đặt vấn đề như vậy là vì tương ứng với xu hướng giai cấp hoá các quy tắc xử sự chúng ta có sự ra đời của pháp luật, một sản phẩm đặc trưng của xã hội có giai cấp, còn với xu hướng cộng đồng hoá, chúng ta có rất nhiều những quy tắc xử sự hết sức phong phú, đa dạng, được thừa nhận một cách tự nhiên trong đời sống cộng đồng con người và được các thành viên sống trong cộng đồng tuân thủ với một ý thức tự giác rất cao, đó chính là luật tục. KHÁI NIỆM LUẬT TỤC Một số nhà khoa học trong quá trình nghiên cứu của mình đã đưa ra những quan niệm về luật tục với sự phân tích nhìn nhận dưới nhiều góc độ khác nhau. Khi phân tích khái niệm luật tục xuất phát từ thuật ngữ nước ngoài, PGS.TS Nguyễn Xuân Kính cho rằng: Luật tục còn được gọi là tập quán pháp, là thuật ngữ chuyển dịch từ droit coutumier (tiếng Pháp) hoặc customary law hay folk law (tiếng Anh). Tạm dịch là luật phong tục tập quán hay là luật của nhân dân (dân gian).
141 Một cách cụ thể hơn, GS.TSKH Phan Đăng Nhật quan niệm: "Luật tục là những quy định của quần chúng trong cộng đồng đặt ra để điều hoà mối quan hệ của tập thể cộng đồng một cách tự nguyện và dân chủ, không phải là luật lệ của một tầng lớp người đặt ra và thực thi để bảo vệ quyền lợi của giai cấp thống trị". 85 Hay như khái niệm của GS. Ngô Đức Thịnh: "Luật tục là một hình thức của tri thức bản địa, được hình thành trong lịch sử lâu dài qua kinh nghiệm ứng xử với môi trường và xã hội, được thể hiện dưới nhiều hình thức khác nhau và 12 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com truyền từ đời này sang đời khác bằng trí nhớ qua thực hành sản xuất và thực hành xã hội. Nó hướng đến việc hướng dẫn quan hệ xã hội, quan hệ xã hội với thiên nhiên.
Những chuẩn mực ấy của luật tục được cả cộng đồng thừa nhận và thực hiện, nhờ đó đã tạo ra được sự thống nhất và cân bằng trong mỗi cộng đồng. Luật tục như hình thức phát triển cao của phong tục, tục lệ và là hình thức sơ khai của luật pháp. 312 Nhìn chung các nhà khoa học đều có sự thống nhất về nguồn gốc dân gian, tính chất phi giai cấp và tinh thần dân chủ rất cao của luật tục. Bên cạnh đó luật tục còn chứa đựng rất nhiều các giá trị đạo đức, văn hoá, nhân văn, ngoài ra còn phản ánh cả đời sống tâm linh và thể hiện mối liên kết bền vững giữa con người với môi trường xung quanh.
Theo chúng tôi, luật tục chính là hệ thống các quy tắc xử sự đặt ra trong khuôn khổ một cộng đồng người để duy trì trật tự, ổn định trong cộng đồng đó, nó được hình thành và thừa nhận thông qua quá trình phát triển tự nhiên của các mặt đời sống xã hội con người trên cơ sở của sự thoả thuận và được các thành viên sống trong cộng đồng tự giác tuân theo. Sở dĩ chúng tôi nêu lên khái niệm như vậy là vì qua thực tiễn cực kỳ phong phú về luật tục, chúng ta có thể thấy được sự hiện diện của luật tục trong hầu hết các mặt đời sống xã hội ở Việt Nam, có những bộ luật tục đã cho thấy nó không chỉ có chức năng điều hoà các mối quan hệ trong cộng đồng mà còn quy định cả về các quy tắc xử sự trong đời sống tâm linh tuy rất trừu tượng nhưng lại có tác động hết sức to lớn đến hành vi con người. Bên cạnh đó nêu coi luật tục là một hình thức sơ khai của pháp luật thì sẽ không thấy được hết được tính độc lập của luật tục so với pháp luật vì ngay cả khi pháp luật ra đời thì luật tục vẫn có sự phát triển riêng của nó mà không hoàn toàn bị thay thế bởi pháp luật. Về bản chất, luật tục mang tính thoả thuận cộng đồng còn pháp luật mang nặng tính ý 13 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com chí đơn phương.
Chính vì vậy chúng tôi đã đưa ra khái niệm trên nhằm có một cách nhìn nhận phổ quát hơn về luật tục ở nước ta, cũng với khái niệm này chúng tôi muốn bày tỏ quan điểm coi hương ước như là một dạng của luật tục vì nó mang đầy đủ các đặc trưng của luật tục: (1) là hệ thống các quy tắc xử sự của một cộng đồng người; (2) được hình thành và thừa nhận thông qua quá trình phát triển tự nhiên của các mặt đời sống xã hội con người trên cơ sở của sự thoả thuận; (3) được các thành viên trong cộng đồng tự giác tuân theo. ĐẶC ĐIỂM CƠ BẢN CỦA LUẬT TỤC Từ khái niệm nêu trên, chúng ta có thể thấy luật tục mang một số đặc điểm cơ bản sau đây: Thứ nhất, luật tục là hệ thống các quy tắc xử sự trong khuôn khổ một cộng đồng người để duy trì trật tự, ổn định trong cộng đồng đó. Cộng đồng này thường là giới hạn trong phạm vi một nhóm người có một số đặc điểm chung như: về lãnh thổ, địa bàn cư trú (trong một làng, xóm, buôn …); về quan hệ sắc tộc, chủng tộc; về tập quán văn hoá (ở Việt Nam thì yếu tố lãnh thổ và yếu tố sắc tộc là đặc biệt rõ nét quy định nên tính chất của các bộ luật tục). Tuy bị giới hạn phạm vi trong khuôn khổ một cộng đồng người như vậy, nhưng luật tục lại hết sức phong phú, đa dạng cả về hình thức lẫn nội dung.
Các quy định luật tục không bị giới hạn bởi lĩnh vực, đặc điểm của các mối quan hệ xã hội giữa các thành viên sống trong cộng đồng mà nó bao trùm lên tất cả các mặt đời sống xã hội của cộng đồng người đó (không chỉ có những quy định về dân sự, hình sự, hôn nhân mà còn có cả các quy định về đời sống tâm linh, thờ cúng, văn hoá ứng xử, đạo đức, gìn giữ môi trường .), Thứ hai, luật tục được hình thành và thừa nhận thông qua quá trình phát triển tự nhiên của các mặt đời sống xã hội con người, nó được hình thành và 14 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com không ngừng được bổ sung cũng chính như nhu cầu phát triển tất yếu của cộng đồng con người. Có thể nói, chính thực tiễn cuộc sống đã là nguồn cung cấp vô tận để hình thành nên các quy phạm luật tục và đó cũng là nguyên nhân cơ bản nhất để tạo nên sức sống mãnh liệt của luật tục trong đời sống cộng đồng các dân tộc Việt Nam. Môi trường tự nhiên cũng là cơ sở hình thành luật tục, để phù hợp và thích nghi môi trường tự nhiên, đồng bào các dân tộc đã tạo ra phương thức sản xuất phù hợp với cách thức ứng xử nhằm điều chỉnh các mối quan hệ xã hội, phản ảnh mối quan hệ cộng sinh giữa con người với tự nhiên, giữa môi trường với đời sống các tộc người ở trong một vùng cư trú. Môi trường tự nhiên càng phức tạp bao nhiêu thì luật tục cũng đa dạng bấy nhiêu.
Thứ ba, luật tục được các thành viên sống trong cộng đồng tự giác tuân theo. Đây là một đặc điểm hết sức rõ nét của luật tục, nó thể hiện tính hợp lý, tính phổ biến và một tinh thần dân chủ rất cao của các quy phạm luật tục. Như PGS-TSKH Phan Đăng Nhật đã nhận xét đó là: luật tục "có tinh thần dân chủ, một thứ dân chủ nguyên thuỷ và được phổ biến sâu rộng trong nhân dân, có tính quần chúng sâu sắc theo phương pháp dân dã. 73 Đối với những con người mà bản chất là luôn có sự tự do ý chí thì việc tuân thủ một cách tự nguyện các quy tắc xử sự chung của luật tục đã cho thấy vai trò đặc biệt quan trọng của luật tục trong việc điều chỉnh mối quan hệ giữa các cá nhân trong đời sống cộng đồng.
VAI TRÒ CỦA LUẬT TỤC 1. Duy trì sự phát triển ổn định trong cộng đồng Có thể nói đây là một vai trò cơ bản và rõ nét nhất của luật tục. Qua nghiên cứu quá trình phát triển lâu dài của xã hội loài người, chúng ta thấy được 15 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com sự đồng hành của các quy phạm luật tục và vai trò không thể phủ nhận của nó trong việc duy trì sự phát triển ổn định của các cộng đồng người không chỉ ở Việt Nam mà còn ở rất nhiều nơi khác trên thế giới. Có thể nói luật tục là một sản phẩm của nền văn minh nhân loại, nó đánh dấu một sự phát triển cơ bản trong xã hội loài người trong vấn đề tổ chức quản lý cộng đồng.
Kể từ khi có sự xuất hiện của các quy phạm luật tục, con người dần đoạn tuyệt với thời kỳ hỗn mang nguyên thuỷ và bắt đầu tổ chức quản lý xã hội theo một trật tự, mặc dù trật tự này còn hết sức giản đơn nhưng cũng đã tạo nên sức phát triển mạnh mẽ của xã hội loài người. Đây cũng chính là sự phát triển trong nhận thức của con người về tầm quan trọng của việc duy trì ổn định xã hội đối với sự phát triển chung của cả cộng đồng. Điều hoà các mối quan hệ trong cộng đồng Như chúng ta đã biết, một bước ngoặt hết sức quan trọng trong quá trình phát triển của xã hội loài người đó chính là sự xuất hiện trong con người ý thức tư hữu. Chính từ đây đã làm cho mối quan hệ giữa người với người trở nên phức tạp và nảy sinh mâu thuẫn.
Thoạt đầu các mâu thuẫn này được giải quyết bằng phương pháp vũ lực, nghĩa là phần thắng thuộc về kẻ mạnh (có thể coi đây là sự ảnh hưởng của đời sống tự nhiên đến hành vi con người), tuy nhiên phương pháp này không phải lúc nào cũng có thể giải quyết được mâu thuẫn, mà ngược lại còn làm các mâu thuẫn trở nên trầm trọng hơn, tạo ra sự bất ổn trong xã hội. Một nhu cầu tất yếu đặt ra để kiềm chế và giải quyết các mâu thuẫn trong xã hội đó là việc con người cần thoả thuận với nhau để đưa ra một số quy tắc ứng xử chung và cùng nhau tuân thủ các quy tắc đó. Thực tế cho thấy phương pháp này đã tỏ ra ưu việt hơn hẳn so với việc dựa vào sức mạnh để giải quyết các mâu thuẫn. Cùng với thời gian thì việc xuất hiện các quy tắc như vậy ngày càng nhiều và nó không 16 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.