài chính, tờ khai nộp thuế, quyêt toán ngân sách…; “bằng chứng kiểm toán” là các thông tin để chứng minh cho ý kiến nhận xét của kiểm toán viên như tài liệu kế toán, kết quả kiểm kê…; “chuẩn mực đã được thiết lập” là cơ sở để đánh giá các thông tin được kiểm tra. Hoạt động KTNN do cơ quan KTNN tiến hành ở mỗi quốc gia có những tên gọi khác nhau. Ví dụ: Tòa Kiểm toán Cộng hòa Pháp, Cơ quan Tổng Kế toán Hoa Kỳ, Cục Kiểm toán Liên bang Nga, Ủy ban Kiểm toán và Kiểm soát Ấn Độ; Ủy ban Kiểm toán Nhật Bản,v.

Phần lớn các khu cực trên thế giới đều thành lập Tổ chức các cơ quan kiểm toán tối cao của khu vực; đồng thời các quốc gia cũng gia nhập Tổ chức quốc tế các cơ quan kiểm toán tối cao (International Organization of Supreme Audit Institutions – INTOSAI). Ở Việt nam, hoạt động KTNN được tiến hành bởi cơ quan KTNN thành lập theo Nghị định số 70 ngày 11/7/1994 của Chính phủ. Năm 1996, KTNN Việt Nam là thành viên chính thức của Tổ chức quốc tế các cơ quan kiểm toán tối cao – INTOSAI. Năm 1997, KTNN Việt Nam là thành viên chính thức của Tổ chức các cơ quan kiểm toán tối cao Châu Á (Asian Organiztion of Supreme Audit Institutions – ASOSAI).

Năm 2005, Luật KTNN ra đời quy định KTNN là cơ quan chuyên môn do Quốc hội thành lập để giúp Quốc hội, Uỷ ban Thường vụ Quốc hội, Hội đồng dân tộc và các Uỷ ban của Quốc hội trong việc xem xét, quyết định NSNN; trong việc thẩm tra dự toán NSNN, phương án phân bổ NSNN, dự toán các công trình quan trọng quốc gia do Quốc hội quyết định; trong việc thẩm tra và trình Quốc hội phê chuẩn Tổng quyết toán NSNN, kiểm toán và giám sát việc chấp hành NSNN. Điều 4 Luật KTNN quy định "Hoạt động kiểm toán của KTNN là việc kiểm tra, đánh giá và xác nhận tính đúng đắn, trung thực của báo cáo tài chính; việc tuân thủ pháp luật; tính kinh tế, hiệu lực, hiệu quả trong quản lý, sử dụng ngân sách, tiền và tài sản nhà nước ". Như vậy trước hết, hoạt động kiểm toán của KTNN là hoạt động của cơ quan nhà nước, đối tượng của cơ quan này là các hoạt động quản lý, sử dụng ngân sách, tiền và tài sản của nhà nước. Tất cả các tổ chức, đơn vị có quản lý, sử 13 dụng ngân sách, tiền và tài sản nhà nước đều phải chịu sự kiểm toán của cơ quan KTNN.

Quy định như vậy nhằm đảm bảo kiểm soát việc quản lý, sử dụng các nguồn lực công, tránh lãng phí, thất thoát, tham nhũng.2 Phân biệt khái niệm KTNN với kiểm toán độc lập và kiểm toán nội bộ: Kiểm toán độc lập theo Điều 2, Nghị định 105/2004/NĐ - CP ngày 30 tháng 3 năm 2004 về kiểm toán độc lập quy định: "Kiểm toán độc lập là việc kiểm tra và xác nhận của kiểm toán viên và doanh nghiệp kiểm toán về tính trung thực và hợp lý của các tài liệu, số liệu kế toán và báo cáo tài chính của các doanh nghiệp, tổ chức (gọi chung là đơn vị được kiểm toán) khi có yêu cầu của các đơn vị này ". KTNN là cơ quan công quyền thực thi theo quyền lực nhà nước không cần có sự chấp thuận hay yêu cầu của đơn vị được kiểm toán. KTNN thực hiện kiểm toán sẽ theo chương trình kế hoạch được Tổng KTNN quyết định, nội dung, phạm vi kiểm toán cũng do Tổng KTNN quyết định. Còn kiểm toán độc lập (hay các doanh nghiệp kiểm toán) sẽ thực hiện theo các hợp động ký kết giữa doanh nghiệp kiểm toán và đơn vị được kiểm toán.

Việc kiểm toán nội dung nào, phạm vi đến đâu sẽ do hai bên thống nhất và ghi trong hợp đồng ký kết. “Kiểm toán nội bộ là hoạt động đánh giá và tư vấn độc lập trong nội bộ tổ chức, được thiết kế nhằm cải tiến và làm tăng giá trị cho các hoạt động của tổ chức đó. Giúp tổ chức đạt được các mục tiêu bằng việc đánh giá và cải tiến một cách hệ thống và chuẩn tắc tính hiệu lực của quy trình quản trị, kiểm soát và quản lý rủi ro. Quyết định 832/TC/QĐ/TCKT ngày 28-10-1997 của Bộ trưởng Bộ Tài chính quy định về hoạt động kiểm toán nội bộ tại các DNNN ở Việt Nam.

Đây là văn bản pháp luật duy nhất quy định chức năng của kiểm toán nội bộ là kiểm toán báo cáo tài chính, kiểm toán tuân thủ và kiểm toán hoạt động. Kiểm toán nội bộ là công cụ giúp phát hiện và cải tiến những điểm yếu của hệ thống quản lý doanh nghiệp, báo cáo kiểm toán của kiểm toán nội bộ giúp cho nhà quản trị của doanh nghiệp ra những quyết định kinh doanh của mình và báo cáo kiểm toán nội bộ chỉ có giá trị pháp lý trong nội bộ doanh nghiệp.2 Hoạt động kiểm toán 1.1 Hoạt động kiểm toán, ý nghĩa của hoạt động kiểm toán Hoạt động kiểm toán của Kiểm toán Nhà nước là việc kiể m tra, đánh giá và xác nhận tính đúng đắn , trung thực của báo cáo tài chính ; viê ̣c tuân thủ pháp luâ ̣t ; tính kinh tế , hiê ̣u lực và hiê ̣u quả trong quản lý , sử du ̣ng ngân sách , tiề n và tài sản nhà nước do các kiểm toán viên nhà nước tiến hành. Luật KTNN, Chương IV gồm bảy mục với 29 điều quy định chi tiết và cụ thể nội dung liên quan hoạt động kiểm toán gồm: Quyết định kiểm toán; Loại hình kiểm toán và nội dung của từng loại hình kiểm toán; Thời hạn kiểm toán, địa điểm kiểm toán; Đoàn kiểm toán, nhiệm vụ, quyền hạn, trách nhiệm của Trưởng đoàn kiểm toán, Tổ trưởng kiểm toán và các thành viên khác của đoàn kiểm toán; Quy trình kiểm toán; Công khai kết quả kiểm toán, theo dõi, kiểm tra việc thực hiện kiến nghị kiểm toán và hồ sơ kiểm toán. Uỷ ban thường vụ Quốc hội quy định việc kiểm toán đối với một số hoạt động thuộc lĩnh vực quốc phòng, an ninh.

Hoạt động kiểm toán có ý nghĩa nhằm đánh giá hiệu quả việc sử dụng hợp lý, hợp lệ các nguồn tài chính của Nhà nước. Kết quả này góp phần làm lành mạnh hóa nền tài chính quốc gia trong việc hoạch định chính sách tài chính.3 Tổ chức c¬ quan 1.1 Vị trí, vai trò của KTNN Điều 13, Luật Kiểm toán Nhà nước năm 2005 quy định về địa vị pháp lý của Kiểm toán Nhà nước: “Kiểm toán Nhà nước là cơ quan chuyên môn về lnhx vực kiểm tra tài chính nhà nước do Quốc hội thành lập, hoạt động độc lập và chỉ tuân theo pháp luật”. Khoản 1 điều 7: KTNN hoạt động theo nguyên tắc “độc lập và chỉ tuân theo pháp luật”, trung thực, khách quan. Đây là nguyên tắc cơ bản, quan trọng xuyên suốt đối với hoạt động kiểm toán của KTNN, gắn với bản chất của KTNN, chi phối toàn bộ hoạt động kiểm toán.

Sự độc lập thông qua việc xác nhận địa vị pháp lý của cơ quan này trong bộ máy nhà nước, độc lập về tài chính, độc lập với các quan hệ kinh doanh mật thiết với DNNN sử dụng dịch vụ bảo đảm và các quan hệ cá nhân và gia đình, với sự can thiệp của các cơ quan khác. 15 KTNN đóng vai trò quan trọng trong việc phát hiện các trường hợp sai phạm, yếu kém, các sơ hở trong quản lý tài chính nhà nước, không chỉ trong việc giúp các doanh nghiệp hiểu rõ thực trạng công tác quản lý tài chính, tuân thủ và chấp hành pháp luật, kỷ luật tài chính v. mà còn qua đó cung cấp những nguồn thông tin, dữ liệu đầy đủ, đáng tin cậy cho các cơ quan chức năng từ lập dự toán; thảo luận và quyết định ngân sách (quá trình kiểm toán trước); kiểm tra, thanh tra quyết toán NSNN. Cơ quan KTNN xác nhận, đánh giá và nhận xét các tài liệu, số liệu kế toán, báo cáo kế toán đã được kiểm toán và chịu trách nhiệm về các nội dung đó.

Do nhận thức chưa đầy đủ về vị trí vai trò của KTNN, nhiều DNNN vẫn coi như là một công cụ kiểm soát riêng của trung ương và coi mình như đối tượng bị kiểm tra, kiểm soát. Do nhận thức như vậy nên hầu như các DNNN luôn ở trạng thái “bị động” trong mối quan hệ với KTNN. Lẽ ra phải chủ động sử dụng công cụ KTNN phục vụ công tác quản trị DNNN, chủ động yêu cầu KTNN kiểm tra, đánh giá hoạt động tài chính thì DNNN rất e ngại khi “bị” kiểm toán.