Luận Văn Thạc Sĩ Về Pháp Luật Bảo Vệ Môi Trường Nước Lưu Vực Sông Ở Việt Nam

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu pháp luật bảo vệ môi trường nước lưu vực sông ở việt nam, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện pháp hoàn thiện trong lĩnh vực luật học.

• Người hướng dẫn: PGS. Phạm Hữu Nghị
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Kinh Tế
• Đề tài: Pháp Luật Bảo Vệ Môi Trường Nước Lưu Vực Sông Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU
• 1. Tính cấp thiết của đề tài
• 2. Tình hình nghiên cứu đề tài
• 3. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu
• 4. Phương pháp nghiên cứu
• 5. Ý nghĩa lý luận, thực tiễn của luận văn
• 6. Kết cấu của luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ PHÁP LUẬT BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG NƯỚC LƯU VỰC SÔNG
• 1.1. Các quan niệm: lưu vực sông, quản lý lưu vực sông, quản lý môi trường theo lưu vực sông
• 1.1.1. Quản lý lưu vực sông
• 1.1.2. Quản lý môi trường theo lưu vực sông
• 1.2. Thực trạng môi trường nước lưu vực sông ở Việt Nam và nhu cầu quản lý, bảo vệ môi trường nước theo lưu vực sông
• 1.2.1. Thực trạng môi trường nước lưu vực sông ở Việt Nam
• 1.2.2. Nhu cầu quản lý, bảo vệ môi trường nước lưu vực sông ở Việt Nam
• 1.3. Quan niệm về pháp luật bảo vệ môi trường nước lưu vực sông
• 1.3.1. Tiếp cận nguyên tắc quản lý tổng hợp tài nguyên nước lưu vực sông trong xây dựng pháp luật về bảo vệ môi trường nước lưu vực sông
• 1.3.2. Cấu trúc và nội dung của pháp luật bảo vệ môi trường nước lưu vực sông
• 1.4. Kinh nghiệm quốc tế về pháp luật bảo vệ môi trường nước lưu vực sông
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG NƯỚC LƯU VỰC SÔNG
• 2.1. Các quy định về bảo vệ môi trường nước lưu vực sông và thực tiễn áp dụng
• 2.1.1. Kiểm soát các nguồn gây ô nhiễm và bảo vệ chất lượng nước trên lưu vực và thực tiễn áp dụng
• 2.1.2. Ứng phó và khắc phục sự cố môi trường nước lưu vực sông và thực tiễn áp dụng
• 2.2. Các quy định về thiết chế bảo vệ môi trường nước lưu vực sông và thực tiễn áp dụng
• 2.2.1. Quá trình hình thành tổ chức điều phối lưu vực sông ở Việt Nam
• 2.2.2. Uỷ ban lưu vực sông- chức năng, nhiệm vụ, cơ cấu và hoạt động thực tiễn
• 3. CHƯƠNG 3: QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP XÂY DỰNG VÀ HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG NƯỚC LƯU VỰC SÔNG
• 3.1. Quan điểm, mục tiêu xây dựng và hoàn thiện pháp luật bảo vệ môi trường nước lưu vực sông
• 3.1.1. Quan điểm xây dựng và hoàn thiện pháp luật bảo vệ môi trường nước lưu vực sông
• 3.1.2. Mục tiêu xây dựng và hoàn thiện pháp luật bảo vệ môi trường nước lưu vực sông
• 3.2. Giải pháp hoàn thiện pháp luật bảo vệ môi trường nước lưu vực sông
• 3.2.1. Xây dựng và hoàn thiện các quy định pháp luật về bảo vệ môi trường nước lưu vực sông
• 3.2.2. Xây dựng và hoàn thiện các quy định về thiết chế bảo vệ môi trường nước lưu vực sông
• 3.2.3. Xây dựng và hoàn thiện các quy định về cơ chế tài chính cho hoạt động bảo vệ môi trường nước lưu vực sông
• 3.2.4. Tăng cường tổ chức thực hiện pháp luật về bảo vệ môi trường nước lưu vực sông
• 3.2.5. Khuyến khích việc “xã hội hóa” công tác bảo vệ môi trường nước lưu vực sông
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Lý luận về pháp luật bảo vệ môi trường nước lưu vực sông

Chương này tập trung vào việc làm rõ các khái niệm cơ bản liên quan đến lưu vực sông, quản lý lưu vực sông, và quản lý môi trường theo lưu vực sông. Lưu vực sông được định nghĩa là vùng địa lý mà nước mặt và nước ngầm chảy tự nhiên vào sông. Đây là khu vực có ý nghĩa quan trọng về mặt thủy văn, sinh thái, và kinh tế-xã hội. Quản lý lưu vực sông là quá trình quản lý tổng hợp các nguồn tài nguyên nước, đất, và các tài nguyên liên quan khác nhằm tối đa hóa lợi ích kinh tế và xã hội mà không gây tổn hại đến tính bền vững của hệ sinh thái. Quản lý môi trường theo lưu vực sông là việc kiểm soát và bảo vệ môi trường nước trong phạm vi lưu vực, đảm bảo chất lượng nước và ngăn ngừa ô nhiễm.

1.1. Khái niệm lưu vực sông

Lưu vực sông là vùng địa lý mà tất cả nước mưa rơi trên đó hình thành dòng chảy và tiêu thoát về cùng một dòng sông. Đây là khu vực có tính chất vật lý, sinh học, kinh tế-xã hội và văn hóa riêng biệt. Lưu vực sông đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp nguồn nước cho các hoạt động kinh tế và sinh hoạt của con người, đồng thời cũng là nơi chịu ảnh hưởng trực tiếp từ các hoạt động phát triển kinh tế-xã hội.

1.2. Quản lý lưu vực sông

Quản lý lưu vực sông là quá trình quản lý tổng hợp các nguồn tài nguyên nước, đất, và các tài nguyên liên quan khác trong phạm vi lưu vực. Mục tiêu của quản lý lưu vực sông là tối đa hóa lợi ích kinh tế và xã hội mà không gây tổn hại đến tính bền vững của hệ sinh thái. Quản lý lưu vực sông đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan quản lý, các địa phương, và các bên liên quan.

II. Thực trạng pháp luật bảo vệ môi trường nước lưu vực sông

Chương này phân tích thực trạng các quy định pháp luật về bảo vệ môi trường nước lưu vực sông tại Việt Nam. Các quy định hiện hành còn thiếu đồng bộ và chưa phù hợp với thực tiễn, đặc biệt là các quy định liên quan đến kiểm soát ô nhiễm nguồn nước và quản lý tài nguyên nước. Việc thực thi pháp luật còn nhiều hạn chế do sự thiếu thống nhất trong phân công trách nhiệm giữa các cơ quan quản lý. Các quy định về thiết chế bảo vệ môi trường và cơ chế tài chính cho hoạt động bảo vệ môi trường cũng chưa được hoàn thiện.

2.1. Quy định về kiểm soát ô nhiễm nguồn nước

Các quy định về kiểm soát ô nhiễm nguồn nước hiện nay còn thiếu đồng bộ và chưa phù hợp với thực tiễn. Việc xả thải từ các khu công nghiệp, đô thị, và làng nghề chưa được kiểm soát chặt chẽ, dẫn đến tình trạng ô nhiễm nguồn nước nghiêm trọng. Các quy định về tiêu chuẩn chất lượng nước và quy trình xử lý nước thải cần được cập nhật và hoàn thiện.

2.2. Quản lý tài nguyên nước

Quản lý tài nguyên nước tại Việt Nam còn nhiều bất cập, đặc biệt là trong việc quản lý tổng hợp tài nguyên nước theo lưu vực sông. Các quy định về phân bổ và sử dụng nguồn nước chưa được thực hiện hiệu quả, dẫn đến tình trạng cạn kiệt nguồn nước và suy thoái chất lượng nước. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan quản lý và các địa phương trong việc quản lý tài nguyên nước.

III. Giải pháp hoàn thiện pháp luật bảo vệ môi trường nước lưu vực sông

Chương này đề xuất các giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật về bảo vệ môi trường nước lưu vực sông. Các giải pháp bao gồm việc xây dựng và hoàn thiện các quy định pháp luật về bảo vệ môi trường nước, thiết chế bảo vệ môi trường, và cơ chế tài chính cho hoạt động bảo vệ môi trường. Đồng thời, cần tăng cường tổ chức thực hiện pháp luật và khuyến khích sự tham gia của cộng đồng trong công tác bảo vệ môi trường.

3.1. Xây dựng và hoàn thiện quy định pháp luật

Cần xây dựng và hoàn thiện các quy định pháp luật về bảo vệ môi trường nước lưu vực sông, đặc biệt là các quy định liên quan đến kiểm soát ô nhiễm nguồn nước và quản lý tài nguyên nước. Các quy định này cần được cập nhật và phù hợp với thực tiễn, đồng thời đảm bảo tính đồng bộ và thống nhất trong hệ thống pháp luật.

3.2. Tăng cường tổ chức thực hiện pháp luật

Việc tăng cường tổ chức thực hiện pháp luật về bảo vệ môi trường nước lưu vực sông là yếu tố quan trọng để đảm bảo hiệu quả của các quy định pháp luật. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan quản lý, các địa phương, và các bên liên quan trong việc thực thi pháp luật. Đồng thời, cần khuyến khích sự tham gia của cộng đồng trong công tác bảo vệ môi trường.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam sở hữu mạng lưới sông ngòi dày đặc với 2.360 con sông có chiều dài trên 10 km, hợp thành 11 hệ thống sông lớn và 16 lưu vực sông chính trên phạm vi cả nước. Tổng lượng dòng chảy mặt bình quân nhiều năm đạt khoảng 835 tỷ m3, tuy nhiên nguồn nước sản sinh nội địa chỉ đạt 313 tỷ m3, tương đương 3.600 m3/người/năm, đặt nước ta dưới ngưỡng tiêu chuẩn 4.000 m3/người/năm của các quốc gia chịu nguy cơ thiếu nước. Áp lực gia tăng dân số, đô thị hóa và phát triển công nghiệp đã khiến nhu cầu dùng nước tăng vọt lên khoảng 122 tỷ m3 vào năm 2010 và dự báo đạt 140 tỷ m3 vào năm 2040. Thực trạng xả thải không qua xử lý từ các đô thị và làng nghề đã làm suy giảm nghiêm trọng chất lượng nước mặt tại hầu hết các lưu vực sông trọng điểm.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của đề tài là sự bất cập trong hệ thống pháp luật và mô hình quản trị tài nguyên nước hiện hành, vốn bị chia cắt bởi địa giới hành chính và phân tán thẩm quyền quản lý giữa nhiều bộ ngành. Mục tiêu nghiên cứu cụ thể nhằm làm sáng tỏ cơ sở lý luận về quản lý môi trường theo lưu vực sông, đánh giá thực trạng các quy định pháp luật thực định về kiểm soát ô nhiễm, phân tích kinh nghiệm quốc tế và đề xuất hệ thống giải pháp hoàn thiện thể chế pháp lý tại Việt Nam.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào 3 lưu vực sông tiêu biểu gồm hệ thống sông Đồng Nai (bao phủ 11 tỉnh thành), sông Nhuệ - Đáy (6 tỉnh thành) và sông Cầu (6 tỉnh thành), sử dụng chuỗi dữ liệu thực tiễn và văn bản quy phạm pháp luật trong giai đoạn từ năm 1998 đến năm 2010. Ý nghĩa nghiên cứu mang tính cấp thiết khi cung cấp luận cứ khoa học để nâng cao tỷ lệ xử lý nước thải công nghiệp từ mức thấp 4,62%, bảo vệ tính bền vững của các hệ sinh thái nơi nuôi dưỡng hơn 80% dân số cả nước.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên 2 khung lý thuyết nền tảng trong khoa học pháp lý và quản trị tài nguyên:

Lý thuyết Quản lý tổng hợp tài nguyên nước (Integrated Water Resources Management - IWRM) được khởi xướng từ Hội nghị quốc tế về Nước và Môi trường tại Dublin năm 1992 và Tổ chức Đối tác Nước Toàn cầu (GWP). Lý thuyết này xác định việc quản lý tài nguyên nước phải tiếp cận theo ranh giới tự nhiên của lưu vực sông thay vì ranh giới hành chính, kết hợp hài hòa giữa phát triển kinh tế và bảo vệ hệ sinh thái thông qua sự tham gia của các bên liên quan.

Lý thuyết Tiếp cận sinh thái hệ thống (Ecosystem Approach) nhìn nhận lưu vực sông như một thực thể sinh thái thống nhất, nơi các quá trình vật lý, thủy văn, sinh học và kinh tế xã hội tương tác chặt chẽ qua mối liên hệ thượng lưu - hạ lưu.

Nghiên cứu vận dụng 4 khái niệm then chốt gồm: lưu vực sông (vùng địa lý mà nước mặt và nước ngầm hội tụ về một cửa thoát chung), quản lý lưu vực sông, quản lý môi trường lưu vực sông và nguyên tắc người gây ô nhiễm phải trả tiền. Mô hình nghiên cứu đề xuất cấu trúc tổ chức lưu vực sông gồm 3 nhánh chức năng: cơ cấu quản lý (đưa ra quyết định chính sách), cơ cấu hoạt động (vận hành kỹ thuật và quan trắc) và cơ cấu tài chính (thu phí ô nhiễm và điều tiết nguồn vốn).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp toàn diện từ các báo cáo hiện trạng môi trường quốc gia của Bộ Tài nguyên và Môi trường giai đoạn 2002 - 2009, số liệu thủy văn của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, cùng hệ thống văn bản pháp luật gồm Luật Bảo vệ môi trường 2005 và Luật Tài nguyên nước 1998.

Cỡ mẫu khảo sát thực địa và phân tích thể chế bao gồm 3 lưu vực sông trọng điểm tại Việt Nam (sông Đồng Nai, sông Nhuệ - Đáy, sông Cầu) cùng 6 mô hình quản lý lưu vực sông quốc tế điển hình (Hoa Kỳ, Cộng hòa Pháp, Australia, Trung Quốc, Brazil, Mexico). Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu có chủ đích theo tiêu chí đại diện địa lý, mức độ ô nhiễm nước mặt và tính chất phức tạp trong quản lý liên tỉnh.

Phương pháp phân tích chủ đạo là phân tích luật học so sánh kết hợp tổng hợp thống kê và phân tích thể chế logic. Lý do lựa chọn phương pháp này xuất phát từ tính chất liên ngành của đề tài, đòi hỏi phải đối chiếu các quy phạm pháp luật thực định với số liệu ô nhiễm thực tế và kinh nghiệm lập pháp quốc tế để xác định chính xác các khoảng trống pháp lý. Timeline nghiên cứu và thu thập dữ liệu được thực hiện liên tục trong thời gian 2 năm.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, mức độ phụ thuộc nguồn nước ngoại biên cao kết hợp tỷ lệ xử lý nước thải công nghiệp cực thấp. Trong tổng lượng nước mặt 835 tỷ m3 của Việt Nam, có tới 63% (khoảng 522 tỷ m3) bắt nguồn từ ngoài lãnh thổ quốc gia, khiến nước ta rơi vào thế bị động trước các công trình thủy điện thượng nguồn. Đồng thời, chỉ khoảng 4,62% tổng lượng nước thải công nghiệp trên toàn quốc được xử lý đạt quy chuẩn môi trường trước khi xả ra lưu vực sông.

Thứ hai, ô nhiễm nước mặt đô thị và làng nghề diễn ra ở mức độ báo động, đe dọa trực tiếp sức khỏe cộng đồng. Riêng tại Hà Nội, mỗi ngày phát sinh xấp xỉ 800.000 m3 nước thải sinh hoạt và sản xuất đổ thẳng ra sông hồ. Hệ thống sông Nhuệ - Đáy tiếp nhận nước thải từ hơn 700 nguồn thải công nghiệp, làng nghề và hàng trăm bệnh viện; kết quả điều tra dịch tễ cho thấy 21% trẻ em dưới 5 tuổi tại xã Hoàng Tây (tỉnh Hà Nam) bị mắc bệnh tiêu chảy do ô nhiễm nguồn nước sông Nhuệ.

Thứ ba, sự suy thoái chất lượng nước có sự phân hóa rõ rệt giữa thượng lưu và hạ lưu. Tại lưu vực sông Đồng Nai, trong khi vùng thượng lưu đạt Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia QCVN 08:2008/BTNMT, thì hạ lưu đoạn từ cầu Hóa An đến sông Thị Vải bị ô nhiễm hữu cơ nghiêm trọng. Tại lưu vực sông Cầu, chất lượng nước hạ lưu chảy qua Bắc Giang và Bắc Ninh suy giảm mạnh do tiếp nhận nước thải chứa dầu mỡ và chất rắn lơ lửng từ sông Cà Lồ và sông Ngũ Huyện Khê.

Thứ tư, tình trạng xung đột lợi ích và chồng chéo thẩm quyền quản lý diễn ra gay gắt. Điển hình tại trạm thủy văn Giang Sơn trên sông Krong Ana, cùng một khúc sông xuất hiện 3 biển cấm khai thác cát của Bộ Giao thông Vận tải, Bộ Tài nguyên và Môi trường, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn nhưng tình trạng khai thác lậu vẫn tiếp diễn, làm sai lệch số liệu quan trắc thủy văn.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi của các phát hiện trên xuất phát từ sự bất cập giữa ranh giới tự nhiên của lưu vực sông và ranh giới hành chính của các tỉnh thành. Cơ chế quản lý theo ngành dọc tạo ra tình trạng cát cứ, phân tán nguồn lực và xung đột lợi ích giữa thượng nguồn và hạ nguồn trong việc xả thải và sử dụng nước.

Dữ liệu nghiên cứu về phát thải có thể được trực quan hóa qua biểu đồ so sánh cơ cấu ô nhiễm theo mùa. Điển hình như kinh nghiệm từ lưu vực sông Minnesota (Hoa Kỳ), lượng phốt pho thải vào sông trong mùa khô có 72% đến từ nguồn thải tập trung và 28% từ nguồn phân tán, nhưng bước vào mùa mưa tỷ lệ này đảo ngược hoàn toàn với 90% đến từ nguồn phân tán và chỉ 10% từ nguồn tập trung. Bên cạnh đó, việc lập bảng thống kê tải lượng xả thải 800.000 m3/ngày đêm của 6 tỉnh lưu vực Nhuệ - Đáy sẽ minh chứng rõ ràng sự tích tụ ô nhiễm hữu cơ theo chiều dài dòng chảy.

So sánh với mô hình quốc tế, Cộng hòa Pháp đã quản lý thành công 6 lưu vực sông lớn thông qua Cơ quan lưu vực sông với nguồn thu phí ô nhiễm nước đạt trên 2 tỷ Euro mỗi năm để tái thiết hạ tầng. Mô hình Ủy ban lưu vực sông Murray - Darling tại Australia (diện tích 1 triệu km2) và lưu vực sông Trường Giang tại Trung Quốc (vùng đóng góp 25% GDP tương đương 410 tỷ USD và 425 triệu dân) đều khẳng định rằng: nếu không có một đạo luật chuyên biệt về lưu vực sông và một cơ chế tài chính tự chủ, các tổ chức lưu vực sông sẽ chỉ tồn tại dưới dạng diễn đàn tư vấn hình thức.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, xây dựng và ban hành Nghị định chuyên đề hoặc Luật Quản lý lưu vực sông nhằm thể chế hóa nguyên tắc quản lý tổng hợp tài nguyên nước, thiết lập hành lang pháp lý xóa bỏ sự chia cắt hành chính. Mục tiêu pháp điển hóa đồng bộ 100% các quy định kiểm soát nguồn thải và cấp phép xả thải vào lưu vực sông. Timeline thực hiện trong giai đoạn 2011 - 2015, do Quốc hội và Bộ Tài nguyên và Môi trường chủ trì xây dựng.

Thứ hai, kiện toàn thiết chế tổ chức lưu vực sông có thực quyền quản lý và điều phối độc lập, thay thế cho mô hình kiêm nhiệm hình thức. Cơ cấu tổ chức phải bao gồm đầy đủ 3 bộ phận: Hội đồng quản lý lưu vực, Văn phòng kỹ thuật điều hành và Cơ quan quản lý tài chính lưu vực. Mục tiêu vận hành hiệu quả 100% các ban quản lý tại 11 lưu vực sông lớn trước năm 2015, do Thủ tướng Chính phủ chỉ đạo và Ủy ban nhân dân các tỉnh liên quan phối hợp thi hành.

Thứ ba, thiết lập cơ chế tài chính bền vững thông qua Quỹ bảo vệ môi trường nước lưu vực sông dựa trên nguyên tắc "Người gây ô nhiễm phải trả tiền, người hưởng lợi phải chi trả". Bắt buộc trích từ 5% đến 10% tổng vốn đầu tư của các dự án thủy lợi, thủy điện và cấp nước trên lưu vực để tái đầu tư vào hệ thống quan trắc và xử lý ô nhiễm hạ lưu. Timeline áp dụng thường niên từ năm 2012, do Bộ Tài chính phối hợp Bộ Tài nguyên và Môi trường ban hành hướng dẫn.

Thứ tư, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ viễn thám, hệ thông tin địa lý GIS và xã hội hóa công tác xử lý nước thải. Triển khai hệ thống bản đồ số giám sát thời gian thực các nguồn xả thải lớn, nâng tỷ lệ kiểm soát nước thải công nghiệp đạt tối thiểu 60% vào năm 2015 và 90% vào năm 2020. Chủ thể thực hiện là Sở Tài nguyên và Môi trường các địa phương cùng các doanh nghiệp xả thải trong lưu vực.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm 1: Cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách (Bộ Tài nguyên và Môi trường, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Ủy ban nhân dân cấp tỉnh). Luận văn cung cấp luận cứ khoa học và cơ sở lý luận vững chắc để phục vụ việc sửa đổi Luật Tài nguyên nước, Luật Bảo vệ môi trường; hỗ trợ xây dựng các quy chế phối hợp quản lý liên tỉnh trên các lưu vực sông lớn.

Nhóm 2: Ban quản lý các lưu vực sông và đơn vị quan trắc môi trường. Các đơn vị này có thể khai thác mô hình vận hành 3 cơ cấu (quản lý, hoạt động, tài chính) và phương pháp tích hợp công nghệ GIS để xây dựng kịch bản điều phối dòng chảy, kiểm soát tải lượng ô nhiễm trong mùa khô.

Nhóm 3: Giảng viên, nhà nghiên cứu và học viên sau đại học chuyên ngành Luật Kinh tế, Luật Môi trường và Quản lý Tài nguyên. Luận văn là tài liệu tham khảo chuyên sâu về luật học so sánh, tổng hợp kinh nghiệm lập pháp của 6 quốc gia tiên tiến và hệ thống hóa lý thuyết quản lý tổng hợp tài nguyên nước.

Nhóm 4: Các doanh nghiệp sản xuất công nghiệp, ban quản lý khu công nghiệp và tổ chức xã hội dân sự. Tài liệu giúp doanh nghiệp nắm rõ lộ trình tuân thủ quy chuẩn xả thải, hiểu rõ nghĩa vụ tài chính về môi trường và trách nhiệm bảo vệ sinh thái lưu vực nơi cơ sở hoạt động.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao phương thức quản lý môi trường nước theo địa giới hành chính lại kém hiệu quả? Bản chất dòng nước vận động liên tục qua nhiều ranh giới tỉnh. Điển hình như lưu vực sông Nhuệ - Đáy đi qua 6 tỉnh, việc xả xấp xỉ 800.000 m3 nước thải mỗi ngày từ đầu nguồn gây ô nhiễm nghiêm trọng nguồn nước sinh hoạt ở hạ lưu, nhưng các tỉnh hạ lưu không có thẩm quyền tài phán để xử lý nguồn thải ngoại tỉnh nếu thiếu cơ chế điều phối liên vùng.

Tỷ lệ xử lý nước thải công nghiệp tại các lưu vực sông hiện nay là bao nhiêu? Theo số liệu thống kê ngành tài nguyên và môi trường, chỉ có khoảng 4,62% lượng nước thải công nghiệp được xử lý đạt tiêu chuẩn môi trường trước khi thải ra sông. Hơn 700 nguồn thải công nghiệp và làng nghề trên lưu vực Nhuệ - Đáy vẫn đang xả trực tiếp nhiều hợp chất hữu cơ, kim loại nặng và dầu mỡ chưa qua xử lý.

Kinh nghiệm quản lý lưu vực sông của Cộng hòa Pháp có thể áp dụng gì cho Việt Nam? Cộng hòa Pháp phân chia 6 lưu vực sông lớn với cơ cấu Ủy ban lưu vực có 40% đại diện chính quyền địa phương và 40% người dùng nước. Cơ quan lưu vực thu phí ô nhiễm đạt trên 2 tỷ Euro mỗi năm để tái đầu tư vào hệ thống xử lý nước, giúp Việt Nam định hình cơ chế tài chính tự chủ cho tổ chức lưu vực.

Nguyên tắc người gây ô nhiễm phải trả tiền được cụ thể hóa như thế nào trong quản lý lưu vực? Nguyên tắc này buộc mọi chủ thể xả thải phải đóng phí bảo vệ môi trường tương ứng với nồng độ và lưu lượng chất thải. Luận văn đề xuất trích tỷ lệ từ 5% đến 10% kinh phí từ các công trình khai thác nước mặt để bù đắp chi phí vận hành mạng lưới quan trắc và khắc phục sự cố ô nhiễm.

Ứng dụng của công nghệ viễn thám và GIS trong bảo vệ môi trường nước lưu vực là gì? Viễn thám và hệ thông tin địa lý GIS cho phép xây dựng bản đồ số hóa, cập nhật liên tục biến động chất lượng nước và tải lượng ô nhiễm trên phạm vi 16 lưu vực sông chính. Công cụ này khắc phục sự thiếu hụt cơ sở dữ liệu và hỗ trợ ra quyết định điều phối nước chính xác.

Kết luận

Luận văn đã làm sáng tỏ một cách toàn diện cơ sở lý luận và thực tiễn của pháp luật bảo vệ môi trường nước theo lưu vực sông tại Việt Nam với 5 đúc kết trọng tâm:

• Khẳng định tính tất yếu của việc chuyển đổi từ phương thức quản lý phân tán theo địa giới hành chính sang quản lý tổng hợp tài nguyên nước theo ranh giới tự nhiên của lưu vực sông.
• Phản ánh trung thực bức tranh ô nhiễm nước mặt nghiêm trọng với 63% nguồn nước phụ thuộc ngoại biên và tỷ lệ xử lý nước thải công nghiệp chỉ đạt mức 4,62%.
• Tổng hợp bài học kinh nghiệm lập pháp giá trị từ 6 mô hình quản lý lưu vực sông tiên tiến trên thế giới gồm Hoa Kỳ, Pháp, Australia, Trung Quốc, Brazil và Mexico.
• Xác lập mô hình tổ chức lưu vực sông hoàn chỉnh gồm 3 cơ cấu chức năng độc lập: quản lý chính sách, vận hành kỹ thuật và quản trị tài chính.
• Đề xuất hệ thống giải pháp thể chế đồng bộ với lộ trình cụ thể từ việc ban hành văn bản quy phạm chuyên biệt, kiện toàn Ủy ban lưu vực đến trích lập nguồn tài chính từ 5% đến 10% kinh phí các dự án thủy lợi.

Đóng góp quan trọng nhất của luận văn là đặt nền móng lý luận và giải pháp thực tiễn cho công cuộc hoàn thiện thể chế pháp luật tài nguyên nước tại Việt Nam trong giai đoạn 2011 - 2020. Các cơ quan quản lý nhà nước, viện nghiên cứu và cộng đồng doanh nghiệp cần sớm phối hợp triển khai các khuyến nghị trên nhằm ngăn chặn đà suy thoái môi trường nước, bảo đảm an ninh tài nguyên nước và sự phát triển bền vững cho các thế hệ tương lai.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Những vấn đề lý luận về pháp luật bảo vệ môi trường nước lưu vực sông. Chương 2: Thực trạng pháp luật bảo vệ môi trường nước lưu vực sông. Chương 3: Quan điểm, giải pháp xây dựng và hoàn thiện pháp luật bảo vệ môi trường nước lưu vực sông. 7 CHƢƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ PHÁP LUẬT BẢO VỆ MÔI TRƢỜNG NƢỚC LƢU VỰC SÔNG 1.

Các quan niệm: lƣu vực sông, quản lý lƣu vực sông, quản lý môi trƣờng theo lƣu vực sông 1. Lưu vực sông Tất cả các dòng nước chảy, từ các lạch nhỏ bé đến dòng chảy rộng hàng chục kilomet đều được gọi là các dòng sông. Đó là những rãnh nông của trái đất với những dòng chảy uốn lượn nhiều hay ít, do các tính chất địa lý quyết định. Dòng sông được giới hạn bởi hai bờ [16].

Khoản 15 Điều 4 Luật Tài nguyên nước năm 1998 định nghĩa: Lưu vực sông (Rivershed/ River basin) có thể được hiểu là một vùng địa lý mà trong phạm vi đó nước mặt, nước dưới đất chảy tự nhiên vào sông [36]. Có thể hiểu đơn giản, lưu vực sông là vùng lãnh thổ mà tất cả mưa rơi trên đó hình thành nên dòng chảy (chảy mặt và ngầm) và tiêu thoát về cùng một dòng. Các lưu vực sông rất quan trọng vì dòng chảy và chất lượng nước của một con sông chịu tác động của nhiều thứ, có ảnh hưởng của con người hay không có ảnh hưởng của con người, xuất hiện trong những vùng phía trên mặt cắt cửa ra của lưu vực. Lưu vực sông là một khu vực địa lý được xác định bởi các tính chất riêng, chủ yếu bởi các đường giới hạn của các dòng chảy nước mặt hội tụ thành một nguồn nước duy nhất.

Lưu vực sông, nguồn lực tài nguyên và các thành tố của nó có tính chất vật lý, sinh học, kinh tế-xã hội và văn hóa, và những tính chất này đã mang lại cho lưu vực sông những đặc trưng rất riêng biệt. Một lưu vực sông đại diện cho một vùng tự nhiên tập trung nước mặt, nước dưới đất và do đó có một ý nghĩa cơ bản về mặt thủy văn. Tại cùng một thời điểm, các dòng nước trong lưu vực sông tập hợp thành một nguồn sống cung cấp cho con người, mặc dù nó cũng có thể là một nguồn nguy hiểm khi các hiện tượng tự nhiên tiêu cực xảy ra, hoặc nó bị ô nhiễm. 8 Lưu vực là nguồn nuôi dưỡng của con sông.

Mọi hoạt động trong lưu vực đều ảnh hưởng đến dòng sông. Vùng tập trung nước của sông, suối được giới hạn bởi các đường chia nước. Lưu vực khép kín là lưu vực có đường chia nước mặt và đường chia nước ngầm trùng nhau. Các lưu vực sông thường có điều kiện tự nhiên, môi trường phong phú, đa dạng, có vị thế đặc biệt quan trọng trong chiến lược phát triển kinh tế- xã hội.

Trong những năm qua, ở tất cả các lưu vực sông đã diễn ra quá trình phát triển nhiều ngành kinh tế dựa trên việc sử dụng nguồn nước của lưu vực như thủy điện, giao thông, du lịch, nuôi trồng thủy sản, tưới tiêu, cấp nước sinh hoạt và sản xuất… Đồng thời, với ưu thế đại lý thuận lợi, lưu vực cũng là nơi phát triển mạnh mẽ các khu đô thị, khu dân cư, khu công nghiệp và các làng nghề. Hiện nước ta có 3 loại lưu vực sông là lưu vực sông lớn, lưu vực sông liên tỉnh và lưu vực sông nội tỉnh, cụ thể: - Nhóm các sông có thượng nguồn của lưu vực nằm trong lãnh thổ Việt Nam như sông Bằng Giang- Kỳ Cùng, sông Sê San, sông Srepok. - Nhóm các sông có trung và hạ du của lưu vực nằm trong lãnh thổ Việt Nam như sông MeKong, sông Hồng-Thái Bình, sông Mã, sông Cả, sông Đồng Nai- Sài Gòn. - Nhóm các sông có toàn bộ lưu vực nằm trong lãnh thổ Việt Nam như các sông ở Quảng Ninh, các sông ở Trung và Nam Trung Bộ ( sông Gianh, Nhật Lệ, Thạch Hãn, Hương, Thu Bồn, Ba, Trà Khúc, Côn…).

Hệ thống các lưu vực sông này được chia thành 16 lưu vực, trong đó 10 lưu vực có diện tích hơn 10.000 km2, chiếm 80% diện tích cả nước, 70% nguồn nước và hơn 80% tổng dân số. Các lưu vực sông lớn nhất là Đồng bằng sông MeKong và đồng bằng sông Hồng- sông Thái Bình, chiếm một nửa lãnh thổ cả nước [16]. Mặc dù được đánh giá là quốc gia có nhiều lưu vực sông, nhưng công tác quản lý còn quá nhiều bất cập, ảnh hưởng tới công tác bảo vệ và phát triển bền vững tài nguyên nước.Quản lý lưu vực sông Quản lý tài nguyên nước cũng tương tự như quản lý xung đột giữa con người với môi trường sống. Hệ thống quản lý tài nguyên nước và quản lý lưu vực sông được tạo ra để tránh, ngăn chặn hoặc giải quyết những xung đột như vậy.

Con người cần phải học cách sống với những xung đột và đối phó với chúng. Sẽ còn nhiều xung đột hơn nữa trong tương lai khi mà sự khan hiếm nước sẽ trở nên cấp bách, là hậu quả của tăng trưởng kinh tế, nhu cầu xã hội và biến đổi khí hậu. Cạnh tranh giữa người sử dụng nước sẽ trở nên dữ dội và tàn nhẫn, vì vậy mà pháp luật và tổ chức quản lý hệ thống phù hợp sẽ là cần thiết [54]. Quản lý tổng hợp tài nguyên nước của một lưu vực sông là một cách tiếp cận mới nhằm giúp giải quyết các vấn đề lớn về tài nguyên và môi trường nước đang gặp phải tại nhiều quốc gia, đảm bảo sử dụng có hiệu quả và bền vững nguồn tài nguyên vô giá này.

Đó chính là quy trình tổng hợp những quan điểm và lợi ích của các ngành khác nhau trong quá trình quyết định, lưu tâm thích đáng đến quan hệ thượng lưu- hạ lưu [16]. Đây là một thuật ngữ phổ biến kể từ sau Hội nghị quốc tế về Nước và Môi trường ở Dublin (1992) và cũng là một nguyên lý được vận dụng phổ biến trong lĩnh vực quản lý và bảo vệ tài nguyên nước. Theo định nghĩa của Tổ chức Cộng tác vì Nước toàn cầu (GWP): “Quản lý tài nguyên nước tổng hợp là một quá trình xúc tiến sự phối hợp phát triển và quản lý nước, đất và các tài nguyên liên quan để đạt được tối đa trong phát triển kinh tế và phúc lợi xã hội theo một phương thức hợp lý mà không làm tổn hại đến sự bền vững của các hệ sinh thái quan trọng”. Như vậy, việc quản lý tài nguyên nước tổng hợp là nhằm cân bằng giữa quan điểm và mục đích của các nhóm dân cư khác nhau, ở các vùng địa lý khác nhau về mục đích quản lý nước và bảo vệ việc cung cấp nước cho hệ thống tự nhiên và hệ sinh thái [46].

Có nhiều cách định nghĩa về quản lý lưu vực sông, nhưng có thể hiểu đây là một khái niệm rộng gắn với các kế hoạch, chính sách và hoạt động nhằm kiểm soát nguồn nước, tài nguyên và môi trường cũng như các quá trình liên quan trong một 10 lưu vực nhất định. Quy mô của việc quản lý lưu vực sông tuỳ thuộc vào các điều kiện tài nguyên, địa lý và hành chính. Quản lý lưu vực sông được xác định là một quá trình quy hoạch, xây dựng và thực hiện việc khai thác các dạng tài nguyên trong một lưu vực sông, xem xét toàn diện và đầy đủ các nhân tố có liên quan đến xã hội, kinh tế, môi trường trong mối tương tác về không gian (giữa các bộ phận trong lưu vực: thượng lưu, trung lưu, hạ lưu) tương tác giữa các nhân tố (chống xói mòn, rửa trôi, làm thoái hóa đất, giảm sức sinh sản của rừng và đất nông nghiệp, ngăn chặn bồi lắng, lũ đá, chống nhiễm bẩn nước…). Hình thành các tổ chức lưu vực sông được coi như một phương tiện hữu hiệu để quy hoạch và thực hiện các nội dung phát triển kinh tế- xã hội.

Khi nói tới quản lý lưu vực sông là đề cập hoạt động quản lý chất lượng nước và điều phối sử dụng tài nguyên nước hợp lý nhằm hướng tới mục tiêu phát triển bền vững lưu vực sông. Quản lý lưu vực sông có một số tiêu chuẩn cơ bản sau: (i) thống nhất và tổng hợp theo ngành và tiểu ngành; (ii) thống nhất và tổng hợp về môi trường, kinh tế và xã hội; (iii) thống nhất và tổng hợp về mặt hành chính; (iv) thống nhất và tổng hợp về mặt địa lý; (v) thống nhất và tổng hợp về mặt tài trợ. Quản lý lưu vực sông còn phải đạt được 3 mục tiêu chiến lược sau (GWP,2003): (i) Hữu hiệu trong phát triển và sử dụng tài nguyên trong lưu vực sông: Đạt được mức độ phát triển kinh tế và phúc lợi tối đa từ tài nguyên nước và từ các dịch vụ đầu tư trong ngành nước; (ii) Bình đẳng và (hợp lý) trong phân phối tài nguyên nước và các dịch vụ nước đối với các ngành kinh tế/các nhóm xã hội khác nhau để làm giảm mâu thuẫn và đẩy mạnh sự phát triển xã hội bền vững; (iii) Bảo vệ môi trường: Tất cả những cố gắng đổi mới trong quản lý tài nguyên nước sẽ bị thất bại nếu bản thân hệ thống tài nguyên nước và các hệ sinh thái liên quan bị tổn thương [46]. Quản lý môi trường theo lưu vực sông Như đã phân tích, quản lý môi trường lưu vực sông là một trong 3 mục tiêu của quản lý lưu vực sông.

Quản lý môi trường lưu vực sông bao gồm các hoạt động quản lý chất lượng nguồn nước mặt (sông, hồ) và quản lý các nguồn thải nước từ hoạt động kinh tế (công nghiệp, nông nghiệp) và dân sinh (đô thị) để duy trì (hay phục hồi) chất lượng nước để đáp ứng nhu cầu dùng nước hiện tại (hay quy hoạch sử dụng nước tương lai). Quản l ý môi trường lưu vực sông bao gồm 3 quá trình: (i) thứ nhất là sự phát hiện vấn đề, phát hiện các mối đe dọa tiềm ẩn đối với sức khoẻ con người và các hệ sinh thái trong lưu vực; (ii) thứ hai là sự tham gia của các bên liên quan: Vai trò, trách nhiệm và quyền lợi do sự tham gia của các bên liên quan, đòi hỏi mọi người phải có sự quan tâm thích đáng hoặc thích hợp nhất; (iii) thứ ba là sự phối hợp hành động nhằm thực hiện một cách tổng hợp và toàn diện các giải pháp được xác định.