MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Điện Biên là một tỉnh dân tộc thiểu số chưa phát triển, vừa có đường biên giới với Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Lào ở phía tây, lại có đường biên giới với Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa ở phía bắc. Địa hình của tỉnh tuy cũng có thung lũng đồng bằng thấp, nhưng chủ yếu là vùng núi cao, trong đó đỉnh Pu Đen Đinh ở huyện Mường Nhé cao 1. Vì vậy có thể nói, về địa hình tự nhiên, Điện Biên thực sự là một trong những địa bàn dân tộc thiểu số điển hình của vùng Tây Bắc nước ta.
Trên địa bàn của tỉnh, hiện có tới 21 dân tộc. Trong đó người Thái chiếm lớn nhất (38%), thứ hai đến người Mông (30%), tiếp theo là Kinh (20%), Khơ Mú (3,9%), còn lại là các dân tộc khác như Dao, Xinh Mun, Hà Nhì, Kháng, Lào, Tày, Cống, Si La,… Sự đa dạng về nguồn gốc khiến cho các dân tộc ở đây vừa có những nét văn hóa đặc trưng, vừa có nền văn hóa chung cho cả khu vực Tây Bắc. Đây là một lợi thế lớn trong việc khai thác phục vụ phát triển bền vững xã hội, song cũng đặt ra nhiệm vụ hết sức quan trọng trong vấn đề giữ gìn khối đoàn kết đại dân tộc và ổn định chính trị xã hội. Xinh Mun là dân tộc thiểu số sinh sống ở miền Tây Bắc nước ta, tập trung tại hai tỉnh Sơn La và Điện Biên.
Họ cư trú ở lưng chừng núi trên dải đất dọc biên giới Việt Nam - Lào. Trải qua nhiều thế kỷ do điều kiện sinh sống chi phối, họ phải sống xen kẽ với người Thái, bị ảnh hưởng nhiều bởi người Thái, nên người Xinh Mun nói tiếng Thái rất tốt. Cuộc sống sinh kế lam lũ, nghèo khó, dẫn tới hệ lụy là văn hóa người Xinh Mun đang trở nên một vấn đề nghiêm trọng, bị nhiều yếu tố ảnh hưởng đến sự bảo tồn và phát huy những giá trị bản sắc cộng đồng. Vấn đề bảo tồn các giá trị văn hóa và sinh kế của cộng đồng dân tộc thiểu số Xinh Mun đang đặt ra ngày càng trở nên bức xúc và cấp thiết.
Về sinh kế, người Xinh Mun được đánh giá là cư dân nông nghiệp nương rẫy có hệ thống cây trồng đơn điệu với lúa, ngô là hai cây lương thực chính. Ruộng nương được phân chia thành 3 loại: Nương dùng gậy chọc lỗ bỏ hạt, nương dùng n 2 cuốc, nương dùng cày. Chăn nuôi gia súc, gia cầm kém phát triển, tuy mỗi gia đình có thể có nuôi dê, bò, gà, cá,… (Ủy ban Dân tộc Miền núi) [19]. Tại tỉnh Điện Biên, người Xinh Mun sống tập trung tại huyện Điện Biên Đông.
Theo thống kê của UBND huyện Điện Biên Đông, trên địa bàn huyện hiện có 1.724 đồng bào Xinh Mun đang cư trú, chiếm hơn 3% dân số toàn huyện. Trong đó, xã Na Son có 5 người, xã Chiềng Sơ có 1. Như vậy, người Xinh Mun ở riêng xã Chiềng Sơ chiếm khoảng 55%, so với tổng số 3.131 người Xinh Mun của cả tỉnh Lai Châu cũ - thời điểm tháng 12/2003 (Hoàng Huynh, 2005) [6]. Biến đổi văn hóa và sinh kế có tính tất yếu của quá trình phát triển.
Biến đổi văn hóa là quá trình biến đổi làm cho một trạng thái văn hóa nào đó khác với trạng thái trước đây của chính nó. Biến đổi sinh kế là quá trình biến đổi làm cho hình thức hay loại hình sinh kế nào đó khác với hình thức, loại hình sinh kế trước đây của chính nó. Dưới tác động của những yếu tố bên ngoài và theo dòng chảy thời gian, văn hóa và sinh kế có nhiều xu hướng phát triển với những ưu điểm (biến đổi tích cực) và nhược điểm (biến đổi không tích cực) khác nhau tùy thuộc vào hoàn cảnh cụ thể. Bao năm nay, cuộc sống của người dân tộc Xinh Mun ở xã Chiềng Sơ, huyện Điện Biên Đông vẫn nằm trong cái vòng luẩn quẩn của sự đói nghèo.
Dù rất nhiều cố gắng trong lao động sản xuất nhưng tỷ lệ hộ nghèo vẫn còn xấp xỉ 70% (theo tiêu chuẩn nghèo cũ). Tình trạng thiếu ăn 3-5 tháng trong năm xảy ra liên miên, nên Nhà nước phải luôn trợ cấp cứu đói. Những ngôi nhà tạm bợ, những bữa ăn sơ sài và cả trong cái mặc của bà con cũng chưa đầy đủ, tươm tất (Hoàng Huynh, 2005) [6]. Đây là tình trạng chung trong cuộc sống hàng ngày của bà con dân tộc Xinh Mun ở Chiềng Sơ nói riêng, của toàn bộ cộng đồng dân tộc Xinh Mun đang sinh sống tại các tỉnh Sơn La và Điện Biên nói chung.
Trong nhiều thập niên trở lại đây, bảo tồn và phát huy các di sản văn hóa dân tộc, cơ sở để xây dựng, phát triển nền văn hóa thống nhất trong đa dạng là xu hướng chung của các quốc gia. Ở nước ta, văn hoá các dân tộc thiểu số Việt Nam nói chung, văn hoá dân tộc Xinh Mun nói riêng là vấn đề thu hút sự quan tâm của các nhà lãnh đạo, quản lý văn hóa và nhiều nhà khoa học trên thế giới và trong n 3 nước. Các công trình nghiên cứu thời gian qua có giá trị hết sức to lớn, tạo nên một cái nhìn tổng quan về văn hoá dân tộc Việt Nam, các dân tộc thiểu số và một phần về những nét văn hóa cụ thể của dân tộc Xinh Mun, đề cập đến thực trạng và đưa ra một số giải pháp cho sự phát triển văn hóa các tỉnh khu vực phía Bắc, cũng như dân tộc Xinh Mun nói riêng và các dân tộc Việt Nam nói chung. Tuy nhiên, chưa có công trình nghiên cứu nào đề cập đến một cách hệ thống về việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa cũng như sinh kế dân tộc Xinh Mun.
Trên cơ sở các công trình của các tác giả đi trước, đề tài tìm hiểu thực trạng đời sống và sinh kế, tìm hiểu thực trạng hoạt động bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa dân tộc Xinh Mun, từ đó đề xuất những giải pháp để nâng cao hiệu quả của hoạt động này trong thời gian tới, góp phần cho sự phát triển kinh tế - xã hội và sự nghiệp xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc. Đề tài: “Nghiên cứu sự thay đổi văn hóa và hoạt động sinh kế của người dân tộc thiểu số Xinh Mun tại huyện Điện Biên Đông, tỉnh Điện Biên” của chúng tôi đi theo hướng trên đây nhằm giải quyết các vấn đề vừa có tính lý luận và đặc biệt đi sâu giải quyết các vấn đề có tính thực tiễn đang tồn tại trong đời sống văn hóa, vật chất của người Xinh Mun, từ đó xác định những biến đổi tích cực, không tích cực về văn hóa và sinh kế của tộc người này, là cơ sở đề xuất những can thiệp để bảo tồn các giá trị văn hóa bản địa truyền thống, nâng cao đời sống vật chất cộng đồng dân tộc thiểu số Xinh Mun. Mục tiêu nghiên cứu - Nhận diện, xác định một số đặc trưng bản địa truyền thống của dân tộc Xinh Mun cư trú tại huyện Điện Biên Đông - Xác định thực trạng một số nét về đời sống văn hóa và sinh kế cộng đồng dân tộc Xinh Mun tại địa bàn nghiên cứu - Nghiên cứu mối quan hệ tương tác giữa văn hóa-sinh kế, những thay đổi văn hóa- sinh kế, tìm hiểu nguyên nhân của sự biến đổi để đề xuất giải pháp bảo tồn các giá trị văn hóa bản địa truyền thống, cải thiện sinh kế, nâng cao đời sống vật chất cộng đồng dân tộc thiểu số Xinh Mun. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài n 4 - Nghiên cứu văn hóa và sinh kế dân tộc thiểu số Xinh Mun nói riêng, các dân tộc thiểu số khác nói chung - chỉ rõ những nét văn hóa và sinh kế đặc trưng, vừa có nền văn hóa và sinh kế chung cho cả khu vực Tây Bắc, góp phần sức quan trọng trong giữ gìn khối đoàn kết đại dân tộc và ổn định chính trị xã hội.
- Cung cấp cơ sở và dẫn chứng khoa học về sự biến đổi văn hóa, biến đổi sinh kế của cộng đồng dân tộc thiểu số Xinh Mun đang có nguy cơ suy giảm ngày càng mạnh mẽ các giá trị truyền thống, là những dữ liệu, luận cứ thực tiễn để các nhà lập chính sách có nững hành động can thiệp kịp thời, góp phần phát triển kinh tế văn hóa xã hội cho cộng đồng dân tộc thiểu số Xinh Mun ở nước ta. - Khẳng định những giá trị về văn hoá và sinh kế dân gian dân tộc Xinh Mun huyện Điện Biên Đông trong quá trình vận động, biến đổi và tác động trong bối cảnh hội nhập và phát triển. Khơi dậy lòng tự hào, tự tôn về văn hóa truyền thống của tộc người Xinh Mun ở huyện Điện Biên Đông nói riêng, cả nước nói chung. Từ đó, động viên, khuyến khích họ tích cực tham gia vào chủ trương bảo tồn, phát huy vốn văn hóa truyền thống của dân tộc, thúc đẩy phát triển sản xuất, nâng cao đời sống vật chất, góp phần xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Một số khái niệm và thuật ngữ liên quan 1. Tộc người Xinh Mun ở Việt Nam Người Xinh Mun, theo cắt nghĩa của đồng bào Xinh Mun thì: Xinh là người, Mun là núi; Xinh Mun có nghĩa tộc người sống ở trên núi. Người Xinh Mun được chia làm 2 nhóm: Xinh Mun (Puộc Dạ) và Xinh Mun (Puộc Nghẹt).
Tên gọi xưa kia của người Xinh Mun là Xá, Xá Puộc hay Puộc, chữ Puộc là biến âm từ chữ Thái Pụa (Thái đen) hay Pô (Thái trắng). Xinh Mun là tên tự gọi, nay đã trở thành tên gọi chính thức của dân tộc có nhóm địa phương Xinh Mun Dạ và Xinh Mun Nghẹt (những tên gọi này dựa theo tên địa phương cư trú lâu đời như bàn Nà Dạ, bản Nà Nghẹt). Như vậy, theo Ủy ban Dân tộc Miền núi, một cách tự nhiên đã hình thành ra hai nhóm địa phương có những đặc điểm khác biệt cả về ngôn ngữ, cả về trình độ phát triển kinh tế xã hội. Bà con Xinh Mun ở xã Chiềng Sơ (huyện Điện Biên Đông, tỉnh Điện Biên) thuộc nhóm Xinh Mun (Puộc Nghẹt), có tổ tiên của họ cư trú ở Sầm Nưa thuộc nước Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Lào (Hoàng Huynh, 2005) [6].
Tiếng nói của người Xinh Mun thuộc ngữ hệ Nam - Á, mặc dù về mặt từ vựng, các nhà Ngôn ngữ học cũng chỉ ra rằng có nhiều từ giống với ngữ hệ Môn - Khơme. Trong cuộc sống du canh du cư xưa kia, mỗi bản của người Xinh Mun thường chỉ lưa thưa vài ba nóc nhà.