Luận văn thạc sĩ từ ngữ chỉ thời gian và không gian trong thơ của văn công hùng dưới góc nhìn ngữ dụng học

Khám phá luận văn thạc sĩ về từ ngữ chỉ thời gian và không gian trong thơ Văn Công Hùng qua góc nhìn ngữ dụng học. Phân tích sâu sắc và chi tiết.

• Tác giả: Phạm Thị Thu Bình
• Người hướng dẫn: PGS. Võ Xuân Hào
• Trường học: Đại học Quy Nhơn
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: Từ ngữ chỉ thời gian và không gian trong thơ của Văn Công Hùng dưới góc nhìn ngữ dụng học
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Bình Định

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
• 0.2. LỊCH SỬ VẤN ĐỀ
• 0.3. MỤC TIÊU VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU
• 0.4. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• 0.5. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 0.6. ĐÓNG GÓP CỦA ĐỀ TÀI
• 0.7. CẤU TRÚC CỦA LUẬN VĂN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN
• 1.1. Thơ và đặc trưng ngôn ngữ thơ
• 1.1.1. Về khái niệm Thơ
• 1.1.2. Những đặc trưng cơ bản của ngôn ngữ thơ
• 1.1.2.1. Về ngữ âm
• 1.1.2.2. Về ngữ nghĩa
• 1.1.2.3. Về ngữ pháp
• 1.1.3. Ngữ cảnh và vai trò ngữ dụng
• 1.1.4. Vai trò của ngữ dụng
• 1.1.5. Thời gian và không gian
• 1.1.5.1. Thời gian và thời gian nghệ thuật
• 1.1.5.2. Thời gian và từ ngữ chỉ thời gian trong tiếng Việt
• 1.1.5.3. Thời gian nghệ thuật
• 1.1.5.4. Không gian và không gian nghệ thuật
• 1.1.5.5. Không gian và từ ngữ chỉ không gian trong tiếng Việt
• 1.1.5.6. Không gian nghệ thuật
• 1.1.6. Văn Công Hùng - Cuộc đời và sự nghiệp
• 1.1.7. TIỂU KẾT CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: TỪ NGỮ CHỈ THỜI GIAN TRONG THƠ CỦA VĂN CÔNG HÙNG DƯỚI GÓC NHÌN NGỮ DỤNG HỌC
• 2.1. Thời gian cụ thể và thời gian khái quát
• 2.2. Từ ngữ chỉ thời gian gắn với những thời điểm cụ thể
• 2.3. Từ ngữ chỉ thời gian có ý nghĩa khái quát
• 2.4. Nghệ thuật sử dụng từ ngữ chỉ thời gian trong thơ của Văn Công Hùng
• 2.5. Từ ngữ chỉ thời gian giản dị, đậm chất đời thường
• 2.6. Giá trị biểu đạt của từ ngữ chỉ thời gian trong thơ của Văn Công Hùng dưới góc nhìn ngữ dụng học
• 2.7. Từ ngữ chỉ thời gian gắn liền với những biểu tượng
• 2.7.1. Từ ngữ chỉ thời gian gắn với biểu tượng Gió
• 2.7.2. Từ ngữ chỉ thời gian gắn với biểu tượng Lửa
• 2.7.3. Từ ngữ chỉ thời gian cụ thể gắn với Mùa
• 2.8. Thời gian cá nhân, riêng tư
• 2.9. TIỂU KẾT CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: TỪ NGỮ CHỈ KHÔNG GIAN TRONG THƠ CỦA VĂN CÔNG HÙNG DƯỚI GÓC NHÌN NGỮ DỤNG HỌC
• 3.1. Từ ngữ chỉ không gian trong thơ của Văn Công Hùng
• 3.2. Từ ngữ chỉ không gian xác định
• 3.3. Từ ngữ chỉ không gian không xác định
• 3.4. Nghệ thuật sử dụng từ ngữ chỉ không gian trong thơ của Văn Công Hùng
• 3.5. Từ ngữ chỉ không gian qua phép so sánh
• 3.6. Từ ngữ chỉ không gian qua phép tương phản - đối lập
• 3.7. Giá trị biểu đạt của từ ngữ chỉ không gian trong thơ của Văn Công Hùng dưới góc nhìn ngữ dụng học
• 3.8. Từ ngữ biểu đạt không gian gắn với địa danh, vùng miền
• 3.9. Từ ngữ biểu đạt không gian tâm linh
• 3.10. Từ ngữ chỉ không gian lễ hội gắn với văn hóa cộng đồng và lễ hội
• 3.11. TIỂU KẾT CHƯƠNG 3
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về ngữ dụng học và từ ngữ chỉ thời gian không gian

Ngữ dụng học là một lĩnh vực nghiên cứu ngôn ngữ trong bối cảnh giao tiếp, nhấn mạnh vào cách mà ngôn ngữ được sử dụng trong các tình huống cụ thể. Trong thơ Văn Công Hùng, từ ngữ chỉ thời gian và từ ngữ chỉ không gian đóng vai trò quan trọng trong việc tạo dựng hình ảnh và cảm xúc. Những từ ngữ này không chỉ đơn thuần là công cụ diễn đạt mà còn mang trong mình những giá trị nghệ thuật sâu sắc. Chúng giúp người đọc cảm nhận được không gian và thời gian mà tác giả muốn truyền tải, từ đó tạo nên sự kết nối giữa tác giả và người đọc. Việc phân tích từ ngữ chỉ thời gian và từ ngữ chỉ không gian trong thơ Văn Công Hùng không chỉ giúp làm rõ phong cách nghệ thuật của ông mà còn mở ra những góc nhìn mới về ngôn ngữ thơ ca Việt Nam.

1.1. Ngữ dụng học và vai trò của ngữ cảnh

Ngữ dụng học nghiên cứu cách mà ngôn ngữ được sử dụng trong các tình huống cụ thể, nhấn mạnh vào vai trò của ngữ cảnh trong việc hiểu nghĩa của từ ngữ. Trong thơ Văn Công Hùng, ngữ cảnh không chỉ là bối cảnh mà còn là cảm xúc, tâm trạng của tác giả. Từ ngữ chỉ thời gian và từ ngữ chỉ không gian trong thơ ông thường được sử dụng để thể hiện những cảm xúc sâu sắc, từ nỗi nhớ quê hương đến những khoảnh khắc riêng tư. Chẳng hạn, khi tác giả sử dụng từ ngữ chỉ thời gian như 'mùa thu', nó không chỉ đơn thuần là một khoảng thời gian mà còn gợi lên những kỷ niệm, cảm xúc và hình ảnh đặc trưng của mùa thu trong tâm trí người đọc.

II. Phân tích từ ngữ chỉ thời gian trong thơ Văn Công Hùng

Trong thơ Văn Công Hùng, từ ngữ chỉ thời gian được sử dụng một cách tinh tế để tạo ra những hình ảnh sống động và cảm xúc sâu sắc. Tác giả thường sử dụng từ ngữ chỉ thời gian cụ thể để gợi nhớ về những khoảnh khắc đáng nhớ trong cuộc sống. Ví dụ, từ 'sáng' không chỉ đơn thuần chỉ thời gian mà còn mang trong mình ý nghĩa của sự khởi đầu, hy vọng. Bên cạnh đó, từ ngữ chỉ thời gian khái quát như 'mãi mãi' hay 'vĩnh cửu' thường được dùng để thể hiện những cảm xúc sâu sắc về tình yêu, nỗi nhớ. Nghệ thuật sử dụng từ ngữ chỉ thời gian trong thơ Văn Công Hùng không chỉ giúp tạo ra không gian nghệ thuật mà còn làm nổi bật tâm trạng của nhân vật trữ tình.

2.1. Từ ngữ chỉ thời gian gắn với biểu tượng

Trong thơ Văn Công Hùng, từ ngữ chỉ thời gian thường gắn liền với các biểu tượng tự nhiên như 'gió', 'lửa', hay 'mùa'. Những biểu tượng này không chỉ mang ý nghĩa thời gian mà còn thể hiện những cảm xúc, tâm trạng của tác giả. Chẳng hạn, hình ảnh 'gió' có thể gợi lên sự chuyển động, thay đổi, trong khi 'lửa' lại mang ý nghĩa của sự đam mê, nhiệt huyết. Việc sử dụng từ ngữ chỉ thời gian gắn với các biểu tượng này giúp tạo ra một không gian nghệ thuật phong phú, đồng thời làm nổi bật những cảm xúc sâu sắc trong thơ của ông.

III. Phân tích từ ngữ chỉ không gian trong thơ Văn Công Hùng

Tương tự như từ ngữ chỉ thời gian, từ ngữ chỉ không gian trong thơ Văn Công Hùng cũng đóng vai trò quan trọng trong việc tạo dựng hình ảnh và cảm xúc. Tác giả thường sử dụng từ ngữ chỉ không gian xác định và không xác định để thể hiện những không gian cụ thể trong cuộc sống. Ví dụ, từ 'đồi' hay 'sông' không chỉ đơn thuần là địa điểm mà còn mang trong mình những kỷ niệm, cảm xúc gắn liền với những nơi chốn mà tác giả đã trải qua. Việc sử dụng từ ngữ chỉ không gian không chỉ giúp tạo ra bối cảnh cho tác phẩm mà còn làm nổi bật tâm trạng của nhân vật trữ tình.

3.1. Nghệ thuật sử dụng từ ngữ chỉ không gian

Nghệ thuật sử dụng từ ngữ chỉ không gian trong thơ Văn Công Hùng rất đa dạng và phong phú. Tác giả thường sử dụng phép so sánh và tương phản để làm nổi bật không gian trong thơ của mình. Chẳng hạn, hình ảnh 'cánh đồng xanh' có thể được so sánh với 'bầu trời trong xanh' để tạo ra một bức tranh thiên nhiên sống động. Bên cạnh đó, việc sử dụng từ ngữ chỉ không gian qua phép tương phản cũng giúp làm nổi bật những cảm xúc đối lập trong thơ, từ đó tạo ra sự hấp dẫn cho người đọc.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thơ ca là một hình thức nghệ thuật ngôn từ đặc sắc, phản ánh sâu sắc đời sống tinh thần và xã hội của con người. Trong đó, từ ngữ chỉ thời gian và không gian đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng hình tượng nghệ thuật và truyền tải cảm xúc. Luận văn thạc sĩ này tập trung nghiên cứu từ ngữ chỉ thời gian và không gian trong thơ của nhà thơ Văn Công Hùng dưới góc nhìn ngữ dụng học, nhằm làm sáng tỏ cách sử dụng ngôn ngữ tinh tế, linh hoạt và phong phú của ông. Nghiên cứu khảo sát 8 tập thơ và 1 trường ca của Văn Công Hùng, bao gồm các tác phẩm tiêu biểu như Bến đợi (1992), Hát rong (1999), Hoa tường vi trong mưa (2003), Gõ chiều vào bàn phím (2007), Đêm không màu (2009), Lục bát Văn Công Hùng (2010), Vòm trời khác (2012), Cầm nhau mà đi (2016) và trường ca Ngựa trắng bay về (2002).

Mục tiêu nghiên cứu nhằm phát hiện và khái quát đặc trưng ngôn ngữ thơ của Văn Công Hùng qua hệ thống từ ngữ chỉ thời gian và không gian gắn với từng ngữ cảnh cụ thể, từ đó làm rõ giá trị biểu đạt và phong cách nghệ thuật độc đáo của ông. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào thơ Việt Nam hiện đại, đặc biệt là thơ ca Tây Nguyên, trong khoảng thời gian từ 1992 đến 2016. Ý nghĩa nghiên cứu không chỉ góp phần làm phong phú kho tàng ngôn ngữ thơ ca Việt Nam mà còn cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn cho các nhà nghiên cứu ngôn ngữ học và văn học trong việc phân tích ngôn ngữ nghệ thuật.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết ngôn ngữ học và ngữ dụng học để phân tích từ ngữ chỉ thời gian và không gian trong thơ. Trước hết, khái niệm về thơ được xem xét dưới ba khuynh hướng chính: thần thánh hóa thơ ca, hình thức chủ nghĩa và thơ như hoạt động tư tưởng xã hội. Ngôn ngữ thơ được phân tích qua ba bình diện: ngữ âm (nhạc tính, vần điệu), ngữ nghĩa (đa nghĩa, biểu tượng, ẩn dụ) và ngữ pháp (cấu trúc câu đặc thù, vắt dòng, đảo cú).

Khung lý thuyết ngữ dụng học được sử dụng để làm rõ vai trò của ngữ cảnh trong việc tạo lập và lĩnh hội nghĩa của từ ngữ chỉ thời gian và không gian. Ngữ cảnh bao gồm nhân vật giao tiếp, hoàn cảnh giao tiếp, hiện thực được nói tới, ngữ huống và văn cảnh. Lý thuyết về thời gian nghệ thuật và không gian nghệ thuật cũng được vận dụng để phân tích cách thức thời gian và không gian được biểu hiện chủ quan, mang tính cảm xúc và biểu tượng trong thơ Văn Công Hùng.

Ba khái niệm chính được tập trung nghiên cứu gồm: (1) từ ngữ chỉ thời gian (cụ thể và khái quát), (2) từ ngữ chỉ không gian (xác định và không xác định), và (3) giá trị biểu đạt của các từ ngữ này dưới góc nhìn ngữ dụng học.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp phân tích và tổng hợp để khái quát các vấn đề lý luận liên quan đến thơ và ngôn ngữ thơ, đồng thời phân tích nghĩa và nghệ thuật sử dụng từ ngữ trong thơ Văn Công Hùng. Phương pháp thống kê được áp dụng để thu thập, phân loại và tính tỷ lệ phần trăm các từ ngữ biểu thị thời gian và không gian trong 8 tập thơ và 1 trường ca, với tổng số 126 từ ngữ chỉ thời gian và 203 lượt từ ngữ chỉ thời gian cụ thể được thống kê.

Nguồn dữ liệu chính là toàn bộ các tác phẩm thơ của Văn Công Hùng được xuất bản từ năm 1992 đến 2016. Cỡ mẫu nghiên cứu gồm 8 tập thơ và 1 trường ca tiêu biểu, được chọn theo tiêu chí có nhiều từ ngữ biểu thị thời gian và không gian. Phương pháp chọn mẫu là chọn lọc theo tiêu chí nội dung và tính đại diện. Phân tích dữ liệu được thực hiện theo quy trình: thu thập ngữ liệu → phân loại → thống kê → phân tích ngữ nghĩa và ngữ dụng → rút ra kết luận.

Timeline nghiên cứu kéo dài trong khoảng thời gian học tập và nghiên cứu tại Trường Đại học Quy Nhơn, với các giai đoạn: khảo sát tài liệu, thu thập ngữ liệu, phân tích và tổng hợp, viết luận văn và hoàn thiện.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Phân loại từ ngữ chỉ thời gian: Trong tổng số 126 từ ngữ chỉ thời gian được khảo sát, có 48 từ ngữ chỉ thời điểm cụ thể (chiếm 30,85%) và 78 từ ngữ chỉ thời gian khái quát (chiếm 69,91%). Về lượt từ, từ ngữ chỉ thời gian cụ thể xuất hiện 203 lần (26,85%), trong khi từ ngữ chỉ thời gian khái quát xuất hiện 553 lần (73,15%). Điều này cho thấy Văn Công Hùng ưu tiên sử dụng các từ ngữ chỉ thời gian mang tính khái quát, tạo nên chiều sâu và tính phổ quát trong thơ.

2. Giá trị biểu đạt của từ ngữ chỉ thời gian cụ thể: Các từ như "đêm", "chiều", "mai", "sáng" không chỉ biểu thị thời gian vật lý mà còn mang ý nghĩa tâm trạng, biểu tượng. Ví dụ, từ "đêm" trong bài Đêm không màu được sử dụng như không gian nội tâm, nơi tác giả giãi bày tâm sự và suy ngẫm, tạo nên cảm giác cô đơn và bất tận. Từ "chiều" trong bài Tháng ba gợi lên tâm trạng thương tiếc, trân trọng quá khứ và sự hi sinh.

3. Từ ngữ chỉ thời gian khái quát và tính chủ quan: Các từ như "hôm", "thuở", "khi", "lúc", "hồi", "dạo" được sử dụng để biểu thị thời gian phi định vị, gắn với ký ức, hoài niệm và suy ngẫm về cuộc đời. Ví dụ, trong câu thơ “Con thuyền lầm lũi sang sông/ chở tuổi thơ về quá khứ/ mang thời gian đi vô tận/ còn ta ở lại bên này”, từ ngữ chỉ thời gian khái quát tạo nên dòng chảy tâm trạng liên tục giữa quá khứ và hiện tại.

4. Nghệ thuật sử dụng phép điệp: Văn Công Hùng sử dụng điệp ngữ với từ ngữ chỉ thời gian để tạo nhịp điệu, nhấn mạnh và mở rộng nghĩa. Ví dụ, điệp từ “bất chợt” trong bài Bất chợt em nhấn mạnh sự bất ngờ của tình yêu; điệp từ “ngày mùa đông” trong bài cùng tên tạo nên hình ảnh mùa đông cô đơn, lạnh lẽo nhưng đầy cảm xúc. Phép điệp cú pháp liệt kê cũng được sử dụng để khẳng định tính bất biến và sâu sắc của thời gian, như trong đoạn thơ Cao nguyên tháng ba với điệp từ “mãi mãi”.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy từ ngữ chỉ thời gian trong thơ Văn Công Hùng không chỉ đơn thuần là các chỉ tố vật lý mà còn mang đậm tính biểu tượng và cảm xúc, phản ánh tâm trạng và triết lý sống của nhà thơ. Việc ưu tiên sử dụng từ ngữ chỉ thời gian khái quát cho thấy nhà thơ hướng đến sự phổ quát, liên kết giữa cá nhân và cộng đồng, giữa quá khứ, hiện tại và tương lai.

Phép điệp được vận dụng linh hoạt góp phần tạo nên nhạc tính đặc trưng và sức biểu cảm sâu sắc cho thơ. So với các nghiên cứu trước đây chủ yếu tập trung vào khía cạnh văn học, luận văn này bổ sung góc nhìn ngữ dụng học, làm rõ vai trò của ngữ cảnh và ý nghĩa hàm ẩn trong việc sử dụng từ ngữ chỉ thời gian.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ thể hiện tỷ lệ phần trăm từ ngữ chỉ thời gian cụ thể và khái quát, bảng thống kê số lượng từ và lượt từ xuất hiện trong từng tập thơ, giúp minh họa rõ nét xu hướng sử dụng ngôn ngữ của nhà thơ.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường nghiên cứu ngữ dụng học trong phân tích thơ ca: Khuyến khích các nhà nghiên cứu mở rộng áp dụng lý thuyết ngữ dụng học để phân tích các tác phẩm thơ hiện đại nhằm làm rõ hơn các giá trị biểu đạt và phong cách nghệ thuật.

2. Phát triển tài liệu tham khảo về từ ngữ chỉ thời gian và không gian trong thơ Việt Nam: Xây dựng các cơ sở dữ liệu từ ngữ chuyên sâu, có phân loại rõ ràng để hỗ trợ nghiên cứu và giảng dạy ngôn ngữ thơ.

3. Ứng dụng kết quả nghiên cứu trong giảng dạy văn học và ngôn ngữ học: Đưa các phân tích về từ ngữ chỉ thời gian và không gian vào chương trình đào tạo nhằm nâng cao khả năng cảm thụ và phân tích thơ của sinh viên.

4. Khuyến khích sáng tác thơ với sự chú trọng đến yếu tố ngữ dụng: Nhà thơ và người sáng tác nên chú ý đến việc sử dụng từ ngữ trong từng ngữ cảnh cụ thể để tăng tính biểu cảm và chiều sâu cho tác phẩm.

Các giải pháp trên nên được thực hiện trong vòng 3-5 năm tới, với sự phối hợp của các trường đại học, viện nghiên cứu và các tổ chức văn học nghệ thuật.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Sinh viên và nghiên cứu sinh ngành Ngôn ngữ học và Văn học: Luận văn cung cấp cơ sở lý luận và phương pháp phân tích ngữ dụng học trong thơ, giúp nâng cao kỹ năng nghiên cứu và viết luận văn.

2. Giảng viên và nhà nghiên cứu văn học hiện đại: Tài liệu tham khảo hữu ích để mở rộng góc nhìn phân tích thơ ca, đặc biệt là thơ Việt Nam đương đại và thơ ca Tây Nguyên.

3. Nhà thơ và người sáng tác văn học: Hiểu rõ hơn về cách sử dụng từ ngữ chỉ thời gian và không gian để tăng cường hiệu quả biểu đạt và sáng tạo phong cách cá nhân.

4. Độc giả yêu thích thơ ca Việt Nam: Giúp người đọc cảm nhận sâu sắc hơn về giá trị nghệ thuật và tâm hồn của nhà thơ Văn Công Hùng qua phân tích ngôn ngữ.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao nghiên cứu từ ngữ chỉ thời gian và không gian trong thơ lại quan trọng?
   Từ ngữ chỉ thời gian và không gian là yếu tố cơ bản tạo nên bối cảnh và chiều sâu cho tác phẩm thơ, giúp thể hiện tâm trạng, ý nghĩa biểu tượng và phong cách nghệ thuật của nhà thơ.

2. Phương pháp ngữ dụng học được áp dụng như thế nào trong nghiên cứu này?
   Ngữ dụng học giúp phân tích cách sử dụng từ ngữ trong từng ngữ cảnh cụ thể, làm rõ ý nghĩa hàm ẩn và tác động biểu đạt của từ ngữ trong thơ, qua đó hiểu sâu sắc hơn về phong cách và thông điệp của tác giả.

3. Từ ngữ chỉ thời gian cụ thể và khái quát khác nhau ra sao trong thơ Văn Công Hùng?
   Từ ngữ chỉ thời gian cụ thể như "đêm", "chiều" thường gắn với thời điểm xác định và tâm trạng cá nhân, trong khi từ ngữ khái quát như "thuở", "hồi" mang tính phi định vị, liên quan đến ký ức, hoài niệm và triết lý sống.

4. Phép điệp có vai trò gì trong việc sử dụng từ ngữ chỉ thời gian?
   Phép điệp tạo nhịp điệu, nhấn mạnh ý nghĩa và mở rộng cảm xúc, giúp từ ngữ chỉ thời gian trở nên sống động, giàu sức gợi và tăng tính nhạc cho bài thơ.

5. Luận văn có thể áp dụng cho các tác phẩm thơ khác không?
   Có, phương pháp và khung lý thuyết ngữ dụng học trong luận văn có thể áp dụng để phân tích từ ngữ chỉ thời gian và không gian trong các tác phẩm thơ khác, góp phần làm sáng tỏ giá trị biểu đạt và phong cách nghệ thuật.

Kết luận

• Luận văn đã phân tích và thống kê chi tiết hệ thống từ ngữ chỉ thời gian và không gian trong thơ Văn Công Hùng, làm rõ đặc trưng ngôn ngữ và giá trị biểu đạt dưới góc nhìn ngữ dụng học.
• Từ ngữ chỉ thời gian khái quát chiếm ưu thế, thể hiện chiều sâu triết lý và tính phổ quát trong thơ.
• Nghệ thuật sử dụng phép điệp góp phần tạo nhạc tính và sức biểu cảm đặc sắc cho thơ.
• Nghiên cứu góp phần bổ sung lý luận về ngôn ngữ thơ và mở rộng góc nhìn phân tích thơ ca hiện đại.
• Đề xuất các giải pháp phát triển nghiên cứu ngữ dụng học trong thơ và ứng dụng trong giảng dạy, sáng tác.

Tiếp theo, cần triển khai nghiên cứu sâu hơn về từ ngữ chỉ không gian trong thơ các nhà thơ đương đại khác, đồng thời xây dựng cơ sở dữ liệu ngôn ngữ thơ để hỗ trợ nghiên cứu và giảng dạy. Độc giả và nhà nghiên cứu được khuyến khích tiếp cận và vận dụng kết quả nghiên cứu nhằm nâng cao hiểu biết và cảm thụ thơ ca Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN 1. Thơ và đặc trưng ngôn ngữ thơ 1. Về khái niệm Thơ Thơ là một trong những thể loại văn học nảy sinh từ rất sớm trong đời sống con người, thuộc phương thức biểu hiện trữ tình. Thơ gắn liền với sự rung động, với cảm xúc tươi mới, trực tiếp của cái tôi trữ tình trước mọi biểu hiện đa dạng, phức tạp của cuộc sống.

Có thể nói, bản chất của thơ ca rất đa dạng, phong phú. Thơ tác động đến người đọc bằng nhận thức cuộc sống, bằng khả năng gợi cảm sâu sắc tác động trực tiếp tới cảm xúc, suy nghĩ của người đọc. Bên cạnh đó, nhờ ngôn ngữ thơ giàu nhạc điệu đã tác động gián tiếp tới sự liên tưởng của người đọc. Chính vì thế mà đã có nhiều quan niệm, nhiều cách lý giải khác nhau và thậm chí đối lập về bản chất của thơ ca.

Khuynh hướng thứ nhất, thần thánh hoá thơ ca, cho thơ là một cái gì đó thuộc về tinh thần tối cao, huyền bí, do thượng đế sáng tác tạo ra và nhập vào con người. Ở khuynh hướng này, xem bản chất thể hiện trong tình cảm - những cảm xúc thiêng liêng nhất giữa thế giới linh thiêng cao xa và thế giới con người, nhà thơ là người có năng lực cảm nhận đặc biệt và có thể biểu đạt chúng. Khuynh hướng thứ hai là khuynh hướng hình thức chủ nghĩa, xem bản chất thơ thuộc về những nhân tố hình thức. So với các loại hình văn học nghệ thuật khác, thơ tự bộc lộ mình bằng chính ngôn ngữ của đời sống một cách trực tiếp, không có sự hỗ trợ nào của các sự kiện, cốt truyện, tình huống.

Từ tiếng nói quen thuộc của đời sống, ngôn ngữ thơ ca đã tạo thêm cho mình những năng lực mới rất kì diệu và họ đi đến khẳng định: thơ là sáng tạo ngôn ngữ, hoặc tổ chức kết cấu hơn là những nhân tố nội dung. 10 Khuynh hướng thứ ba gắn sứ mệnh và bản chất thơ với xã hội, hoạt động thơ ca là hoạt động tư tưởng. Thơ là tiếng nói tình cảm nhưng tình cảm phải gắn trực tiếp với một chủ đề tư tưởng nào đó. Theo khuynh hướng này, tư tưởng chủ đề là tư duy của nhà văn, nhà thơ về các tính cách xã hội đã được miêu tả trong tác phẩm.

Tư duy này thể hiện ở chỗ nhà văn, nhà thơ chia cắt và làm mạnh thêm những mặt bản chất của tính cách xã hội, mặt khác, quan hệ của các tính cách được miêu tả xuất phát từ thế giới quan đã từng thực sự tồn tại. Không có cuộc sống, không có thơ. Những quan niệm trên tuy có khác nhau nhưng chung ở điểm là đều chú ý làm rõ bản chất của thơ ca và vai trò của con người sáng tác trong sáng tạo nghệ thuật. Tuy nhiên về cơ bản, những quan niệm trên vẫn chưa nêu lên được đặc trưng riêng biệt của thơ ca.

Những đặc trưng cơ bản của ngôn ngữ thơ Thơ là hình thái của sáng tạo văn học nghệ thuật. Cho nên ngôn ngữ thơ trước hết phải là ngôn ngữ văn học mang những đặc trưng chung: “Tính chính xác, tính hàm súc, tính đa nghĩa, tính tạo hình và biểu cảm” [3, tr. Thơ là một thể loại của văn học, ngôn ngữ thơ được tổ chức trên cơ sở nhịp điệu, hết sức cô đọng hàm súc và đặc biệt gợi cảm. Ngôn ngữ thơ còn mang đặc trưng riêng biệt về ngữ âm, từ vựng, ngữ pháp so với các thể loại văn học nghệ thuật khác.

Về ngữ âm Đặc điểm nổi bật về ngữ âm để phân biệt thơ với văn xuôi là đặc trưng tính nhạc. Trong thơ, việc tổ chức các phương tiện ngữ âm được chú ý. Thế giới nội tâm của nhà thơ không chỉ biểu hiện bằng ý nghĩa của từ ngữ mà còn cả âm thanh, nhịp điệu, các thành tố tham gia tạo nên nhạc thơ gọi là “tham số thanh học của ngôn ngữ”. Nếu như văn xuôi thường kiêng kỵ lặp đi lặp lại các phương tiện ngữ âm thì ở thơ sự lặp đi lặp lại trở thành một thủ pháp nghệ 11 thuật.

Ở đây tính tương đồng của ngôn ngữ được dùng để xây dựng thông báo. Các biện pháp tu từ: đối, điệp, láy, lặp. tạo nên nhạc tính là nét khu biệt của ngôn ngữ thơ ca với văn xuôi. Nhạc tính đem lại tiết tấu, sự cuốn hút, sự duyên dáng sang trọng, khoái cảm thẩm mỹ cho thơ: “Câu thơ và vần có một cái duyên mà thậm chí khi lời, ý dở, nhà thơ vẫn có thể quyến rũ người nghe bằng nhịp điệu và sự cân đối” [3, tr.

Vần và nhịp cũng góp phần tạo nên tính nhạc cho ngôn ngữ thi ca. Vần sẽ tạo nên nhịp điệu cho thơ, liên kết các dòng thơ và tạo nên hiện tượng hoà âm trong thơ. Chính tính nhạc của ngôn ngữ đã đưa thơ ca xích lại gần với âm nhạc. Vần điệu, tiết tấu được tạo thành bởi các nguyên âm, phụ âm, thanh điệu: bằng - trắc, bổng - trầm, ồn - vang điều này sẽ không những làm cho câu thơ vang lên tiếng nhạc kỳ diệu mà còn lan toả giữa các câu thơ, dòng thơ và lên toàn bộ bài thơ.

Về ngữ nghĩa Khác với văn xuôi và ngôn ngữ giao tiếp thông thường, ở địa hạt thơ, mỗi từ, ngữ khi đưa vào sử dụng đều hoạt động rất linh hoạt, chữ và nghĩa trong thơ mang những giá trị khác ngoài giá trị biểu niệm. Trong thơ, tuỳ theo từng thể loại mà việc lựa chọn từ ngữ bao giờ cũng được đặt lên hàng đầu. Thực tế nghiên cứu cho thấy nhiều từ, ngữ khi đưa vào thơ ngoài nghĩa đen, nghĩa gốc, nghĩa ban đầu của nó, qua bàn tay tài năng của nhà thơ bỗng mở ra những ý nghĩa mới tinh tế hơn, đa chiều hơn, cuốn hút hơn nhiều. Đó chính là nghĩa bóng, nghĩa ẩn dụ hay là nghĩa biểu trưng của ngôn ngữ thơ ca.

Quá trình chuyển nghĩa này trong thơ diễn ra như một đặc trưng khu biệt nó với các loại hình nghệ thuật khác, làm cho thơ ca có một sức cuốn hút kỳ lạ đối với người đọc, người nghe của mọi thời đại. Tiếp nhận văn học, đặc 12 biệt là tiếp nhận thơ không phải là sự tiếp nhận bằng mắt, bằng tai mà quá trình ấy diễn ra như một tác động kép. Bởi người đọc, người nghe không chỉ để nghe - đọc mà còn tiếp nhận bằng cảm xúc, bằng trí tưởng tượng, bằng tâm thế của một người tiếp nhận sáng tạo trên một văn bản thơ cụ thể. Điều này chứng tỏ ngôn ngữ thơ không chỉ là phương tiện để giao tiếp, để giãi bày đơn thuần mà còn cho phép người sáng tạo và tiếp nhận gặp nhau ở một tầng nghĩa cao hơn, khi đó ngôn ngữ thơ: “là ngôn ngữ đồng thời là sự phủ nhận ngôn ngữ.

Đó là cái vượt ra ngoài giới hạn” [9, tr. Thơ ca là “ý tại ngôn ngoại” là dồn nén chữ nghĩa, là cái biểu đạt và cái được biểu đạt đã xâm nhập chuyển hoá vào nhau, cùng nhau đẩy thơ lên một tầng nghĩa cao hơn. Khoảng không ngữ nghĩa của ngôn ngữ thơ ca là vô tận. Vì vậy, muốn khảo sát thơ, chúng ta phải có một trí tưởng tượng phong phú, kinh nghiệm dồi dào.

Chính vì điều này mà ngôn ngữ thơ ca luôn luôn là địa hạt tươi mới, lung linh, hấp dẫn cho hành trình của loài người đi tìm những thế giới nghệ thuật thơ. Về ngữ pháp Nếu cho rằng thơ: “Là một cách tổ chức ngôn ngữ hết sức quái đản” [33, tr. 73] thì sự “quái đản” đó được thể hiện rất rõ ở bình diện ngữ pháp của thơ. Trước tiên, đó là sự phân chia các dòng thơ.

Trong thơ, ranh giới giữa câu thơ và dòng thơ không hoàn toàn trùng nhau. Có những câu thơ bao gồm nhiều dòng, có dòng bao gồm nhiều câu, các thành phần trong dòng, trong câu hay bị đảo lộn trật tự, các từ nhiều lúc không sắp xếp theo trật tự như bình thường và điều này hoàn toàn không xảy ra với câu văn xuôi. Đặc điểm này thể hiện rất rõ qua hiện tượng vắt dòng trong thơ ca Việt Nam hiện đại. Trong thơ, các dòng, các vế câu, các ý nghĩa khi trông qua hình như không có mối liên hệ logic gì với nhau, nhiều khi trái nghĩa nhau về lôgic 13 lập luận, thậm chí có khi thật “phi lý” nhưng người đọc vẫn hiểu được mạch ngầm các ý trong câu, hiểu được ý ẩn náu ngữ nghĩa đằng sau tầng cấu trúc ngữ pháp tưởng như không lý giải được để tạo nên một sự hợp lý nhất định có thể chấp nhận được và “vườn cấm” này chỉ dành riêng nhất cho thơ.

Những kết hợp không bình thường trong kiến trúc dòng thơ diễn ra rất đa dạng và phức tạp. Có khi một dòng thơ chứa nhiều câu thơ, có khi một dòng lại chỉ là một vế câu. Do vậy, nhà thơ có thể sử dụng đa dạng những kiểu câu “bất thường”. Câu chỉ một âm tiết đến nhiều âm tiết, câu tách biệt, câu vắt dòng, câu trùng điệp, đảo cú… không những không làm ảnh hưởng đến quá trình tiếp nhận ngữ nghĩa của văn bản mà còn mở ra những chân trời ngữ nghĩa mới.

Từ những đặc điểm ngữ âm, ngữ nghĩa, ngữ pháp như vậy ta thấy ngôn ngữ thơ là một thứ ngôn ngữ nghệ thuật rất đặc thù. Bởi nó không chỉ là sản phẩm thể hiện tài năng của người sáng tác mà còn là đối tượng được lựa chọn không kém phần gắt gao để tiếp tục sáng tạo của người thưởng thức. Ngôn ngữ thơ có khả năng diễn đạt những tình ý sâu xa không chỉ qua việc lựa chọn từ ngữ mà còn cả cách kết hợp, tạo nên những khả năng vô cùng trong việc sáng tạo cũng như khám phá những trạng thái tình cảm, tinh thần vô cùng phong phú, bí ẩn của con người. Ngữ cảnh và vai trò của ngữ dụng 1.

Ngữ cảnh Hiểu một cách chung nhất, ngữ cảnh là toàn bộ các nhân tố tham gia vào hoạt động giao tiếp. Xét trong những hoàn cảnh giao tiếp cụ thể có thể hiểu: Ngữ cảnh chính là bối cảnh ngôn ngữ làm cơ sở cho việc sử dụng từ ngữ và tạo lập lời nói, đồng thời làm căn cứ để lĩnh hội thấu đáo lời nói. Như vậy có thể hiểu mỗi một phát ngôn đều được sản sinh ra trong một bối 14 cảnh nhất định, muốn lĩnh hội được đầy đủ, chính xác câu đó ta phải đặt nó trong bối cảnh mà nó ra đời. Bối cảnh đó được gọi là ngữ cảnh.

Các nhân tố của ngữ cảnh thường được nói tới đó là: - Nhân vật giao tiếp bao gồm người nói (viết) và người nghe (đọc).