Đặt vấn đề Để đảm bảo an ninh cung cấp điện, giá điện hợp lý, hạn chế xáo trộn đến hoạt động sản xuất kinh doanh điện. Đảm bảo phát triển ngành điện bên vững, đảm bảo tài chính lành mạnh cho toàn ngành và cho từng khâu (phát điện, truyền tải, phân phối và kinh doanh bán lẻ điện). Thúc đẩy cạnh tranh công bằng, minh bạch, đơn giản, phù hợp với ngành điện Việt Nam. Phát huy các ƣu điểm và khắc phục các vấn đề tồn tại của thị trƣờng phát điện cạnh tranh.
Từ những vấn đề đặt ra, việc nghiên cứu nhằm hoàn thiện thiết kế chi tiết bán buôn điện cạnh tranh thị trƣờng điện Việt Nam đƣa vào vận hành một cách bền vững. Tính cấp thiết của đề tài Thị trƣờng điện hiện là vấn đề hết sức thời sự, đã và đang nhận đƣợc sự quan tâm của nhiều nƣớc trên thế giới. Việt Nam đang chuẩn bị triển khai vận hành thị trƣờng bán buôn điện cạnh tranh thí điểm từ năm 2016. Do thời gian không còn nhiều nên việc tìm hiểu, nghiên cứu và triển khai thị trƣờng bán buôn điện cạnh tranh là một nhiệm vụ hết sức quan trọng và cấp cách.
Trong đó có việc tìm hiểu và thực hiện nghiên cứu mô hình thị trƣờng điện giao ngay và cơ chế thanh toán cho thị trƣờng điện bán buôn là một công việc rất quan trọng nó quyết định đến việc triển khai thành công thị trƣờng. Mục tiêu của đề tài: Nghiên cứu mô hình thị trƣờng điện giao ngay, cơ chế thanh toán và hệ thống công nghệ thông tin cho thị trƣờng bán buôn điện tại Việt Nam đặc biệt quan tâm đến các phƣơng án thiết kế xây dựng một cách hợp lý nhằm mục tiêu ổn định, bền vững và cạnh tranh phát triển. Phạm vi của đề tài: Xem xét đến các điều kiện đặc thù của ngành điện Việt Nam, hiện trạng là cơ 4 sở nghiên cứu về mô hình thị trƣờng điện giao ngay và cơ chế thanh toán cho thị trƣờng điện bán buôn và dự kiến về hệ thống cơ sở hạ tầng công nghệ thông tin phục vụ thị trƣờng điện trên cơ sở các quyết định đã đƣợc Chính phủ và Bộ Công thƣơng phê duyệt. Kết quả của việc nghiên cứu góp phần để xây dựng thị trƣờng bán buôn điện cạnh tranh Việt Nam.
Nội dung nghiên cứu: Giới thiệu chung đề tài nghiên cứu. Nghiên cứu mô hình thị trƣờng giao ngay bán buôn điện cạnh tranh Việt Nam. Nghiên cứu cơ chế thanh toán và hệ thống công nghệ thông tin trong thị trƣờng bán buôn cạnh tranh tại Việt Nam. Kết luận và các đề xuất/ kiến nghị để triển khai thực hiện thị trƣờng điện có hiệu quả.
Phƣơng pháp luận và phƣơng pháp nghiên cứu 1. Phƣơng pháp luận: Tìm hiểu thực trạng thị trƣờng điện tại các nƣớc và rút ra bài học kinh nghiệm. Nghiên cứu xây dựng mô hình thị trƣờng điện tại Việt Nam. Phƣơng pháp nghiên cứu: Phƣơng pháp phân tích điều kiện, tình hình thực hiện xây dựng thị trƣờng điện tại Việt Nam.
Nghiên cứu mô hình và cơ chế vận hành thị trƣờng theo thời thực của các nƣớc trên thế giới, từ các bài học kinh nghiệm đƣa ra các giải pháp/ đề xuất kiến nghị để thực hiện thị trƣờng điện bán buôn Việt Nam, đặc biệt chú trọng vào cơ chế thanh toán cho các hợp đồng mua bán điện, đề xuất nền tảng hạ tầng công nghệ thông tin trong tƣơng lai để thị trƣờng điện hoạt động hiệu quả. Tổng quan thị trƣờng điện giao ngay và cơ chế thanh toán Điện năng là một loại hàng hóa đặc biệt. Quá trình kinh doanh điện năng bao gồm 3 khâu liên hoàn: Sản xuất - Truyền tải - Phân phối điện năng xảy ra đồng thời (ngay tức khắc), từ khâu sản xuất đến khâu tiêu thụ không qua một khâu thƣơng mại trung gian nào. Điện năng đƣợc sản xuất ra khi đủ khả năng tiêu thụ vì đặc điểm của hệ thống điện là ở bất kỳ thời điểm nào cũng có sự cân bằng giữa công suất phát ra và công suất tiêu thụ (không để tồn đọng).
Thị trƣờng điện lực đƣợc hình thành đầu tiên ở Anh vào thập niên 90 của thế kỷ trƣớc do việc không đảm bảo chất lƣợng điện năng của ngành điện các nƣớc trên toàn thế giới. Điều kiện hình thành thị trƣờng điện lực không những chỉ phụ thuộc vào chính sách về kinh tế, xã hội của Nhà nƣớc mà còn đƣợc quyết định bởi điều kiện kỹ thuật, công nghệ của hệ thống điện. Mặc dù có nhiều điểm khác nhau, tuy nhiên về cơ bản thị trƣờng điện lực là việc hộ tiêu thụ cuối tiêu thụ điện năng từ các nhà máy sản xuất điện thông qua hệ thống truyền tải điện (đƣợc xem nhƣ độc quyền tự nhiên) hình thành nên thị trƣờng điện bán buôn giữa các nhà máy điện và thị trƣờng điện bán lẻ cho các hộ tiêu thụ điện năng. Thị trƣờng điện Việt Nam đang trong quá trình thiết kế chi tiết, trong đó nghiên cứu thị trƣờng điện giao ngay và cơ chế thanh toán cũng một trong những hạng mục hết sức quan trong khi tham gia giao dịch và vận hành thị trƣờng.
Từ những kinh nghiệm rút ra các nƣớc trên thế giới, Bộ Công Thƣơng chỉ đạo Cục điều tiết Điện lực, Tập đoàn Điện lực Việt Nam và các cơ quan đơn vị liên quan tính toán và báo cáo thiết kế chi tiết trong tháng 12 năm 2015 để chuẩn bị triển khai thị trƣờng điện Việt Nam từ năm 2016 theo quyết định số 8266/QĐ-BCT, ngày 10/8/2015 của Bộ Công Thƣơng. Không ngoài quy luật tất yếu của xã hội cũng nhƣ xu thế phát triển của thế giới. Ngành điện Việt Nam cũng đang dần xóa bỏ cơ chế độc quyền để tham gia thị trƣờng điện cạnh tranh và phát triển. Trƣớc đây, các nghiên cứu về lĩnh vực thị trƣờng điện hầu hết giải quyết các bài toán về mặt kỹ thuật, các ứng dụng tính toán giá, về lý thuyết mang tính tối ƣu trong từng khâu, từng phần, từng hạng mục, … có thể kể đến một số công trình nghiên cứu trong và ngoài nƣớc sau đây: 6 + Đề tài: Nghiên cứu một số vấn đề thị trƣờng điện và ứng dụng thị trƣờng giá truyền tải cho hệ thống truyền tải điện của EVN – Luận văn thạc sĩ kỹ thuật của Trần Đình Phúc – Đại học Đà Nẵng.
Luận văn giải quyết các nội dung đề xuất mô hình thị trƣờng, cơ sở hạ tầng, phƣơng pháp tính giá truyền tải cho thị trƣờng điện Việt Nam. + Đề tài: Tính toán chi phí phân phối điện trong thị trƣờng bán buôn và bán lẻ điện cạnh tranh áp dụng cho Điện lực Đông Hà – Luận văn thạc sĩ kỹ thuật của Lê Kế Vĩnh – Đại học Đà Nẵng. Luận văn giải quyết các vấn đề tính toán chi phí phân phối điện, áp dụng cho Điện lực Đông Hà để phục vụ vận hành thị trƣờng bán buôn và bán lẻ điện cạnh tranh. Tuy nhiên việc đƣa ra các giải pháp và nghiên cứu ứng dụng thực tiễn trong vận hành thị trƣờng bán buôn điện Việt Nam theo các văn bản hiện hành vẫn chƣa đƣợc quan tâm.
Hơn nữa thị trƣờng điện Việt Nam đang trong giai đoạn triển khai áp dụng theo lộ trình hình 1. GĐ 2: TT vận hành hoàn chỉnh Hình 1. Lộ trình áp dụng thị trƣờng bán buôn điện cạnh tranh Việt Nam 7 Từ những nhu cầu thực tiễn, tính chất quan trọng của lĩnh vƣc nghiên cứu, Tôi rất quan tâm đến thị trƣờng điện Việt Nam đang triển khai và áp dụng. Một trong những nội dung không thể thiếu đƣợc trong thị trƣờng bán buôn điện Việt Nam là nghiên cứu mô hình thị trƣờng điện giao ngay và cơ chế thanh toán cho thị trƣờng điện bán buôn, đây cũng là đề tài thực hiện nghiên cứu cho luận văn.
Quá trình vận hành sẽ tiếp tục nghiên cứu và điều chỉnh cho phù hợp theo thực tế của ngành điện Việt Nam. 8 CHƢƠNG 2 MÔ HÌNH THỊ TRƢỜNG GIAO NGAY BÁN BUÔN ĐIỆN CẠNH TRANH VIỆT NAM 2. Giới thiệu chung các mô hình cơ bản của thị trƣờng điện 2. Mô hình thị trƣờng điện các nƣớc trên thế giới: Ở các nƣớc Tây Âu, Mỹ và các nƣớc khác, với nền kinh tế thị trƣờng, không thể tránh khỏi việc tổ chức thị trƣờng trong ngành điện.
Vào cuối thế kỷ XX, thị trƣờng điện đƣợc phân chia thành 4 mô hình cơ bản và đƣợc các nƣớc sử dụng dƣới dạng này hoặc dạng khác: Mô hình 1, độc quyền điều tiết tự nhiên (không có cạnh tranh); Mô hình 2, hãng mua điện độc quyền; Mô hình 3, cạnh tranh trên thị trƣờng bán buôn và Mô hình 4, thị trƣờng cạnh tranh cả bán buôn và bán lẻ. Cụ thể nhƣ sau: Mô hình 1 - Thị trƣờng điện độc quyền (điều tiết tự nhiên, không có cạnh tranh): Là mô hình chỉ có một công ty nắm giữ toàn bộ các khâu của quá trình sản xuất kinh doanh điện năng từ sản xuất, truyền tải đến phân phối cho khách hàng tiêu thụ. (a)Ngành dọc (b) Phân phối bán lẻ riêng Phát điện Phát điện Mua bán giữa các công ty Bán buôn/Truyền tải Bán buôn/Truyền tải Công ty phân phối Công ty phân phối pphôiphối phối Khách hàng Khách hàng Hình 2. Mô hình thị trƣờng điện độc quyền 9 Ƣu điểm - Không gây ra những thay đổi đột biến và xáo trộn lớn.
- Cơ hội thực hiện thành công cao. - Không gây ảnh hƣởng lớn tới các hoạt động sản xuất kinh doanh của các công ty phân phối hiện tại. - Mô hình thị trƣờng đơn giản nên hệ thống các quy định cho hoạt động của thị trƣờng chƣa phức tạp. - Nhu cầu đầu tƣ vào cơ sở hạ tầng kỹ thuật cho vận hành thị trƣờng không lớn.
Hạn chế - Đơn vị mua duy nhất đƣợc độc quyền mua nguồn điện từ các đơn vị phát điện. - Không có mức độ cạnh tranh, hạn chế cạnh tranh trong phát triển các nguồn điện mới. - Không có sự lựa chọn mua điện cho khách hàng. Mô hình 2 - Thị trƣờng điện cạnh tranh phát điện có một đại lý mua buôn: Là mô hình chỉ có một ngƣời mua duy nhất từ nhiều nhà máy phát điện.
Toàn bộ điện năng sản xuất ra phải bán cho đại lý mua buôn và đại lý này thực hiên chức năng phân phối độc quyền cho khách hàng tiêu thụ. Mô hình này đƣợc coi là bƣớc đầu của quá trình cải tổ tiến tới tự do hóa trong kinh doanh điện. Mô hình một ngƣời mua cho phép các nhà đầu tƣ tƣ nhân xây dựng, sở hữu và quản lý các nhà máy điện độc lập (Independent power producer - IPP). Các công ty phát điện phải cạnh tranh để bán điện cho đơn vị mua điện duy nhất.