Luận văn thạc sĩ: Nghiên cứu hệ dơi ở khu bảo tồn thiên nhiên Kim Hỷ, Bắc Kạn

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu nghiên cứu hệ dơi ở khu bảo tồn thiên nhiên kim hỷ bắc kạn, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện pháp hoàn thiện trong lĩnh vực .

• Người hướng dẫn: GS. Lê Vò Khôi
• Trường học: Trường Đại học Lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Lâm học
• Đề tài: Nghiên Cứu Khu Hệ Dơi Ở Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Kim Hỷ, Bắc Kạn
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2007
• Địa điểm: Hà Tĩnh

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN LĨNH VỰC NGHIÊN CỨU DƠI
• 2. CHƯƠNG 2: ĐẶC ĐIỂM KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 2.1. Điều kiện tự nhiên khu vực nghiên cứu
• 2.2. Điều kiện kinh tế - xã hội khu vực nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: MỤC TIÊU, PHẠM VI VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 3.2. Phạm vi nghiên cứu
• 3.3. Phương pháp nghiên cứu
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Thành phần loài dơi khu vực nghiên cứu
• 4.2. Thành phần phân loại học khu hệ dơi Kim Hû
• 4.3. So sánh thành phần loài dơi khu vực nghiên cứu với một số khu bảo tồn khác
• 4.4. So sánh thành phần loài dơi trong rừng và khu dân cư
• 4.5. Khả năng định loại dơi khu vực Kim Hû
• 4.6. Đặc điểm nhận dạng và siêu âm của các loài dơi khu vực Kim Hû
• 4.7. Một số nhận diện hướng dẫn khu hệ dơi Kim Hû
• 4.8. Sự phát hiện và khai thác giá trị pháp lý
• 4.9. Săn bắt dơi và các hoạt động khác
• 4.10. Lực lượng quản lý bảo vệ rừng
• 4.11. Đời sống người dân và trình độ dân trí
• 4.12. Đề xuất một số giải pháp bảo tồn dơi cho khu vực
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN, KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Về Hệ Dơi Tại Việt Nam Hiện Trạng

Nghiên cứu về hệ dơi ở Việt Nam còn nhiều hạn chế so với thế giới. Mặc dù Việt Nam có sự đa dạng sinh học dơi cao, các nghiên cứu chủ yếu tập trung vào thống kê thành phần loài. Các công trình nghiên cứu chuyên sâu về định loại, đặc biệt dựa trên đặc điểm hộp sọ và sóng siêu âm, còn rất ít. Điều này đặt ra thách thức lớn trong việc bảo tồn và quản lý hiệu quả các loài dơi quý hiếm. Các nghiên cứu trước đây chủ yếu dựa vào hình thái bên ngoài để phân loại, bỏ qua các đặc điểm quan trọng khác như cấu trúc xương và tần số siêu âm. Cần có những nghiên cứu toàn diện hơn để hiểu rõ hơn về vai trò của dơi trong hệ sinh thái và xây dựng các biện pháp bảo tồn phù hợp. Theo thống kê, số lượng loài dơi được ghi nhận ở Việt Nam liên tục tăng lên qua các năm, cho thấy sự cần thiết của việc tiếp tục nghiên cứu và khám phá.

1.1. Lịch Sử Nghiên Cứu Dơi Ban Đầu Tại Việt Nam

Các mẫu dơi đầu tiên ở Việt Nam được thu thập từ thế kỷ 18, chủ yếu bởi các nhà khoa học phương Tây. Linneaus đã thu thập mẫu Dơi ngựa lớn (Pteropus vampyrus) ở Phú Quốc năm 1758. Pallas phát hiện Dơi mũi nhẵn đốm vàng (Kerivoula picta) ở Đà Nẵng năm 1767. Vahl sưu tầm Dơi chó Ấn (Cynopterus sphinx) ở Khánh Hòa năm 1797. Thế kỷ 19 chứng kiến nhiều nhà khoa học khác nhau ghi nhận 58 loài dơi thuộc 7 họ trên khắp Việt Nam. Những phát hiện ban đầu này đặt nền móng cho việc nghiên cứu phân bố dơi Bắc Kạn và đa dạng sinh học dơi sau này.

1.2. Các Nghiên Cứu Dơi Gần Đây và Hợp Tác Quốc Tế

Từ năm 1994, việc nghiên cứu dơi ở Việt Nam nhận được sự quan tâm và tài trợ từ nhiều tổ chức trong và ngoài nước. Các dự án hợp tác với Frontier-Việt Nam đã ghi nhận sự đa dạng sinh học dơi ở nhiều khu vực như Vườn quốc gia Tam Đảo, Hoàng Liên, Ba Bể, Pù Mát. Viện Sinh thái và Tài nguyên Sinh vật cũng hợp tác với các bảo tàng và viện nghiên cứu quốc tế để điều tra và phân loại dơi. Những nỗ lực này đã giúp tăng cường hiểu biết về các loài dơi quý hiếm và phân bố của chúng ở Việt Nam.

II. Thách Thức Bảo Tồn Hệ Dơi Kim Hỷ Nguyên Nhân Suy Giảm

Khu bảo tồn thiên nhiên Kim Hỷ, Bắc Kạn là môi trường sống quan trọng của nhiều loài dơi. Tuy nhiên, hệ dơi Kim Hỷ đang đối mặt với nhiều thách thức nghiêm trọng. Khai thác tài nguyên quá mức, săn bắn trái phép và phá rừng làm suy giảm môi trường sống của dơi. Điều này đe dọa sự đa dạng sinh học dơi và có thể dẫn đến tuyệt chủng cục bộ của một số loài. Cần có các biện pháp bảo tồn hiệu quả để bảo vệ môi trường sống của dơi và ngăn chặn các hoạt động gây hại. Nghiên cứu về ảnh hưởng của con người đến dơi là rất quan trọng để đưa ra các giải pháp phù hợp.

2.1. Tác Động Của Khai Thác Gỗ và Đốt Phá Rừng Đến Dơi

Việc khai thác gỗ trái phép và đốt phá rừng làm mất đi môi trường sống tự nhiên của dơi. Các khu rừng bị tàn phá không còn cung cấp đủ thức ăn và nơi trú ẩn cho dơi. Điều này buộc dơi phải di chuyển đến các khu vực khác hoặc đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng. Cần tăng cường kiểm soát và ngăn chặn các hoạt động khai thác gỗ trái phép để bảo vệ môi trường sống của dơi.

2.2. Săn Bắt Dơi và Các Hoạt Động Gây Hại Khác

Săn bắt dơi để làm thực phẩm hoặc sử dụng trong y học cổ truyền là một mối đe dọa lớn đối với hệ dơi Kim Hỷ. Các hoạt động khác như sử dụng thuốc trừ sâu và ô nhiễm môi trường cũng gây hại cho dơi. Cần nâng cao nhận thức của cộng đồng về vai trò của dơi trong hệ sinh thái và khuyến khích các hoạt động bảo tồn.

2.3. Hạn Chế Về Nguồn Lực Quản Lý và Bảo Vệ Rừng

Lực lượng quản lý và bảo vệ rừng còn mỏng, thiếu trang thiết bị và kinh phí để thực hiện hiệu quả công tác bảo tồn. Điều này tạo điều kiện cho các hoạt động khai thác trái phép và săn bắt động vật hoang dã diễn ra. Cần tăng cường đầu tư cho lực lượng quản lý và bảo vệ rừng để nâng cao năng lực bảo tồn đa dạng sinh học dơi.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Hệ Dơi Kim Hỷ Khảo Sát Phân Loại

Nghiên cứu hệ dơi Kim Hỷ đòi hỏi phương pháp tiếp cận khoa học và toàn diện. Các phương pháp khảo sát bao gồm sử dụng lưới bẫy, bẫy thụ cầm và thu thập mẫu vật. Phân loại dơi dựa trên đặc điểm hình thái, hộp sọ và phân tích sóng siêu âm. Việc kết hợp các phương pháp này giúp xác định chính xác các loài dơi và hiểu rõ hơn về đặc điểm sinh học dơi. Nghiên cứu cũng cần xem xét các yếu tố môi trường và ảnh hưởng của con người đến dơi.

3.1. Kỹ Thuật Khảo Sát và Thu Thập Mẫu Dơi

Sử dụng lưới bẫy là phương pháp phổ biến để bắt dơi trong tự nhiên. Lưới được đặt ở các khu vực dơi thường xuyên di chuyển, như lối đi trong rừng và hang động. Bẫy thụ cầm cũng được sử dụng để thu hút dơi bằng âm thanh. Mẫu vật dơi sau khi thu thập được bảo quản và phân tích trong phòng thí nghiệm. Cần tuân thủ các quy tắc đạo đức và pháp luật khi thu thập mẫu vật.

3.2. Phân Tích Hình Thái và Đo Đạc Kích Thước Cơ Thể Dơi

Đặc điểm hình thái như hình dạng tai, mũi, cánh và đuôi được sử dụng để phân loại dơi. Kích thước cơ thể và hộp sọ cũng là những chỉ số quan trọng. Các chỉ số này được đo đạc cẩn thận và so sánh với các tài liệu tham khảo để xác định loài. Phân tích hình thái là phương pháp truyền thống nhưng vẫn rất hữu ích trong nghiên cứu dơi.

3.3. Nghiên Cứu Sóng Siêu Âm và Nhận Dạng Loài Dơi

Dơi sử dụng sóng siêu âm để định hướng và tìm kiếm thức ăn. Mỗi loài dơi có một tần số và kiểu phát âm siêu âm riêng. Nghiên cứu sóng siêu âm giúp nhận dạng loài dơi một cách nhanh chóng và chính xác. Phương pháp này đặc biệt hữu ích trong việc nghiên cứu các loài dơi ăn côn trùng.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Thành Phần Loài Dơi Tại Khu Bảo Tồn Kim Hỷ

Nghiên cứu tại khu bảo tồn thiên nhiên Kim Hỷ, Bắc Kạn đã xác định được một số lượng đáng kể các loài dơi. Thành phần loài dơi bao gồm nhiều họ khác nhau, phản ánh sự đa dạng sinh học dơi của khu vực. So sánh với các khu bảo tồn khác cho thấy Kim Hỷ là một điểm nóng về đa dạng dơi. Tuy nhiên, cần có thêm nghiên cứu để đánh giá đầy đủ tình trạng bảo tồn dơi ở Việt Nam và khu vực.

4.1. Danh Sách Các Loài Dơi Được Ghi Nhận Tại Kim Hỷ

Nghiên cứu đã ghi nhận một số loài dơi thuộc các họ Dơi ngựa (Pteropodidae), Dơi nếp mũi (Hipposideridae), Dơi lá (Rhinolophidae) và Dơi muỗi (Vespertilionidae). Danh sách này bao gồm cả các loài dơi quý hiếm và có giá trị bảo tồn cao. Cần có các biện pháp bảo vệ đặc biệt cho các loài này.

4.2. So Sánh Thành Phần Loài Dơi Với Các Khu Bảo Tồn Khác

So sánh thành phần loài dơi ở Kim Hỷ với các khu bảo tồn khác như Pù Mát, Cúc Phương cho thấy sự tương đồng và khác biệt. Một số loài dơi phổ biến ở nhiều khu vực, trong khi một số loài chỉ được tìm thấy ở Kim Hỷ. Điều này cho thấy tầm quan trọng của việc bảo tồn đa dạng sinh học dơi ở mỗi khu vực.

4.3. Phân Bố Dơi Trong Rừng và Khu Dân Cư So Sánh

Nghiên cứu cũng xem xét sự phân bố của dơi trong rừng và khu dân cư. Một số loài dơi thích nghi với môi trường sống gần con người, trong khi một số loài khác chỉ sống trong rừng sâu. Sự khác biệt này phản ánh sự thích nghi của dơi với các điều kiện môi trường khác nhau.

V. Giải Pháp Bảo Tồn Hệ Dơi Kim Hỷ Hướng Đến Tương Lai Bền Vững

Bảo tồn hệ dơi Kim Hỷ đòi hỏi sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng, cộng đồng địa phương và các nhà khoa học. Các giải pháp bao gồm tăng cường quản lý và bảo vệ rừng, ngăn chặn săn bắt trái phép, nâng cao nhận thức cộng đồng và thúc đẩy du lịch sinh thái. Cần có một kế hoạch bảo tồn toàn diện và dài hạn để đảm bảo tương lai của dơi ở Kim Hỷ.

5.1. Tăng Cường Quản Lý và Bảo Vệ Môi Trường Sống Của Dơi

Quản lý và bảo vệ rừng là yếu tố then chốt để bảo tồn hệ dơi Kim Hỷ. Cần tăng cường kiểm soát các hoạt động khai thác gỗ trái phép, đốt phá rừng và ô nhiễm môi trường. Phục hồi các khu rừng bị suy thoái cũng là một biện pháp quan trọng.

5.2. Nâng Cao Nhận Thức Cộng Đồng Về Vai Trò Của Dơi

Nâng cao nhận thức của cộng đồng về vai trò của dơi trong hệ sinh thái là rất quan trọng. Cần tổ chức các hoạt động giáo dục, tuyên truyền để người dân hiểu rõ hơn về giá trị của dơi và khuyến khích họ tham gia vào các hoạt động bảo tồn.

5.3. Phát Triển Du Lịch Sinh Thái Gắn Liền Với Bảo Tồn Dơi

Phát triển du lịch sinh thái có thể tạo ra nguồn thu nhập cho cộng đồng địa phương và khuyến khích họ bảo vệ hệ dơi Kim Hỷ. Du khách có thể tham gia các tour du lịch khám phá hang động dơi và tìm hiểu về đặc điểm sinh học dơi. Cần đảm bảo rằng các hoạt động du lịch không gây hại cho dơi.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu bảo tồn thiên nhiên Kim Hũ, Bắc Kạn, là một trong những khu vực có đa dạng sinh học phong phú, đặc biệt là về loài dơi – nhóm động vật có vai trò quan trọng trong hệ sinh thái rừng và kinh tế nông nghiệp. Theo báo cáo của ngành, Việt Nam hiện ghi nhận khoảng 107 loài dơi thuộc 31 chi và 7 họ, trong đó khu bảo tồn Kim Hũ đã xác định được 38 loài dơi thuộc 5 họ khác nhau. Tuy nhiên, việc nghiên cứu chi tiết về đặc điểm hình thái, sàng siêu âm và phân loại dơi tại đây còn hạn chế, chưa đầy đủ và chưa được cập nhật theo các tiêu chuẩn hiện đại.

Mục tiêu chính của luận văn là điều tra, mô tả đặc điểm hình thái và sàng siêu âm đặc trưng của các loài dơi tại khu bảo tồn Kim Hũ, từ đó xây dựng khóa định loại dơi dựa trên các đặc điểm hình thái ngoài và đặc điểm hẹp sọ, đồng thời đề xuất các giải pháp bảo tồn đa dạng sinh học tại khu vực. Nghiên cứu được thực hiện trong khoảng thời gian từ tháng 3/2006 đến tháng 7/2007, tập trung khảo sát tại các hang động, khe nói và khu vực rừng tự nhiên trong khu bảo tồn.

Ý nghĩa của nghiên cứu thể hiện qua việc cung cấp dữ liệu khoa học chính xác về thành phần loài, đặc điểm sinh học và sinh thái của dơi tại Kim Hũ, góp phần hoàn thiện cơ sở dữ liệu đa dạng sinh học quốc gia, hỗ trợ công tác quản lý, bảo tồn nguồn gen quý hiếm và cân bằng sinh thái rừng. Đồng thời, nghiên cứu cũng giúp nâng cao nhận thức cộng đồng và các bên liên quan về vai trò của dơi trong hệ sinh thái và phát triển kinh tế bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết sinh thái học về vai trò của dơi trong hệ sinh thái rừng, đặc biệt là các mô hình phân loại sinh học dựa trên đặc điểm hình thái và sàng siêu âm. Hai mô hình chính được áp dụng gồm:

1. Mô hình phân loại dựa trên đặc điểm hình thái ngoài: Bao gồm các chỉ tiêu như chiều dài cánh tay (FA), chiều dài đầu mũi (HB), chiều dài đuôi (T), chiều dài cẳng chân (Cr), trọng lượng cơ thể (W), và các đặc điểm sọ hộp sọ như chiều dài sọ (CCL), chiều rộng sọ (MW), chiều dài hàm dưới (ML).

2. Mô hình phân loại dựa trên đặc điểm sàng siêu âm: Sử dụng các thông số siêu âm như tần số đỉnh (PF), tần số bắt đầu phát âm (SF), thời gian phát âm (Dur), khoảng thời gian giữa các lần phát âm (IPI) để phân biệt các loài dơi, dựa trên nguyên tắc mỗi loài có đặc trưng siêu âm riêng biệt.

Các khái niệm chính bao gồm: đa dạng sinh học, phân loại học, đặc điểm hình thái, sàng siêu âm, bảo tồn sinh thái, và hệ sinh thái rừng nhiệt đới.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu chính được thu thập trực tiếp tại hiện trường khu bảo tồn Kim Hũ, bao gồm:

• Thu mẫu dơi: Sử dụng bẫy lưới treo tại các khe nói, hang động và khu vực rừng tự nhiên trong khoảng thời gian từ 6 giờ tối đến 11 giờ đêm. Mỗi loài được giữ lại 1-2 mẫu để kiểm định và phân tích.

• Thu thập siêu âm: Áp dụng thiết bị thu âm siêu âm Frequency Division, Time Expansion kết hợp với Sony MD Walkman để ghi lại tín hiệu siêu âm của dơi trong đêm. Bẫy siêu âm (bat detector) được đặt tại các vị trí khác nhau để thu thập dữ liệu đa dạng.

• Phân tích dữ liệu: Sử dụng phần mềm Batsound (version 3.1) và Excel để xử lý và phân tích các thông số siêu âm. Phân tích hình thái dựa trên các chỉ số đo đạc cơ thể và hộp sọ, áp dụng phương pháp phân loại theo E. Bates và các tài liệu chuyên ngành.

• Timeline nghiên cứu: Khảo sát thực địa từ tháng 3/2006 đến tháng 5/2007, xử lý và phân tích dữ liệu từ tháng 6/2007 đến tháng 7/2007.

Cỡ mẫu thu thập gồm 38 loài dơi, trong đó có 2 loài mới chưa được ghi nhận tại khu vực, được lựa chọn dựa trên sự đa dạng sinh học và tần suất xuất hiện trong khu bảo tồn. Phương pháp chọn mẫu đảm bảo tính đại diện và độ tin cậy cao cho việc phân loại và đánh giá đa dạng loài.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Thành phần loài dơi tại Kim Hũ: Ghi nhận được 38 loài dơi thuộc 5 họ chính: Pteropodidae (10,5%), Megadermatidae (2,6%), Hipposideridae (18,4%), Rhinolophidae (21,1%) và Vespertilionidae (47,4%). Họ Vespertilionidae chiếm đa số về số lượng loài và cá thể, phản ánh sự phong phú và đa dạng sinh học cao tại khu vực.

2. Đặc điểm hình thái và phân loại: Các chỉ số hình thái như chiều dài cánh tay (FA) dao động từ 27,7 mm đến 95,9 mm, trọng lượng cơ thể từ 12,3 g đến 49 g, cho thấy sự đa dạng kích thước và cấu trúc cơ thể giữa các loài. Đặc biệt, các loài thuộc họ Pteropodidae có kích thước lớn hơn, trong khi họ Vespertilionidae có kích thước nhỏ hơn nhưng đa dạng về hình thái sọ và răng.

3. Đặc điểm sàng siêu âm: Mỗi loài dơi thể hiện đặc trưng siêu âm riêng biệt với tần số đỉnh (PF) từ khoảng 15 kHz đến 90 kHz, thời gian phát âm (Dur) trung bình từ 10 ms đến 20 ms. Ví dụ, loài Rousettus leschenaulti có tần số đỉnh khoảng 16,8 kHz, trong khi loài Myotis siligorensis có tần số đỉnh lên đến 90 kHz. Sự khác biệt này hỗ trợ hiệu quả cho việc phân loại và nhận dạng loài trong điều kiện thực địa.

4. So sánh với các khu bảo tồn khác: So với khu bảo tồn Cóc Phương (39 loài) và Ba Bể (27 loài), Kim Hũ có số lượng loài dơi tương đối cao, chiếm khoảng 97% số loài tại Ba Bể và 97% số loài tại Cóc Phương. Điều này khẳng định vai trò quan trọng của Kim Hũ trong bảo tồn đa dạng sinh học dơi ở miền Bắc Việt Nam.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của sự đa dạng loài dơi tại Kim Hũ có thể giải thích bởi địa hình phức tạp, hệ thống hang động và rừng nguyên sinh rộng lớn, tạo điều kiện sinh sống và sinh sản thuận lợi cho nhiều loài dơi khác nhau. Đặc điểm hình thái và siêu âm đa dạng phản ánh sự thích nghi sinh thái và phân bố sinh học đa dạng của các loài trong khu vực.

So với các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam, nghiên cứu này bổ sung thêm dữ liệu về đặc điểm siêu âm – một yếu tố quan trọng trong nhận dạng loài dơi hiện đại, giúp phân biệt các loài có hình thái tương tự. Kết quả cũng cho thấy sự cần thiết của việc bảo vệ các khu vực rừng nguyên sinh và hang động để duy trì nguồn gen quý hiếm và cân bằng sinh thái.

Dữ liệu có thể được trình bày qua các biểu đồ phân bố tần số siêu âm theo loài, bảng so sánh chỉ số hình thái giữa các họ dơi, và bản đồ phân bố các điểm thu mẫu trong khu bảo tồn, giúp minh họa rõ nét sự đa dạng và phân bố sinh học.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường công tác bảo vệ rừng và hang động: Hành động ngăn chặn khai thác gỗ trái phép và săn bắt dơi nhằm bảo vệ môi trường sống tự nhiên, duy trì đa dạng sinh học. Chủ thể thực hiện: Ban quản lý khu bảo tồn, chính quyền địa phương. Thời gian: ngay lập tức và liên tục.

2. Xây dựng chương trình giám sát đa dạng sinh học định kỳ: Sử dụng công nghệ thu âm siêu âm kết hợp khảo sát thực địa để theo dõi biến động quần thể dơi, phát hiện sớm các nguy cơ suy giảm. Chủ thể: Viện sinh thái, các trường đại học. Thời gian: hàng năm.

3. Tuyên truyền nâng cao nhận thức cộng đồng: Tổ chức các buổi tập huấn, truyền thông về vai trò của dơi trong hệ sinh thái và kinh tế nông nghiệp, giảm thiểu săn bắt và phá hoại môi trường sống. Chủ thể: Ban quản lý khu bảo tồn, các tổ chức phi chính phủ. Thời gian: trong 1-2 năm tới.

4. Phát triển nghiên cứu chuyên sâu về sinh thái và sinh học dơi: Khuyến khích các đề tài nghiên cứu về đặc điểm sinh học, sinh thái, và tác động của biến đổi môi trường đến dơi tại Kim Hũ để có cơ sở khoa học cho quản lý bền vững. Chủ thể: các viện nghiên cứu, trường đại học. Thời gian: liên tục.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà quản lý bảo tồn thiên nhiên: Sử dụng dữ liệu để xây dựng chính sách bảo vệ đa dạng sinh học, quản lý khu bảo tồn hiệu quả.

2. Nhà nghiên cứu sinh thái và động vật học: Tham khảo phương pháp và kết quả nghiên cứu về phân loại dơi, đặc điểm siêu âm phục vụ các nghiên cứu chuyên sâu.

3. Sinh viên và học viên cao học ngành sinh học, lâm nghiệp: Là tài liệu tham khảo quý giá cho các đề tài nghiên cứu về đa dạng sinh học và bảo tồn.

4. Cộng đồng địa phương và các tổ chức phi chính phủ: Nâng cao nhận thức về vai trò của dơi và bảo vệ môi trường sống, từ đó tham gia tích cực vào công tác bảo tồn.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao nghiên cứu về dơi lại quan trọng trong bảo tồn sinh thái?
   Dơi đóng vai trò quan trọng trong việc kiểm soát côn trùng, thụ phấn và phân tán hạt giống, góp phần duy trì cân bằng sinh thái rừng và hỗ trợ sản xuất nông nghiệp. Ví dụ, nhiều loài dơi ăn côn trùng giúp giảm sâu bệnh hại cây trồng.

2. Phương pháp thu thập siêu âm dơi có ưu điểm gì?
   Phương pháp này cho phép nhận dạng loài dơi ngay cả khi không quan sát trực tiếp, đặc biệt hiệu quả trong điều kiện ban đêm và khu vực khó tiếp cận. Ví dụ, tần số siêu âm đặc trưng giúp phân biệt các loài có hình thái tương tự.

3. Khu bảo tồn Kim Hũ có những loài dơi quý hiếm nào?
   Kim Hũ ghi nhận 5 loài dơi có mức độ nguy cấp theo Sách đỏ Việt Nam, như dơi tai dài Ia io, dơi lạ quạt Rhinolophus paradoxolophus, góp phần quan trọng vào bảo tồn nguồn gen quý hiếm.

4. Làm thế nào để phân biệt các loài dơi dựa trên đặc điểm hình thái?
   Dựa vào các chỉ số như chiều dài cánh tay, chiều dài đầu mũi, cấu trúc răng và hộp sọ, cũng như các đặc điểm tai, mũi và màng cánh. Ví dụ, loài Rousettus có đuôi ngắn và mâm dài, trong khi Eonycteris không có vuốt ở ngón tay thứ hai.

5. Các giải pháp bảo tồn dơi tại Kim Hũ có thể áp dụng như thế nào?
   Bao gồm bảo vệ môi trường sống, giám sát quần thể, tuyên truyền cộng đồng và nghiên cứu khoa học. Ví dụ, việc ngăn chặn săn bắt và khai thác rừng trái phép giúp duy trì môi trường sống ổn định cho dơi.

Kết luận

• Đã xác định được 38 loài dơi thuộc 5 họ tại khu bảo tồn Kim Hũ, trong đó có 2 loài mới chưa được ghi nhận trước đây.
• Đặc điểm hình thái và sàng siêu âm của các loài được mô tả chi tiết, xây dựng khóa định loại dựa trên các tiêu chí khoa học.
• Khu bảo tồn Kim Hũ có đa dạng sinh học dơi phong phú, đóng vai trò quan trọng trong hệ sinh thái rừng và bảo tồn nguồn gen quý hiếm.
• Đề xuất các giải pháp bảo tồn thiết thực, bao gồm bảo vệ môi trường sống, giám sát định kỳ, nâng cao nhận thức cộng đồng và phát triển nghiên cứu chuyên sâu.
• Khuyến nghị tiếp tục mở rộng nghiên cứu và áp dụng kết quả vào quản lý bảo tồn bền vững trong giai đoạn tiếp theo.

Ban quản lý khu bảo tồn và các nhà nghiên cứu cần phối hợp triển khai các giải pháp bảo tồn, đồng thời cập nhật dữ liệu đa dạng sinh học thường xuyên để đảm bảo hiệu quả lâu dài. Đề nghị các tổ chức liên quan tham khảo và ứng dụng kết quả nghiên cứu trong công tác quản lý và phát triển bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Bé Gi¸o dôc vµ ®µo t¹o Bé n«ng nghiÖp vµ PTNT Tr­êng ®¹i häc l©m nghiÖp ------o0o------ §µo nh©n lîi Nghiªn cøu khu hÖ d¬i ë khu b¶o tån thiªn nhiªn Kim Hû, B¾c k¹n Chuyªn ngµnh : L©m Häc M· sè : 60.60 LuËn v¨n th¹c sÜ khoa häc l©m nghiÖp Ng­êi h­íng dÉn khoa häc : GS.2007 c Lêi c¶m ¬n §Ó ®¸nh gi¸ kÕt qu¶ sau 3 n¨m häc tËp, rÌn luyÖn trong nghiªn cøu khoa häc cña häc viªn cao häc t¹i Tr­êng §¹i häc L©m nghiÖp, ®­îc sù nhÊt trÝ cña Khoa sau §¹i häc vµ Tr­êng §¹i häc L©m nghiÖp, t«i tiÕn hµnh thùc hiÖn luËn v¨n tèt nghiÖp: “Nghiªn cøu khu hÖ d¬i t¹i Khu b¶o tån thiªn nhiªn Kim Hû, B¾c K¹n”, víi sù h­íng dÉn khoa häc cña GS. Lª Vò Kh«i - Khoa sinh häc- Tr­êng §¹i häc Khoa häc Tù nhiªn - §¹i häc Quèc gia Hµ Néi. §Ó hoµn thµnh luËn v¨n tèt nghiÖp nµy, t«i ®· nhËn ®­îc rÊt nhiÒu sù gióp ®ì cña tÊt c¶ c¸c thÇy gi¸o, c« gi¸o, c¸c nhµ chuyªn m«n trong suèt thêi gian häc tËp t¹i tr­êng. §Æc biÖt lµ sù gióp ®ì trùc tiÕp cña thÇy Lª Vò Kh«i trong c¶ qu¸ tr×nh thùc hiÖn vµ hoµn thµnh luËn v¨n nµy.

C¶m ¬n thÇy rÊt nhiÒu! Nh©n dÞp nµy, t«i xin bµy tá lêi c¶m ¬n tíi Ban gi¸m hiÖu, Khoa sau §¹i häc - Tr­êng §¹i häc L©m nghiÖp; Tr­êng §¹i häc Khoa häc Tù nhiªn Hµ Néi; Tr­êng §¹i Häc T©y B¾c; ViÖn Sinh th¸i Tµi nguyªn Sinh vËt; Tæ chøc PRCF, Ban qu¶n lÝ Khu b¶o tån thiªn nhiªn Kim Hû vµ c¸c ®ång chÝ V­¬ng T©n Tó, NguyÔn V¨n Dòng , N«ng Xu©n Lanh ®· t¹o ®iÒu kiÖn thuËn lîi cho t«i trong qu¸ tr×nh thu thËp sè liÖu, thùc hiÖn luËn v¨n. Qua ®©y t«i còng xin ch©n thµnh c¶m ¬n ThS. Vò §×nh Thèng, ¤ng Neil Furey, ®· ®ãng gãp cho ®Ò tµi nh÷ng ý kiÕn quÝ b¸u. Víi néi dung nghiªn cøu cña ®Ò tµi cßn hÕt søc míi mÎ, thiÕu nhiÒu tµi liÖu ®Ó tham kh¶o, thêi gian kh¶o s¸t t¹i thùc ®Þa ch­a nhiÒu.

B¶n th©n, víi mong muèn kÕt qu¶ ®Ò tµi gãp phÇn nhá trong viÖc nghiªn cøu khu hÖ D¬i Khu B¶o tån thiªn nhiªn Kim Hû. MÆc dï ®· cè g¾ng rÊt nhiÒu, nh­ng do thêi gian, tµi liÖu tham kh¶o vµ tr×nh ®é h¹n chÕ nªn ch¾c ch¾n ®Ò tµi kh«ng thÓ tr¸nh khái nh÷ng thiÕu sãt. Chóng t«i rÊt mong nhËn ®­îc nh÷ng ý kiÕn ®ãng gãp cña c¸c nhµ khoa häc vµ c¸c ®ång nghiÖp ®Ó luËn v¨n tèt nghiÖp nµy ®­îc hoµn thiÖn h¬n. Xin ch©n thµnh c¶m ¬n! Hµ T©y, th¸ng 8 n¨m 2007 §µo Nh©n Lîi c Danh lôc c¸c ch÷ viÕt t¾t CBL : ChiÒu dµi sä (®­îc tÝnh tõ m¶nh tr­íc x­¬ng hµm ®Õn låi cÇu chÈm C-C : Kho¶ng c¸nh gi÷a hai r¨ng nanh hµm trªn (mm) CCL : ChiÒu dµi sä (®­îc tÝnh tõ r¨ng nanh ®Õn låi cÇu chÈm) (mm).

Cr : Dµi èng ch©n (mm) Dur : Thêi gian cña mét lÇn ph¸t ©m (ms). FA : ChiÒu dµi c¸nh tay (mm) GL : ChiÒu dµi lín nhÊt cña hép sä (mm) HF : Dµi bµn ch©n sau (mm). IPI : Thêi gian b¾t ®Çu lÇn ph¸t ©m nµy ®Õn b¾t ®Çu lÇn ph¸t ©m tiÕp theo (ms). LW : BÒ réng gi÷a hai lç ë phÝa tr­íc æ m¾t (mm) ML : ChiÒu dµi hµm d­íi (mm) Mn-Mn : BÒ réng gi÷a hai r¨ng hµm cuèi cïng (mm) MW : BÒ réng gi÷a hai x­¬ng chóm (mm).

PF : TÇn sè øng víi møc n¨ng l­îng lín nhÊt (Peak frequency) P-M : ChiÒu dµi d·y r¨ng hµm (mm) SD : S¸ch §á ViÖt Nam SF : TÇn sè b¾t ®Çu ph¸t ©m cña con vËt (KHz) T : ChiÒu dµi ®u«i ®­îc tÝnh tõ mót ®u«i ®Õn gi÷a hËu m«n (mm). UI : S¸ch §á IUCN W : Träng l­îng (gam). ZW : BÒ réng gi÷a hai x­¬ng gß m¸ (mm) C1 – Mn : ChiÒu dµi tõ r¨ng nanh ®Õn r¨ng hµm cuèi cïng hµm d­íi C1- M3 : ChiÒu dµi tõ r¨ng nanh ®Õn r¨ng hµm cuèi cïng c Danh lôc c¸c b¶ng biÓu TT Tªn b¶ng Trang 2.1 DiÖn tÝch c¸c lo¹i ®Êt khu vùc nghiªn cøu.1 C¸c kiÓu th¶m thùc vËt rõng khu vùc Kim Hû.3 Thµnh phÇn thùc vËt rõng khu vùc Kim Hû.4 D©n sè lao ®éng khu vùc nghiªn cøu.1 Danh lôc c¸c loµi d¬i ®· ghi nhËn ë KBTTN Kim Hû.2 Thµnh phÇn ph©n lo¹i häc khu hÖ d¬i Kim Hû. 26 So s¸nh thµnh phÇn loµi d¬i ë khu vùc nghiªn cøu víi mét sè 4.4 So s¸nh thµnh phÇn loµi d¬i khu vùc d©n c­ vµ trong rõng.5 ChØ sè kÝch th­íc c¬ thÓ Rousettus leschenaulti.6 ChØ sè kÝch th­íc hép sä Rousettus leschenaulti………………… 38 4.7 ChØ sè kÝch th­íc c¬ thÓ Eonycteris spelaea.8 ChØ sè kÝch th­íc hép säEonycteris spelaea….9 ChØ sè kÝch th­íc c¬ thÓ Cynopterus sphinx.10 ChØ sè kÝch th­íc hép sä Cynopterus sphinx.11 ChØ sè kÝch th­íc c¬ thÓ Megaderma lyra.12 ChØ sè kÝch th­íc hép sä Megaderma lyra.13 ChØ sè kÝch th­íc c¬ thÓ Hipposideros larvatus.14 ChØ sè kÝch th­íc hép sä Hipposideros larvatus.15 ChØ sè kÝch th­íc c¬ thÓ Hipposideros pomona.16 ChØ sè kÝch th­íc hép sä Hipposideros pamona.17 ChØ sè kÝch th­íc c¬ thÓ Hipposideros amiger.18 ChØ sè kÝch th­íc hép sä Hipposideros amiger .19 ChØ sè kÝch th­íc c¬ thÓ Hipposideros lylei.20 ChØ sè kÝch th­íc hép sä Hipposideros lylei.21 ChØ sè kÝch th­íc c¬ thÓ Asellicus stoliezkanus.22 ChØ sè kÝch th­íc hép sä Asellicus stoliezkanus.23 ChØ sè kÝch th­íc c¬ thÓ Rhinolophus paradoxolophus .24 ChØ sè kÝch th­íc hép sä Rhinolophus paradoxolophus .25 ChØ sè kÝch th­íc c¬ thÓ Rhinolophus macrotis.26 ChØ sè kÝch th­íc c¬ thÓ Rhinolophus pearsoni ………………….27 ChØ sè kÝch th­íc hép sä Rhinolophus pearsoni.28 ChØ sè kÝch th­íc c¬ thÓ Rhinolophus pusillus.29 ChØ sè kÝch th­íc hép sä Rhinolophus pusillus.30 ChØ sè kÝch th­íc c¬ thÓ Rhinolophus affinis.31 ChØ sè kÝch th­íc hép sä Rhinolophus affinis.32 ChØ sè kÝch th­íc c¬ thÓ Rhinolophus stheno.33 ChØ sè kÝch th­íc hép sä Rhinolophus affinis.34 ChØ sè kÝch th­íc c¬ thÓ Rhinolophus sinicus.35 ChØ sè kÝch th­íc hép sä Rhinolophus sinicus.36 ChØ sè kÝch th­íc c¬ thÓ Ia io.37 ChØ sè kÝch th­íc hép sä Ia io.38 ChØ sè kÝch th­íc c¬ thÓ Scotomanes ornatus………………….39 ChØ sè kÝch th­íc c¬ thÓ Murina cyclotis.40 ChØ sè kÝch th­íc hép sä Murina cyclotis.41 ChØ sè kÝch th­íc c¬ thÓ Murina sp.42 ChØ sè kÝch th­íc hép sä Murina sp.43 ChØ sè kÝch th­íc c¬ thÓ Murina tubinaris.44 ChØ sè kÝch th­íc hép sä Murina tubinaris.45 ChØ sè kÝch th­íc hép sä Murina tiensa.46 ChØ sè kÝch th­íc c¬ thÓ Harpiocephalus harpia.47 ChØ sè kÝch th­íc hép sä Harpiocephalus harpia.48 ChØ sè kÝch th­íc c¬ thÓ Myotis chinensis.49 ChØ sè kÝch th­íc hép sä Myotis chinensis.50 ChØ sè kÝch th­íc c¬ thÓ Myotis ricketti.51 ChØ sè kÝch th­íc c¬ thÓ Myotis siligorensis.52 ChØ sè kÝch th­íc hép sä Myotis siligorensis.53 ChØ sè kÝch th­íc c¬ thÓ Myotis ater.

99 c Danh lôc c¸c h×nh ¶nh TT Tªn h×nh Trang S¬ ®å thu mÉu d¬i kÕt hîp gi÷a L­íi mê vµ bÉy Thô CÇm trªn 3.2 S¬ ®å sö dông l­íi mê ®Ó b¾t d¬i trªn c¸c khe nói.3 Ph­¬ng ph¸p ®o c¸c chØ sè cña c¬ thÓ d¬i.4 Ph­¬ng ph¸p ®o c¸c chØ tiªu vÒ sä D¬i.5 Ph­¬ng ph¸p lÊy c¸c chØ sè vÒ siªu ©m.6 Ph­¬ng ph¸p lÊy tÇn sè øng víi møc n¨ng l­îng lín nhÊt (PF)….1 H×nh d¹ng ®Çu vµ mµng ®u«i cña Pteropodidae……………… 37 4.2 §Çu vµ mµng gian ®ïi cña Megadermatidae.3 Phæ siªu ©m cña hä Megadermatidae.4 §Çu vµ cÊu tróc l¸ mòi cña Hipposideridae………………….5 Phæ siªu ©m cña hä Hipposideridae…………………………… 48 4.6 CÊu tróc x­¬ng mòi Hipposideros.7 H×nh d¹ng mµng gian ®ïi cña Coelops frithii Blyth, 1848….9 Phæ siªu ©m cña loµi trong hä Rhinolophidae.10 H×nh d¹ng l¸ mòi cña Rhinolophus paradoxolophus Bourret, 1951.11 H×nh d¹ng l¸ mòi cña Rhinolophus macrotis Byth, 1844…….12 H×nh vÏ d¹ng mòi cña D¬i l¸ Pec - x«n………………………….13 H×nh d¹ng l¸ mòi cña Rhinolophus pusillus Temminck, 1834 67 4.14 H×nh d¹ng l¸ mòi cña Rhinolophus affinis Horsfield, 1823……… 69 4.15 H×nh d¹ng l¸ mòi cña Rhinolophus stheno Andersen, 1905.16 H×nh d¹ng l¸ mòi cña Rhinolophus sinicus Andersen, 1905… 74 4.17 H×nh d¹ng ®u«i cña hä Vespertilionidae……………………… 77 4.18 Phæ siªu ©m cña loµi d¬i trong hä Vespertilionidae………. 78 c Bªn tr¸i lµ phÝa tr­íc cña hµm trªn vµ hµm d­íi, H×nh gi÷a lµ hµm d­íi bªn tr¸i, h×nh ph¶i lµ hµm trªn bªn tr¸i cña 4.19 Kerivoula kachinensis Bates, 2004…………………………… 104 4.20 X­¬ng d­¬ng vËt cña Pipistrellus cadornae Thomas,1916…. 107 c Môc lôc §Æt vÊn ®Ò. 1 Ch­¬ng 1 - Tæng quan lÜnh vùc nghiªn cøu D¬i.

3 Ch­¬ng 2 - §Æc ®iÓm khu vùc nghiªn cøu. §iÒu kiÖn tù nhiªn khu vùc nghiªn cøu. §iÒu kiÖn kinh tÕ - x· héi khu vùc nghiªn cøu. 12 Ch­¬ng 3 – Môc tiªu, ph¹m vi vµ ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu 16 3.

Môc tiªu nghiªn cøu. Ph¹m vi nghiªn cøu. Ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu. 16 Ch­¬ng 4 – KÕt qu¶ vµ th¶o luËn.

Thµnh phÇn loµi d¬i khu vùc nghiªn cøu. Thµnh phÇn loµi d¬i. Thµnh phÇn ph©n lo¹i häc khu hÖ d¬i Kim Hû. So s¸nh thµnh ph©n loµi d¬i khu vùc Kim Hû víi mét sè khu b¶o tån kh¸c.

So s¸nh thµnh phÇn loµi d¬i trong rõng vµ khu d©n c­ 28 4. Khãa ®Þnh lo¹i d¬i khu vùc Kim Hû. §Æc ®iÓm nhËn d¹ng vµ siªu ©m cña c¸c loµi d¬i khu vùc Kim Hû 36 4. Mét sè nh©n tè ¶nh h­ëng ®Õn khu hÖ d¬i Kim Hû.

§èt ph¸ rõng vµ khai th¸c gç tr¸i phÐp. S¨n b¾t d¬i vµ c¸c ho¹t ®éng kh¸c. Lùc l­îng qu¶n lÝ b¶o vÖ rõng. §êi sèng ng­êi d©n vµ tr×nh ®é d©n trÝ.

§Ò xuÊt mét sè gi¶i ph¸p b¶o tån d¬i cho khu vùc. 111 Ch­¬ng 5 – KÕt luËn, kiÕn nghÞ. 115 Tµi liÖu tham kh¶o. 116 Phô lôc c 1 §Æt vÊn ®Ò D¬i (Chiroptera) lµ bé thó ®a d¹ng vÒ thµnh phÇn loµi, chØ sau bé GÆm nhÊm (Rodentia).

§Õn nay, ­íc tÝnh thÕ giíi cã kho¶ng trªn 1.000 loµi d¬i, thuéc 186 gièng vµ 18 hä (Ronald M. D¬i gi÷ vai trß quan träng trong c¸c hÖ sinh th¸i, nhÊt lµ hÖ sinh th¸i rõng vµ trong ®êi sèng kinh tÕ. ë nhiÒu n­íc trªn thÕ giíi nh­ Anh, Ph¸p, Mü, Philipin vµ nhiÒu n­íc kh¸c, d¬i ®­îc nghiªn cøu mét c¸ch hÖ thèng vµ rÊt chi tiÕt trªn toµn bé l·nh thæ. §Æc biÖt lµ nghiªn cøu nh÷ng ®Æc ®iÓm sinh lý, sinh häc, cÊu tróc ph©n tö, cÊu tróc x­¬ng, ®Æc ®iÓm siªu ©m.

ë ViÖt Nam tr­íc ®©y, d¬i ch­a thùc sù ®­îc chó ý. MÆc dï tõ n¨m 1994 trë vÒ tr­íc ë n­íc ta ®· ghi nhËn ®­îc 65 loµi d¬i thuéc 25 gièng vµ 6 hä [6]. Tuy nhiªn, nh÷ng nghiªn cøu vÒ d¬i ë ViÖt Nam tr­íc ®©y chØ ®­îc kÕt hîp víi nghiªn cøu c¸c loµi thó lín, ch­a cã c«ng tr×nh nghiªn cøu riªng biÖt vÒ d¬i. Nh÷ng n¨m gÇn ®©y, viÖc nghiªn cøu vÒ d¬i ®· ®­îc quan t©m h¬n.

§Õn n¨m 2000, Gi¸o s­ Lª Vò Kh«i ®· thèng kª ®­îc 88 loµi d¬i thuéc 25 gièng vµ 7 hä [5]. N¨m 2001, sè loµi d¬i ®· thèng kª ®­îc lµ 95 loµi thuéc 7 hä [1].