Luận văn thạc sĩ kinh tế đối ngoại nhượng quyền thương mại franchise kinh nghiệm quốc tế và thực tiễn việt nam

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu đối ngoại nhượng quyền thương mại franchise kinh nghiệm quốc tế và thực tiễn việt nam, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện pháp hoàn

• Tác giả: Hoang Thu Thuy
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Thị Kim Anh
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội - Trường Đại học Kinh tế
• Chuyên ngành: Kinh tế thế giới và Quan hệ kinh tế quốc tế
• Đề tài: Nhượng Quyền Thương Mại Franchise - Kinh Nghiệm Quốc Tế Và Thực Tiễn Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ FRANCHISE
• 1.1. LÝ LUẬN CHUNG VỀ FRANCHISE
• 1.1.1. Khái niệm franchise và sự ra đời của franchise
• 1.1.2. Hình thức franchise
• 1.1.3. Những nhân tố cơ bản khi triển khai phương thức franchise
• 1.1.4. LỢI ÍCH CỦA PHƯƠNG THỨC FRANCHISE
• 1.1.4.1. Đối với quốc gia
• 1.1.4.2. Đối với doanh nghiệp
• 1.1.4.3. Đối với người tiêu dùng
• 1.1.5. NHỮNG ĐIỀU KIỆN ĐỂ ÁP DỤNG PHƯƠNG THỨC FRANCHISE
• 1.1.5.1. Điều kiện đối với bên nhận quyền
• 1.1.5.2. Điều kiện đối với bên nhượng quyền
• 2. CHƯƠNG 2: KINH NGHIỆM ÁP DỤNG PHƯƠNG THỨC FRANCHISE TRÊN THẾ GIỚI VÀ THỰC TẾ Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
• 2.1. KINH NGHIỆM PHÁT TRIỂN FRANCHISE Ở MỘT SỐ NƯỚC
• 2.1.1. Franchise ở Trung Quốc
• 2.2. THỰC TẾ ÁP DỤNG PHƯƠNG THỨC FRANCHISE CỦA CÁC DOANH NGHIỆP VIỆT NAM
• 2.2.1. Tổng quan về sự phát triển franchise ở Việt Nam từ giữa những năm 90 đến năm 2008
• 2.2.2. Luật liên quan đến franchise ở Việt Nam hiện nay
• 2.2.3. Một số trường hợp franchise điển hình của Việt Nam
• 2.2.4. Một số nhận xét, đánh giá chung
• 3. CHƯƠNG 3: MỘT SỐ GỢI Ý VỀ GIẢI PHÁP NHẰM PHÁT TRIỂN FRANCHISE Ở VIỆT NAM TRONG BỐI CẢNH HỘI NHẬP KINH TẾ QUỐC TẾ
• 3.1. NHỮNG THUẬN LỢI VÀ KHÓ KHĂN KHI ÁP DỤNG PHƯƠNG THỨC FRANCHISE Ở VIỆT NAM
• 3.1.1. Những thuận lợi khi áp dụng phương thức franchise ở Việt Nam
• 3.1.2. Những khó khăn còn tồn tại
• 3.2. TRIỂN VỌNG PHÁT TRIỂN FRANCHISE Ở VIỆT NAM
• 3.3. MỘT SỐ GỢI Ý ĐỂ PHÁT TRIỂN FRANCHISE Ở VIỆT NAM
• 3.3.1. Đối với nhà lập pháp
• 3.3.2. Đối với các doanh nghiệp
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Lý luận chung về franchise

Chương này tập trung vào việc định nghĩa và lịch sử hình thành của franchise. Franchise là một phương thức kinh doanh hiện đại, bắt nguồn từ thế kỷ 19 và phát triển mạnh mẽ sau Chiến tranh Thế giới thứ II. Nó liên quan đến việc chuyển giao quyền sử dụng thương hiệu, bí quyết kinh doanh và hệ thống vận hành từ bên nhượng quyền (franchisor) đến bên nhận quyền (franchisee). Các định nghĩa từ Hiệp hội Franchise Quốc tế (IFA), Hội đồng Thương mại Liên bang Hoa Kỳ (FTC), và Luật Thương mại Việt Nam đều nhấn mạnh vai trò của hợp đồng và sự kiểm soát của bên nhượng quyền đối với bên nhận quyền.

1.1 Khái niệm và sự ra đời của franchise

Franchise có nguồn gốc từ tiếng Pháp, mang ý nghĩa là 'tự do'. Nó được định nghĩa là một đặc quyền được trao cho một cá nhân hoặc nhóm để phân phối sản phẩm hoặc dịch vụ của một thương hiệu. Các định nghĩa từ các tổ chức quốc tế như IFA và FTC đều nhấn mạnh vai trò của hợp đồng và sự kiểm soát của bên nhượng quyền. Ở Việt Nam, Luật Thương mại năm 2005 định nghĩa franchise là hoạt động thương mại mà bên nhượng quyền cho phép bên nhận quyền sử dụng nhãn hiệu, bí quyết kinh doanh và hệ thống vận hành.

1.2 Hình thức và lợi ích của franchise

Franchise có nhiều hình thức khác nhau, từ nhượng quyền sản phẩm đến nhượng quyền hệ thống kinh doanh. Lợi ích của franchise bao gồm việc giảm thiểu rủi ro đầu tư, tăng khả năng mở rộng thị trường và tận dụng thương hiệu đã được thiết lập. Đối với bên nhận quyền, franchise mang lại cơ hội kinh doanh với hệ thống đã được kiểm nghiệm, trong khi bên nhượng quyền có thể mở rộng thị trường mà không cần đầu tư lớn.

II. Kinh nghiệm quốc tế và thực tiễn tại Việt Nam

Chương này phân tích kinh nghiệm áp dụng franchise tại các quốc gia như Mỹ, Trung Quốc và Singapore, đồng thời đánh giá thực trạng phát triển franchise tại Việt Nam từ những năm 1990 đến năm 2008. Các case study điển hình như McDonald's, KFC, và các doanh nghiệp Việt Nam như Trung Nguyên, Phở 24 được nghiên cứu để rút ra bài học kinh nghiệm.

2.1 Kinh nghiệm phát triển franchise tại các nước

Các quốc gia như Mỹ, Trung Quốc và Singapore đã áp dụng thành công franchise như một phương thức kinh doanh hiệu quả. Tại Mỹ, franchise chiếm một phần lớn trong nền kinh tế, với các thương hiệu như McDonald's và KFC. Trung Quốc cũng đã phát triển mạnh mẽ franchise trong lĩnh vực bán lẻ và dịch vụ, trong khi Singapore tập trung vào việc tạo môi trường pháp lý thuận lợi cho franchise.

2.2 Thực tiễn franchise tại Việt Nam

Tại Việt Nam, franchise bắt đầu phát triển từ những năm 1990, với sự xuất hiện của các thương hiệu như Trung Nguyên và Phở 24. Tuy nhiên, việc áp dụng franchise vẫn còn nhiều hạn chế do thiếu kinh nghiệm và môi trường pháp lý chưa hoàn thiện. Các doanh nghiệp Việt Nam đang dần khẳng định vị thế trên thị trường, nhưng cần học hỏi thêm từ kinh nghiệm quốc tế để phát triển bền vững.

III. Giải pháp phát triển franchise tại Việt Nam

Chương này đề xuất các giải pháp nhằm thúc đẩy sự phát triển của franchise tại Việt Nam trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế. Các giải pháp bao gồm hoàn thiện khung pháp lý, nâng cao năng lực quản lý của doanh nghiệp và tận dụng cơ hội từ việc gia nhập WTO.

3.1 Thuận lợi và khó khăn khi áp dụng franchise tại Việt Nam

Việt Nam có nhiều thuận lợi để phát triển franchise, bao gồm thị trường tiêu dùng lớn và sự ủng hộ từ chính phủ. Tuy nhiên, các khó khăn như thiếu kinh nghiệm, môi trường pháp lý chưa hoàn thiện và sự cạnh tranh từ các tập đoàn nước ngoài vẫn là những thách thức lớn.

3.2 Triển vọng và giải pháp phát triển franchise

Triển vọng phát triển franchise tại Việt Nam là rất lớn, đặc biệt trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế. Các giải pháp bao gồm hoàn thiện khung pháp lý, nâng cao năng lực quản lý của doanh nghiệp và tận dụng cơ hội từ việc gia nhập WTO. Các doanh nghiệp cần học hỏi kinh nghiệm quốc tế để phát triển bền vững và cạnh tranh hiệu quả trên thị trường.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Nhượng quyền thương mại (franchise) là một phương thức kinh doanh hiện đại, phát triển mạnh mẽ trên thế giới và được xem là công cụ hiệu quả để mở rộng thị trường, tăng trưởng lợi nhuận. Theo thống kê của Hội đồng Franchise thế giới năm 2006, có khoảng 15.000 người bán franchise và 12 triệu người mua franchise, tạo ra doanh thu khoảng 1,5 nghìn tỷ USD/năm và tạo việc làm cho 12 triệu lao động toàn cầu. Tại Mỹ, franchise chiếm hơn 40% tổng mức bán lẻ, thu hút trên 8 triệu lao động, với trung bình cứ 8 phút lại có một franchise mới ra đời. Ở Việt Nam, franchise mới du nhập khoảng 15 năm trở lại đây nhưng đã có mặt tại hơn 70 hệ thống kinh doanh trên nhiều lĩnh vực, điển hình như Cà phê Trung Nguyên, Phở 24, Kinh Đô, Dilmah với mạng lưới phân phối rộng khắp cả nước.

Luận văn tập trung nghiên cứu tình hình áp dụng franchise ở một số nước trên thế giới, đặc biệt là Mỹ, Trung Quốc, Singapore, đồng thời phân tích thực trạng franchise tại Việt Nam từ giữa những năm 1990 đến năm 2008. Mục tiêu nghiên cứu nhằm làm rõ các điều kiện áp dụng franchise, đánh giá thuận lợi và khó khăn của doanh nghiệp Việt Nam khi áp dụng phương thức này trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế, đặc biệt sau khi Việt Nam gia nhập WTO. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn để các doanh nghiệp Việt Nam phát triển franchise hiệu quả, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh và mở rộng thị trường quốc tế.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các doanh nghiệp kinh doanh dịch vụ tại Việt Nam và một số quốc gia có nền franchise phát triển, với dữ liệu thu thập đến năm 2008. Nghiên cứu cũng phân tích các case study điển hình như McDonald’s, Haier, Domino’s Pizza, nhằm rút ra bài học kinh nghiệm phù hợp cho Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết và mô hình nghiên cứu về franchise, bao gồm:

• Khái niệm franchise: Franchise được định nghĩa là mối quan hệ hợp đồng giữa bên nhượng quyền (franchisor) và bên nhận quyền (franchisee), trong đó bên nhượng quyền cung cấp quyền sử dụng thương hiệu, bí quyết kinh doanh, và hỗ trợ liên tục cho bên nhận quyền để vận hành hệ thống kinh doanh đồng bộ. Các định nghĩa từ Hiệp hội Franchise Quốc tế (IFA), Hội đồng Thương mại Liên bang Hoa Kỳ (FTC), Liên minh Châu Âu (EU), và Luật Thương mại Việt Nam đều nhấn mạnh vai trò của hợp đồng, quyền sở hữu trí tuệ, và sự giám sát liên tục trong hệ thống franchise.

• Mô hình franchise: Phân loại franchise theo bản chất gồm nhượng quyền phân phối sản phẩm và nhượng quyền công thức kinh doanh. Theo hình thức hoạt động, có đại lý franchise độc quyền (master franchise), franchise phát triển khu vực (area development franchise), và bán franchise cho cá nhân riêng lẻ (single unit franchise).

• Các nhân tố quyết định thành công franchise: Bản sắc thương hiệu, vị trí kinh doanh, nỗ lực tiếp thị, chiến lược dài hạn, và quản lý con người là những yếu tố cơ bản ảnh hưởng đến hiệu quả triển khai franchise.

• Lợi ích franchise: Đối với quốc gia, franchise góp phần tạo việc làm, tăng doanh thu và phát triển kinh tế; đối với doanh nghiệp, giảm rủi ro, tăng khả năng thâm nhập thị trường, tận dụng nguồn lực và ưu thế cạnh tranh; đối với người tiêu dùng, đảm bảo chất lượng sản phẩm, giá cả minh bạch và đa dạng lựa chọn.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng phương pháp tổng hợp - phân tích và so sánh - đối chiếu để đạt được mục tiêu nghiên cứu. Nguồn dữ liệu bao gồm:

• Tài liệu lý luận về franchise từ các tổ chức quốc tế, luật pháp các nước và Việt Nam.

• Số liệu thống kê và báo cáo từ các tổ chức franchise quốc tế, các nghiên cứu trước đây.

• Case study các doanh nghiệp franchise điển hình như McDonald’s (Mỹ), Haier (Trung Quốc), và các doanh nghiệp Việt Nam như Trung Nguyên, Kinh Đô.

Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm các doanh nghiệp franchise tại Việt Nam từ giữa những năm 1990 đến năm 2008, cùng với các hệ thống franchise quốc tế có ảnh hưởng. Phương pháp chọn mẫu là chọn lọc các trường hợp điển hình và dữ liệu thứ cấp có độ tin cậy cao. Thời gian nghiên cứu kéo dài trong khoảng 3 năm, từ thu thập dữ liệu, phân tích đến tổng hợp kết quả.

Phân tích dữ liệu được thực hiện bằng cách so sánh các chỉ số phát triển franchise giữa các quốc gia, đánh giá thuận lợi và khó khăn của doanh nghiệp Việt Nam, đồng thời rút ra bài học kinh nghiệm từ các case study quốc tế.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Phát triển mạnh mẽ của franchise tại các nước phát triển và đang phát triển: Mỹ chiếm 70% thị phần franchise toàn cầu với hơn 550.000 hợp đồng, doanh thu trên 1.530 tỷ USD/năm. Trung Quốc có tốc độ tăng trưởng franchise bình quân gần 40% mỗi năm từ 2000, với hơn 2.600 hệ thống franchise và 168.000 cửa hàng nhượng quyền năm 2006. Singapore cũng phát triển nhanh từ những năm 1980 với nhiều doanh nghiệp ký kết franchise quốc tế.

2. Lợi ích rõ ràng của franchise đối với doanh nghiệp và nền kinh tế: Tại Mỹ, franchise chiếm hơn 40% tổng mức bán lẻ, tạo việc làm cho hơn 8 triệu lao động. Tại Trung Quốc, doanh thu của tập đoàn Haier tăng từ 8,5 tỷ USD năm 2002 lên 14,5 tỷ USD năm 2006 nhờ áp dụng mô hình franchise hiệu quả. Ở Việt Nam, các doanh nghiệp như Trung Nguyên, Kinh Đô đã thành công với franchise, mở rộng mạng lưới phân phối và tăng doanh thu.

3. Điều kiện pháp lý và quản lý là yếu tố quyết định sự thành công: Mỹ có hệ thống luật pháp chặt chẽ bảo vệ quyền lợi các bên, yêu cầu minh bạch thông tin hợp đồng và quy định rõ ràng về tái ký hợp đồng. Trung Quốc đã xây dựng bộ luật franchise từ năm 1997, điều chỉnh và hoàn thiện để khuyến khích phát triển và bảo vệ sở hữu trí tuệ. Việt Nam ban hành Luật Thương mại 2005 quy định rõ về nhượng quyền thương mại nhưng vẫn còn nhiều thách thức trong thực thi.

4. Khó khăn và thách thức tại Việt Nam: Doanh nghiệp Việt Nam còn hạn chế về vốn, kinh nghiệm quản lý, và chưa có chiến lược dài hạn rõ ràng. Việc bảo vệ thương hiệu và kiểm soát chất lượng hệ thống franchise còn yếu, dẫn đến rủi ro mất uy tín. Sự thiếu đồng bộ trong quản lý và hỗ trợ pháp lý cũng là rào cản lớn.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy franchise là phương thức kinh doanh hiệu quả, giúp doanh nghiệp nhanh chóng thâm nhập thị trường và giảm thiểu rủi ro. Sự phát triển mạnh mẽ của franchise tại Mỹ và Trung Quốc minh chứng cho vai trò quan trọng của hệ thống pháp luật và chiến lược quản lý chuyên nghiệp. Các biểu đồ so sánh doanh thu franchise qua các năm tại Mỹ, Trung Quốc và Việt Nam có thể minh họa rõ sự khác biệt về tốc độ phát triển và quy mô.

Tại Việt Nam, mặc dù franchise mới phát triển trong khoảng 15 năm, nhưng đã có những thành công bước đầu với các thương hiệu lớn. Tuy nhiên, so với các nước phát triển, Việt Nam còn nhiều hạn chế về khung pháp lý, năng lực quản lý và nhận thức của doanh nghiệp. Việc học hỏi kinh nghiệm từ các quốc gia như Mỹ, Trung Quốc, Singapore là cần thiết để hoàn thiện chính sách và nâng cao năng lực doanh nghiệp.

Luận văn nhấn mạnh rằng, để franchise phát triển bền vững tại Việt Nam, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà nước, doanh nghiệp và các tổ chức hỗ trợ. Việc xây dựng hệ thống pháp luật đồng bộ, đào tạo nguồn nhân lực, và phát triển thương hiệu là những yếu tố then chốt.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Hoàn thiện khung pháp lý về franchise: Nhà nước cần rà soát, bổ sung và hoàn thiện các quy định pháp luật liên quan đến nhượng quyền thương mại, bảo vệ quyền lợi các bên, đặc biệt là quy định về hợp đồng, quyền sở hữu trí tuệ và xử lý tranh chấp. Thời gian thực hiện trong 2 năm, do Bộ Công Thương chủ trì phối hợp với các bộ ngành liên quan.

2. Tăng cường đào tạo và nâng cao năng lực quản lý franchise cho doanh nghiệp: Tổ chức các khóa đào tạo chuyên sâu về quản trị franchise, kỹ năng đàm phán hợp đồng, quản lý chất lượng và marketing cho doanh nghiệp nhận quyền và nhượng quyền. Thời gian triển khai liên tục, ưu tiên trong 3 năm đầu. Chủ thể thực hiện là các trường đại học, viện nghiên cứu và hiệp hội franchise.

3. Xây dựng và phát triển thương hiệu franchise Việt Nam: Doanh nghiệp cần tập trung xây dựng bản sắc thương hiệu, bảo vệ thương hiệu qua đăng ký sở hữu trí tuệ, đồng thời phát triển hệ thống quản lý chất lượng đồng bộ. Thời gian thực hiện từ 1-3 năm, do doanh nghiệp chủ động phối hợp với các cơ quan chức năng.

4. Hỗ trợ tài chính và tạo điều kiện vay vốn cho doanh nghiệp franchise: Ngân hàng và các tổ chức tín dụng cần thiết kế các gói vay ưu đãi dành cho doanh nghiệp franchise, giảm thiểu rủi ro tín dụng thông qua hợp tác với chủ thương hiệu. Thời gian thực hiện trong 2 năm, do Ngân hàng Nhà nước phối hợp với Bộ Tài chính và Bộ Công Thương.

5. Tăng cường xúc tiến thương mại và quảng bá franchise Việt Nam ra thị trường quốc tế: Tổ chức các hội chợ, triển lãm franchise quốc tế, hỗ trợ doanh nghiệp Việt Nam tiếp cận đối tác nước ngoài, mở rộng thị trường. Thời gian triển khai liên tục, do Bộ Công Thương và các cơ quan xúc tiến thương mại thực hiện.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Doanh nghiệp Việt Nam đang hoặc có ý định áp dụng franchise: Luận văn cung cấp kiến thức toàn diện về franchise, giúp doanh nghiệp hiểu rõ các điều kiện, lợi ích và thách thức, từ đó xây dựng chiến lược phát triển phù hợp.

2. Nhà hoạch định chính sách và cơ quan quản lý nhà nước: Các cơ quan như Bộ Công Thương, Bộ Kế hoạch và Đầu tư có thể sử dụng luận văn làm cơ sở để hoàn thiện khung pháp lý, chính sách hỗ trợ phát triển franchise.

3. Các nhà nghiên cứu và giảng viên trong lĩnh vực kinh tế, quản trị kinh doanh: Luận văn tổng hợp lý thuyết, số liệu và case study quốc tế, là tài liệu tham khảo quý giá cho nghiên cứu và giảng dạy về franchise.

4. Nhà đầu tư và tổ chức tín dụng: Hiểu rõ về mô hình franchise giúp các nhà đầu tư đánh giá tiềm năng và rủi ro khi tài trợ vốn cho doanh nghiệp franchise, từ đó đưa ra quyết định đầu tư chính xác.

Câu hỏi thường gặp

1. Franchise là gì và có những hình thức nào phổ biến?
   Franchise là phương thức kinh doanh theo hợp đồng, trong đó bên nhượng quyền cho phép bên nhận quyền sử dụng thương hiệu, bí quyết kinh doanh và hỗ trợ vận hành hệ thống. Hai hình thức phổ biến là nhượng quyền phân phối sản phẩm và nhượng quyền công thức kinh doanh.

2. Lợi ích chính của franchise đối với doanh nghiệp là gì?
   Franchise giúp doanh nghiệp giảm rủi ro, tăng tốc độ thâm nhập thị trường, tận dụng nguồn lực và có ưu thế cạnh tranh về giá cả và thương hiệu. Ví dụ, McDonald’s mở rộng nhanh nhờ mô hình franchise công thức kinh doanh.

3. Điều kiện pháp lý để áp dụng franchise tại Việt Nam như thế nào?
   Luật Thương mại 2005 quy định rõ về nhượng quyền thương mại, yêu cầu hợp đồng phải ghi rõ quyền và nghĩa vụ các bên, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ và quyền kiểm soát của bên nhượng quyền. Tuy nhiên, việc thực thi còn nhiều thách thức cần hoàn thiện.

4. Tại sao franchise phát triển nhanh ở Mỹ và Trung Quốc?
   Mỹ có hệ thống pháp luật chặt chẽ, văn hóa kinh doanh chuyên nghiệp và thị trường lớn. Trung Quốc có chính sách hỗ trợ, luật pháp ngày càng hoàn thiện và tốc độ tăng trưởng kinh tế cao, tạo điều kiện thuận lợi cho franchise phát triển.

5. Doanh nghiệp Việt Nam cần làm gì để phát triển franchise hiệu quả?
   Doanh nghiệp cần xây dựng thương hiệu mạnh, chuẩn bị nguồn lực tài chính, đào tạo nhân sự, tuân thủ pháp luật và xây dựng chiến lược dài hạn. Đồng thời học hỏi kinh nghiệm quốc tế và tận dụng hỗ trợ từ nhà nước.

Kết luận

• Franchise là phương thức kinh doanh hiệu quả, góp phần phát triển kinh tế quốc gia, doanh nghiệp và mang lại lợi ích cho người tiêu dùng.
• Mỹ và Trung Quốc là hai quốc gia điển hình với hệ thống franchise phát triển mạnh mẽ, nhờ khung pháp lý hoàn chỉnh và chiến lược quản lý chuyên nghiệp.
• Việt Nam đã có những bước tiến trong áp dụng franchise, nhưng còn nhiều thách thức về pháp lý, quản lý và nhận thức doanh nghiệp.
• Luận văn đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật, nâng cao năng lực doanh nghiệp, phát triển thương hiệu và hỗ trợ tài chính nhằm thúc đẩy phát triển franchise tại Việt Nam.
• Các bước tiếp theo cần tập trung vào triển khai chính sách, đào tạo nguồn nhân lực và xúc tiến thương mại để nâng cao vị thế franchise Việt Nam trên thị trường quốc tế.

Các doanh nghiệp và nhà quản lý cần chủ động nghiên cứu, áp dụng các giải pháp đề xuất để tận dụng tối đa lợi ích của franchise, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh và phát triển bền vững trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG I - MOT SO VAN ĐÈ LÝ LUẬN CHUNG VE FRANCHISE 1. LÝ LUẬN CHUNG VE FRANCHISE 1. Khái niệm franchise và sự ra đời của franchise Thông thường khi tìm hiểu một van đề nào đó người ta thường hay đặt ra câu hỏi “nó là gì, bắt đầu từ khi nào, hay nó xuất hiện khi nào?” và franchise cũng vậy. Tuy nhiên, thực sự ít người biết câu trả lời chính xác là nó xuất hiện vào thời điểm nào cũng như có thể đưa ra một định nghĩa đầy đủ và chính xác về nó.

Tác giả luận văn đã cố gắng tìm hiểu hình thái ban đầu của franchise là như thế nào, nó bắt nguồn từ đâu và đã tìm được một số thông tin. Từ Franchise có nguồn gốc từ tiếng Pháp cô là “franc” (có nghĩa là tự do). Trong từ điển Webmaster năm 1913, người ta định nghĩa “Franchise là một đặc quyên được nhà sản xuất trao cho một người hoặc một nhóm người để phân phối hoặc bán sản phẩm của chủ thương hiệu- Franchise is 1. A privilege or right granted a person or a group by government, state or sovereign.

Authorization granted by a manufacture to a distributor or dealer to sell his products” [52]. Con trong từ điển Anh-Viét của Viện ngôn ngữ học xuất bản năm 1993: ” Franchise có nghĩa là nhượng quyển kinh doanh hay cho phép ai đó chính thức được bán hàng hoá hay dịch vụ của một công ty ở một khu vực nhất định.” [27] Hiện nay, cùng với sự phát triển mạnh mẽ của franchise, đã có nhiều khái niệm của nhiều quốc gia được nêu ra nhằm giải thích, hướng dẫn các doanh nghiệp thực hiện họat động kinh doanh nhượng quyền đạt hiệu quả. Tuy vậy, do sự khác biệt về quan điểm và môi trường kinh tế, chính trị, xã hội giữa các quôc gia, nên các khái niệm này thường khác nhau. Hiệp hội franchise Quốc tế (The International Franchise Association - IFA), hiệp hội lớn nhất nước Mỹ và thế giới đã định nghĩa về franchise như sau: 10 "Eranchise là mối quan hệ theo hợp đồng, giữa Bên giao và Bên nhận quyên, theo đó Bên giao đề xuất hoặc phải duy trì sự quan tâm liên tục tới doanh nghiệp của Bên nhận trên các khía cạnh như: bí quyết kinh doanh (know-how), dao tạo nhân viên; Bên nhận hoạt động dưới nhãn hiệu hàng hóa, phương thức, phương pháp kinh doanh do Bên giao sở hữu hoặc kiểm soát; và Bên nhận đang, hoặc sẽ tiễn hành đầu tư đáng kế vốn vào doanh nghiệp bằng các nguồn lực của mình" [26].

Theo định nghĩa này, vai trò của Bên nhận quyền kinh doanh trong việc đầu tư vốn và điều hành doanh nghiệp được đặc biệt nhắn mạnh hơn so với trách nhiệm của bên nhượng quyên. Hội đông Thương mại Liên bang Hoa Ky (FTC) thì định nghĩa như sau: “Franchise là một hợp đồng hay thỏa thuận ít nhất là hai người hay hai đối tác, trong đó người mua franchise được cấp quyền bán hay phân phối sản phẩm, dịch vụ theo cùng một kế hoạch, chương trình của chủ thương hiệu. Hoạt động kinh doanh của người mua franchise phải triệt để tuân theo kế hoạch tiếp thị, gắn liền mới mục tiêu của chủ thương hiệu. Bên nhận quyền phải trả cho chủ thương hiệu một khoản phí trực tiếp hay gián tiếp gọi là phí franchise” [38].

Hợp đồng franchise này có thời hạn xác định, thông thường từ 5-10 năm. Định nghĩa này được xem là khá chuẩn và phù hợp với bản chất của từ franchise và phương thức kinh doanh này. Cộng đồng chung Châu Au EC (nay là liên minh Châu Âu EU) định nghĩa quyền thương mại là một "tập hợp những quyền sở hữu công nghiệp và sở hữu trí tuệ liên quan tới nhãn hiệu hàng hóa, tên thương mại, biển hiệu cửa hàng, giải pháp hữu ích, kiểu dáng, bản quyền tác giả, bí quyết, hoặc sáng chế 11 sẽ được khai thác dé bán sản pham, hoặc cung cấp dịch vụ tới người sử dụng cuối cùng” [38]. Có thê thấy, EU định nghĩa franchise theo hướng nhắn mạnh tới quyền của Bên nhận, khi sử dụng một tập hợp quyền sở hữu trí tuệ.

Mặc dù, ghi nhận vai trò của thương hiệu và hệ thống, bí quyết kinh doanh của Bên nhượng quyền, định nghĩa này không dé cập tới những đặc điểm khác của việc nhượng quyền kinh doanh. Trong khi đó, Luật Mêhicô đề cập tới lợi ích của franchise về mặt hỗ trợ kỹ thuật (technical assistance) và nhấn mạnh tới việc chuyên giao "kiến thức kỹ thuật" (technical knowledge) dé bán sản phẩm, hoặc dich vụ đồng bộ và có chất lượng. Luật sở hữu công nghiệp cua Méhicé có hiệu lực từ 6/1991 quy định: "Franchise tồn tại khi với một li-xăng cấp quyền sử dụng một thương hiệu nhất định, có sự chuyển giao kiến thức công nghệ hoặc hỗ trợ kỹ thuật để một người sản xuất, chế tạo, hoặc bán sản phẩm, hoặc cung cấp dịch vụ đồng bộ với các phương pháp vận hành, các hoạt động thương mại, hoặc hành chính đã được chủ thương hiệu thiết lập, với chất lượng, danh tiếng, hình ảnh của sản phẩm, hoặc dịch vụ đã tạo dựng được dưới thương hiệu đó. Định nghĩa này phản ánh một phần quan điểm của Mêhicô là một nước đang phát triển có nhu cầu rất lớn trong việc nhập khẩu công nghệ và bí quyết kinh doanh từ nước ngoài.

Không đi vào cụ thể những khía cạnh của franchise, 7ổ chức sở hữu trí tuệ quốc tế (WIPO) lại đưa ra khái niệm được đánh giá là tương đối chính xác như sau: Franchise là khi bên nhượng quyền muốn phát triển hệ thống kinh doanh một mặt hàng/dịch vụ cụ thé của minh bang cách cho phép một chu thể khác (bên nhận quyền) được sử dụng hệ thống kinh doanh của bên nhượng 12 quyền đúng quy định, chuẩn mực theo thoả thuận, chịu giám sát cùng với sự hỗ trợ của bên nhượng. Mối quan hệ này diễn tiến liên tục suốt hoạt động kinh doanh của bên nhận quyền. Ngoài ra, trong Báo cáo dau tr thé giới (WIR) năm 2008, franchise còn được coi là một hoạt động đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) mà chủ đầu tư không năm vôn. Tất cả các định nghĩa về franchise trên đây đều dựa trên quan điểm cụ thể của các nhà làm luật tại mỗi nước.

Tuy nhiên, có thê thấy răng các điểm chung trong tất cả những định nghĩa này là việc một Bên độc lập (Bên nhận) phân phối (marketing) sản phẩm, hoặc dịch vụ dưới nhãn hiệu hàng hóa, các đối tượng khác của các quyền sở hữu trí tuệ, và hệ thống kinh doanh đồng bộ do một Bên khác (Bên giao) phát triển và sở hữu; để được phép làm việc này, Bên nhận phải trả những phí và chấp nhận một số hạn chế do Bên giao giám sát chặt chẽ. Ở Việt Nam, Luật thương mại của Quốc hội nước Việt Nam số 36/2005/QHI1 ngày 14/6/2005 định nghĩa: “Nhượng quyền thương mại là hoạt động thương mại theo đó bên nhượng quyền cho phép và yêu cầu bên nhận quyền tự mình tiến hành việc mua bán hàng hoá, cung ứng dich vụ theo các điều kiện dưới đây: 1. Việc mua bán hàng hoá, cung ứng dịch vụ được tiến hành theo cách thức tổ chức kinh doanh do bên nhượng quyền quy định và được gắn với nhãn hiệu hàng hoá, tên thương mại, bí quyết kinh doanh, khâu hiệu kinh doanh, biểu tượng kinh doanh, quảng cáo của bên nhượng quyền; 2. Bên nhượng quyền có quyền kiểm soát và trợ giúp cho bên nhận quyên trong việc điêu hành công việc kinh doanh.” 13 Tóm lại, dù theo định nghĩa của thế giới hay Việt Nam thì về tổng thể có thé hiểu định nghĩa về franchise như sau: Franchise là phương thức kinh doanh mà theo đó, Bên nhượng quyền (Franchisor, doanh nghiệp sản xuất hoặc mua bán hoặc dịch vụ) cho phép Bên nhận quyền (Franchisee, doanh nghiệp kinh doanh độc lập) sử dụng nhãn hiệu hàng hóa, khâu hiệu kinh doanh và bí quyết kinh doanh hoặc quy trình vận hành hệ thống kinh doanh.

Ngược lại, Bên nhận quyền phải trả phí ban dau, gồm: phí nhượng quyền (Franchise fee), phí lãnh thé (territorial fee) trong trường hợp ký hop đồng qua Bên nhượng quyền của khu vực) và phí ban quyền (royalty fee) khi kinh doanh hoặc cũng có một số hệ thống nhượng quyền thu phí cố định trả một lần trong thời gian nhượng quyên. Bên nhượng quyền sẽ đem lại cho bên nhận quyền sử dụng nhãn hiệu. Tuy nhiên, bên nhận quyền vẫn phải chịu sự kiểm soát trong quá trình kinh doanh dưới nhãn hiệu đã đăng ký. Ở trên, luận văn đã tong hop rất nhiều khái niệm khác nhau về franchise để chứng minh tính thời sự cũng như vai trò quan trọng của franchise trong môi trường kinh doanh hiện đại ngày nay.

Ngay cả khi nói về lịch sử phát triên franchise cũng có nhiều ý kiên trái ngược nhau về nơi ra đời của nó. Tuy nhiên, nguồn gốc của franchise theo nhiều tài liệu nghiên cứu được cho là bắt đầu từ Trung Quốc nhưng thực sự đã có từ thời Trung cé (tức là vào khoảng những năm 400 trước công nguyên). Vào thời đó, người có quyền lực tối cao ở địa phương hay chúa đất được trao quyền nắm giữ, quản lý các khu chợ hay hội chợ, điều hành hệ thống phà tại địa phương hay săn bắn trên lãnh thổ của mình, đưa ra các mức thuế. Nhờ hình thức này, nhà vua cấp quyên cho mọi hình thức hoạt động kinh doanh như xây dựng đường xá, sản xuât rượu, bia.Thuc chat là nhà vua trao quyên cho một người nào đó độc 14 quyền một loại hình hoạt động kinh doanh nhất định nào đó.

Những người được cấp quyền được phép giữ lại một tỷ lệ trên số tiền mà họ thu được, và số còn lại thì giao lại cho nhà vua. Như vậy, mối quan hệ rất sớm, sơ khai đầu tiên về franchise đã được ghi nhận trong lịch sử mà sau này nó được mở rộng, phát triển thành kinh doanh nhượng quyền thương mai. Trải qua nhiều thế kỷ, franchise đã phát triển giống như một hệ thống kinh tế quốc gia ở các nước phát triển. Vào đầu thế kỷ 19 ở Anh cũng đã thấy xuất hiện phương thức franchise khi chủ các quán rượu do những khó khăn về tài chính đã phải nhờ đến sự trợ giúp của các nhà máy sản xuất rượu.

Và dé đôi lại, họ duoc yêu cầu phải mua tất cả số rượu mà nhà máy đó sản xuất ra. Đây chính là sự khởi đầu của một hệ thong franchise mặc dù khi đó các nhà máy sản xuất rượu không có bất kỳ sự ràng buộc nào đối với các chủ quán rượu. Họ chỉ muốn tìm dau ra cho sản phâm của họ và cho phép chủ các quán rượu được tự do kinh doanh theo ý muốn. Nói khác đi, họ đã bán hàng thông qua hình thức cấp quyền cho chủ các quán rượu được phép bán rượu của họ.