CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ KINH NGHIỆM THỰC TIỄN VỀ NĂNG LỰC ĐỘI NGŨ NHÂN LỰC TẠI TỔ CHỨC NÓI CHUNG VÀ ĐỘI NGŨ KIỂM SOÁT HẢI QUAN TẠI CỤC HẢI QUAN NÓI RIÊNG 1. Một số khái niệm và lý luận cơ sở 1. Kiểm soát hải quan Trong công tác KSHQ, tùy theo đối tượng, hoàn cảnh, ý đồ nghiệp vụ mà cán bộ hải quan có thể sử dụng một trong hai hình thức: Công khai và bí mật. - Công khai: gồm các biện pháp tuần tra, kiểm tra, khám xét, bắt giữ, xử lý.
- Bí mật: gồm các biện pháp trinh sát (nội tuyến, ngoại tuyến), cơ sở bí mật, điều tra nghiên cứu nắm tình hình, sưu tra, chuyên án, Tuy nhiên, trong hình thức công khai cũng cần đảm bảo yêu tố bí mật, đặc biệt về ý đồ công tác, trong sử dụng lực lượng và xử lý thông tin,. có biện pháp lại vừa mang hình thức công khai, vừa mang hình thức bí mật như biện pháp tuần tra. Giữa hai hình thức có quan hệ mật thiết, bổ sung, hỗ trợ cho nhau. Trong công tác, cần sử dụng hài hòa, hợp lý hai hình thức này tùy theo hoàn cảnh và đối tượng.
Khi cần thiết, có thể chuyển hóa từ hình thức này sang hình thức khác. Nội dung KSHQ tại cơ quan Hải quan cấp Cục khá phức tạp, trong phạm vi nghiên cứu, luận văn chỉ tập trung vào 03 nội dung chính sau [8]: Thứ nhất, Hỗ trợ các doanh nghiệp trong hoạt động xuất nhập khẩu hàng hóa kết hợp tuyên truyền pháp luật, vận động quần chúng tham gia phòng chống buôn lậu, gian lận thương mại, phòng ngừa, đấu tranh chống buôn bán, vận chuyển trái phép các chất ma túy. Biện pháp hợp tác, tư vấn, hỗ trợ doanh nghiệp của hải quan đối với doanh nghiệp sẽ tạo ra các điều kiện thuận lợi cho các doanh nghiệp phát triển kinh doanh. Sự phát triển là quá trình làm cho mâu thuẫn giữa doanh nghiệp và hải quan tự được giải quyết cũng tức là kiểm soát của hải quan tự nó được kiểm soát.
Điều này xác nhận rằng, hợp tác và tư vấn hỗ trợ doanh nghiệp là một chỉ tiêu đo lường hiệu quả của KSHQ. Biện pháp giảm thiểu thủ tục hải quan, rút ngắn thời gian thông quan rõ ràng phản ánh hiệu quả của công việc cải cách thủ tục hành chính, công tác quản lý trong 7 KSHQ. Kể từ khi Công ước Kyoto sửa đổi có hiệu lực, thủ tục hải quan giảm thiểu, thời gian thông quan của hầu hết các quốc gia trên thế giới trong đó có Việt Nam đã rút ngắn. Trên thực tế sự thay đổi mang yếu tố tích cực này đã hỗ trợ lớn đối với doanh phát triển thương mại và hội nhập quốc tế.
Điều này chứng tỏ rằng, cắt giảm thủ tục hải quan, rút ngắn thời gian thông quan là một chỉ tiêu đo lường sự hỗ trợ doanh nghiệp của KSHQ. Tuyên truyền pháp luật, vận động quần chúng là biện pháp nghiệp vụ do lực lượng KSHQ tham mưu và trực tiếp thực hiện rộng rãi và cá biệt nhằm phát huy sức mạnh tổng hợp của chính quyền, các tổ chức kinh tế - chính trị - xã hội, các cơ quan đơn vị và quần chúng nhân dân nắm được pháp luật và tạo điều kiện giúp đỡ cơ quan hải quan thực hiện nhiệm vụ KSHQ và phục vụ, thu thập thông tin nghiệp vụ hải quan. Những bài học kinh nghiệm của Đảng và Nhà nưóc ta cho thấy, nếu xa rời quần chúng, không phát huy được sức mạnh từ quần chúng nhân dân thì sẽ thất bại trong mọi hoạt động của cơ quan Nhà nước. Hoạt động buôn lậu chủ yếu diễn ra ở biên giới, cửa khẩu, địa hình phức tạp, địa bàn rộng lớn.
Trong khi đó, lực lượng hải quan lại mỏng nên cần thiết phải tạo được phòng tuyến chống buôn lậu từ toàn bộ hệ thống chính trị, từ quần chúng nhân dân. Bên cạnh đó, do điều kiện kinh tế và nhận thức kém, nhiều cư dân ở biên giới dễ bị bọn buôn lậu lợi dụng vận chuyển hàng lậu, thậm chí không ít người đã bị dụ dỗ, mua chuộc, trở thành “đầu gấu”, sẵn sàng chống trả lại các lực lượng chức năng. Vì vậy, vận động quần chúng không chỉ đơn thuần là biện pháp nghiệp vụ kiểm soát mà còn là chủ trương lớn của toàn ngành Hải quan. Mục đích vận động quần chúng bao gồm những nội dung sau: - Nâng cao nhận thức của quần chúng về tác hại của buôn lậu đối với sự ổn định và phát triển kinh tế đất nước, có ý thức trách nhiệm tham gia phòng chống buôn lậu, vận chuyển trái phép hàng hóa, ma túy qua biên giới.
- Bồi dưỡng cho quần chúng về tình hình và kiến thức cơ bản để phát hiện đối tượng, phương thức thủ đoạn hoạt động buôn lậu, nhằm tham gia cùng cơ quan Hải quan đấu tranh phòng chống buôn lậu, vận chuyển trái phép hàng hóa, ma túy qua biên giới có hiệu quả. 8 - Xây dựng phong trào quần chúng sâu rộng, không tiếp tay, không tham gia buôn lậu, tích cực chủ động phát hiện, tố giác với cơ quan hải quan các đối tượng có hoạt động buôn lậu, vận chuyển trái phép hàng hóa, ma túy qua biên giới. Thứ hai, Thu thập, phân tích, đánh giá thông tin về hoạt động buôn lậu, gian lận thương mại Khác với phương thức quản lý theo vụ việc, theo từng tờ khai trước đây, thì hiện nay công tác quản lý hải quan được thực hiện theo nguyên tắc quản lý rủi ro. Theo đó, Hải quan sẽ tập trung quản lý vào những đối tượng có khả năng vi pham pháp luật cao trên cơ sở các phân tích đánh giá rủi ro, dữ liệu, thông tin tình báo.
Trong đó, thu thập phân tích, đánh giá thông tin là hoạt động chủ đạo. Theo Thông tư Số: 102/2005/TT-BTC ngày 21/11/2005 của Bộ Tài chính, thu thập, xử lý thông tin nghiệp vụ hải quan là hoạt động trọng tâm của các đơn vị chuyên trách thuộc lực lượng KSHQ thông qua việc áp dụng các biện pháp nghiệp vụ KSHQ và ứng dụng công nghệ thông tin nhằm chủ động thực hiện phòng, chống buôn lậu, vận chuyển trái phép hàng hóa, ma túy qua biên giới, phục vụ thông quan và kiểm tra sau thông quan; phục vụ việc xây dựng chính sách và quản lý hải quan hiện đại. Căn cứ tính chất và phân cấp quản lý sử dụng, thông tin nghiệp vụ hải quan được thu thập từ hai nguồn cụ thể như sau: - Thông tin công khai: Từ các phương tiện thông tin đại chúng trong và ngoài nước, từ các tổ chức và doanh nghiệp có hoạt động xuất nhập khẩu, từ các đơn vị nghiệp vụ Hải quan, từ việc khai báo hải quan và các cơ sở dữ liệu của ngành, từ các tổ chức, đơn vị liên quan; tổ chức Hải quan quốc tế và tổ chức Hải quan các nước. - Thông tin bí mật: Từ cơ sở bí mật, từ thông tin tố giác vi phạm pháp luật, từ cơ quan chống buôn lậu của Hải quan nước ngoài; từ sự thu thập, xử lý của chính cơ quan hải quan, đó chính là công tác giám sát, theo dõi hoạt động của đối tượng buôn lậu, gian lận thương mại - các biện pháp trinh sát, bao gồm: + Trinh sát nội tuyến: cán bộ KSHQ được giao nhiệm vụ trực tiếp, đóng vai ngụy trang tiếp cận đối tượng để thu thập hoặc kiểm tra, đánh giá độ tin cậy của thông tin, tài liệu nhằm phục vụ cho công tác phòng ngừa, ngăn chặn, điều tra, xử lý hoạt động buôn lậu, vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới và phục vụ thu 9 thập, xử lý thông tin nghiệp vụ hải quan.
+ Trinh sát ngoại tuyến: do lực lượng KSHQ tổ phức bí mật giám sát, theo dõi diễn biến hoạt động bên ngoài của đối tượng cần điều tra để phát hiện quan hệ, sơ bộ xác minh, xác định hành vi phạm pháp hoặc giải quyết những yêu cầu nghiệp vụ khác trong phòng, chống buôn lậu, vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới và phục vụ thu thập, xử lý thông tin nghiệp vụ hải quan. + Trinh sát kỹ thuật: do lực lượng KSHQ tổ chức thực hiện bằng cách bí mật sử dụng phương tiện kỹ thuật nghiệp vụ để thu thập thông tin, tài liệu phục vụ phòng chống buôn lậu, vận chuyển trái phép hàng hóa, ma túy qua biên giới và phục vụ thu thập, xử lý thông tin nghiệp vụ hải quan. Sau khi nhận được thông tin, cơ quan hải quan sẽ xử lý như sau: - Đánh giá, đốỉ chiếu, phân tích, làm rõ thông tin thu thập được. - Xây dựng cơ sở dữ liệu thông tin.
- Cung cấp thông tin cho các cá nhân, đơn vị có thẩm quyền sử dụng. - Kiểm tra, đánh giá hiệu quả thông tin đã cung cấp. Thứ ba, Tổ chức kiểm tra, truy đuổi, bắt giữ, xử lý vi phạm pháp luật về buôn lậu, gian lận thương mại - Kiểm tra: Khi xác định được đối tượng buôn lậu, gian lận thương mại, cơ quan KSHQ có quyền kiểm tra, khám xét người, hàng hóa, phương tiện vận tải, nơi cất giấu tài liệu, hàng hóa, phương tiện vi phạm theo thủ tục hành chính.Thông thường, kiểm tra thường áp dụng đối với hàng hóa nghi ngờ, hình thức kiểm tra bao gồm: + Kiểm tra xác suất thực tế hàng hoá: (i) Đối với hàng xuất khẩu: Tỷ lệ kiểm tra là 3% hoặc 5% lô hàng; (ii) Đối với hàng nhập khẩu: Tỷ lệ kiểm tra là 5% hoặc 10% lô hàng. Thông thường hàng kiểm tra xác suất là nguyên vật liệu, vật tư nhập để gia công xuất khẩu và sản xuất hàng xuất khẩu, hàng cùng chủng loại, hàng đóng gói thuần nhất.
Nếu trong quá trình kiểm tra mà phát hiện ra vi phạm thì lô hàng sẽ bị kiểm tra toàn bộ. + Kiểm tra thực tế toàn bộ lô hàng xuất nhập khẩu. Mức kiểm tra này được áp dụng cho các trường hợp sau: (i) Những chủ hàng đã bị xử lý vi phạm hành chính về hải quan từ 03 lần trở lên với mức phạt vượt thẩm quyền xử phạt của Chi cục trưởng Hải quan trong thời hạn 02 năm đối với hoạt động nhập khẩu và 01 năm 10 đối với hoạt động xuất khẩu, hoặc bị xử lý vi phạm hành chính 01 lần với mức phạt vượt thẩm quyền của Cục trưỏng cục Hải quan tỉnh, thành phố; (ii) Phát hiện ra dấu hiệu vi phạm pháp luật Hải quan. - Truy đuổi: Hình thức này áp dụng đối với những đối tượng buôn lậu không chấp hành yêu cầu kiểm tra từ phía cơ quan KSHQ.
- Bắt giữ: Cơ quan KSHQ được quyền tạm giữ người, hàng hóa, phương tiện vận tải vi phạm pháp luật về buôn lậu và gian lận thương mại.