LỜI MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Trung bình mỗi năm, có khoảng 500.000 lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài. Bên cạnh đó, đến nay, có khoảng 230.000 người Việt Nam kết hôn với người nước ngoài và ra nước ngoài sinh sống, 200.000 sinh viên đang học tập tại hơn 40 quốc gia và vùng lãnh thé trên thế giới và 2,5 triệu ngư dân, người làm các dịch vụ hậu cần tại Biển Đông, cùng hơn 170.000 tàu cá tham gia đánh cá trên biển'. Với số lượng lớn công dân Việt Nam có mặt ở nhiều nơi trên thế gIỚI, thường xuyên có những trường hợp gặp khó khăn, hoạn nạn, vi phạm pháp luật hoặc gặp phải cách hành xử không phù hợp của lực lượng chức năng nước sở tại.
Do đó, các cơ quan liên quan đến công tác bảo hộ công dân phải liên tục ứng trực 24/7 để sẵn sàng ứng phó với các tình huống liên quan đến công dân Việt Nam ở nước ngoài. Không chỉ vậy, các tình huống bảo hộ còn xuất phat từ biến động chính trị, nội chiến (Libya và Ukraina năm 2014); các vụ khủng bồ (Thái Lan, Đức, Pháp, Thổ Nhĩ Kỳ, Mỹ, Thụy Sỹ.), những tình huống bất khả kháng thiên tai, động đất, dịch bệnh (Nepal năm 2015, Nhật Bản năm 2016). Trong bối cảnh đó, các biện pháp bảo hộ công dân phải luôn sẵn sàng, nhanh chóng và đảm bảo đạt hiệu quả cao. Ngoài ra, hiện nay tại Biển Đông, Trung Quốc tiếp tục có nhiều hành động vi phạm chủ quyên và gây khó dé cho ngư dân cũng như lực lượng chấp pháp của Việt Nam.
Các quốc gia và lãnh thé quanh Biển Đông cũng ngày càng thực thi chính sách nghiêm khắc xử lý ngư dân nước ngoài vi phạm. Điều đó đặt ra những yêu cầu mới đối với công tác bảo đảm an toàn cho ngư dân Việt Nam tại khu vực này. Thời gian qua, các cơ quan chức năng Việt Nam đã chủ động tích cực thực hiện công tác bảo hộ quyền và lợi ích của công dân Việt Nam ở nước ngoài và đạt được những kết quả nhất định.024 công dân Việt ' Bảo hộ công dân trong thé giới phẳng. Nguồn http://baoquocte.vn/bao-ho-cong-dan-trong-the-gioi-phang- 34821.html, truy cập ngày 15/3/2018.
Nam ở nước ngoài (tăng 26% so với năm 2016), 126 vu/245 tau/1.977 ngư dân đã được Bộ Ngoại giao phối hợp với các cơ quan chức năng thực hiện các biện pháp bảo hộ; dé nghị phía nước ngoài trao trả và đưa về nước an toàn gần 2. Đây là số lượng công dân được bảo hộ lớn nhất từ trước đến nay’. Mặc dù đã đạt được những kết quả nhất định, hoạt động bảo hộ công dân Việt Nam ở nước ngoài còn gặp rất nhiều khó khăn. Trong một số trường hợp, hoạt động bảo hộ vẫn chưa đáp ứng được sự quan tâm của dư luận và sự mong đợi của người dân.
Đề thực hiện có hiệu quả các hoạt động bảo hộ công dân Việt Nam ở nước ngoài trong thời gian tới đòi hỏi các cơ quan chức năng của Việt Nam phải không ngừng hoàn thiện cơ sở pháp lý của hoạt động bảo hộ công dân; tăng cường hợp tác, học hỏi kinh nghiệm quốc tế; nâng cao năng lực của đội ngũ cán bộ; kiện toàn các cơ quan liên quan trực tiếp đến hoạt động bảo hộ công dân như Bộ Ngoại giao, Bộ Lao động — Thương binh và Xã hội. Việc triển khai nghiên cứu dé tai “Bao hộ công dân trong pháp luật quốc tế và pháp luật một số quốc gia — Kinh nghiệm cho Việt Nam” là rất cần thiết nhằm cung cấp các cơ sở lý luận, pháp lý và thực tiễn cũng như đưa ra các đề xuất cụ thể nâng cao hiệu quả của hoạt động bảo hộ công dân Việt Nam ở nước ngoài 2. Tình hình nghiên cứu thuộc lĩnh vực đề tài Ở Việt Nam hiện nay có một sỐ công trình nghiên cứu tiêu biéu được thực hiện ở các cấp độ khác nhau đã đề cập đến vấn đề bảo hộ công dân: - Nguyễn Công Khanh, Cơ sở pháp luật bảo hộ quyển lợi của công dân Việt Nam ở nước ngoài, Tạp chí Luật học, Trường Đại học Luật Hà Nội, SỐ 5/1997. Bài viết đề cập đến cơ sở pháp lý bảo hộ quyền lợi của công dân Việt Nam ở nước ngoài từ năm 1945 đến năm bài viết được công bố.
Nội dung một số quy định trong Hiến pháp và các văn bản pháp luật Việt Nam cũng như các ° Công tác bảo hộ công dân Việt Nam ở nước ngoài đáp ứng sự mong đợi của người dân. Nguôn http://www.vn/chao-nam-moi-2018/dat-nuoc-vao-xuan/cong-fac-bao-ho-cong- dan-viet-nam-o-nuoc-ngoai-dap-ung-su-mong-doi-cua-nguoi-dan-473507.html, truy cập ngày 15/3/2018 điều ước quốc tế mà Việt Nam ký kết đã được tác giả phân tích khá sâu sắc. Bài viết cũng phân tích khái quát tình hình bảo vệ quyền lợi của công dân Việt Nam ở nước ngoài trong các lĩnh vực: hôn nhân và gia đình; xuất nhập cảnh, cư trú và đi lại; sở hữu tài sản; đầu tư, kinh doanh; sở hữu trí tuệ và chuyên giao công nghệ. Tuy nhiên, bài viết chủ yếu khai thác khía cạnh pháp lý của hoạt động bảo hộ công dân, khía cạnh thực tiễn của hoạt động này cũng đã bước đầu được nghiên cứu nhưng chưa sâu và chưa toàn diện.
Ngoài ra, các văn bản được tác giả nghiên cứu đều từ năm 1997 (thời điểm bài viết được công bổ) trở về trước. - Nguyễn Phú Bình, Bảo hộ quyên lợi của công dân Việt Nam ở nước ngoài, Đề tài nghiên cứu khoa học, Bộ Ngoại giao, Hà Nội, 1998. Đề tài nghiên cứu 3 nội dung chính: (i) Pháp luật và thực tiễn quốc tế về bảo hộ công dân; (ii) Tình hình cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài; (iii) Pháp luật và thực tiễn bảo hộ công dân ở Việt Nam. Đây là đề tài nghiên cứu khá toàn diện về bảo hộ công dân.
Tuy nhiên các phân tích, số liệu, đánh giá. của đề tài đã cũ chưa phản ánh đầy đủ hoạt động bảo hộ công dân trong giai đoạn hiện nay. - Dương Chí Dũng, Bảo hộ ngư dân và tàu đánh cá Việt Nam trên Biển Dong, Dé tai nghiên cứu khoa hoc, Bộ Ngoại giao, Hà Nội, 2010. Đề tài phân tích vị trí chiến lược của Biển Đông, tình hình tranh chấp trên biển, cơ sở pháp lý quốc tế cho hoạt động nghề cá của ngư dân và tàu cá Việt Nam.
Đề tài cũng phân tích các biện pháp bảo hộ ngư dân và tàu cá Việt Nam theo pháp luật quốc tế; phân tích, đánh giá nội luật các nước liên quan về xử phạt vi phạm nghề cá; từ đó, nêu lên những bất cập của công tác bảo hộ ngư dân và tàu cá Việt Nam trên Biển Đông và đưa ra một số kiến nghị nhằm bảo hộ hiệu quả hơn ngư dân và tàu cá Việt Nam. Tuy nhiên, dé tài giới hạn đối tượng nghiên cứu là ngư dân và tau cá Việt Nam hoạt động nghề cá trên Biển Đông. Đề tài này đến nay cũng đã gần 10 năm và cần có những nghiên cứu, nhận định và đánh giá tiếp theo cho phù hợp với bối cảnh tình hình mới trên Biển Đông những năm gân đây. Hơn nữa, hiện nay, việc bảo hộ tàu cá và ngư dân đã vượt 10 ra ngoài phạm vi Biển Đông, mở rộng đến các vùng biển của Australia và các quốc đảo Nam Thái Bình Dương.
- Bùi Quốc Thành, Bảo hộ lãnh sự đối với người lao động Việt Nam ở nước ngoài, Đề tài nghiên cứu khoa học, Bộ Ngoại giao, Ha Nội, 2011. Đề tài đánh giá tính cấp thiết của công tác bảo hộ lãnh sự đối với người Việt Nam đi xuất khâu lao động ở nước ngoài; nghiên cứu, đánh giá chính sách, pháp luật và các biện pháp mà các cơ quan chức năng Việt Nam thực hiện; phân tích, đối chiếu với pháp luật và thông lệ quốc tế; dự báo tình hình và kiến nghị biện pháp của Việt Nam nhằm bảo vệ tốt hơn quyền lợi của người lao động Việt Nam ở nước ngoài. Tuy nhiên, Đề tài chỉ giới hạn trong lĩnh vực bảo vệ quyền lợi của người lao động Việt Nam di làm việc ở nước ngoai trong khuôn khô Luật người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng. - Hoàng Thế Liên, Công tác xây dựng pháp luật liên quan tới người Việt Nam ở nước ngoài, Tạp chí Dân chủ và Pháp luật, Bộ Tư pháp, số 1/2011.
Bài viết chỉ đề cập đến công tác xây dựng pháp luật liên quan tới người Việt Nam ở nước ngoài - một nội dung trong hoạt động bảo hộ công dân. Bài viết không đề cập đến thực tiễn của hoạt động này. Hơn nữa, “người Việt Nam ở nước ngoài” được bài viết phân tích được hiểu theo nghĩa rộng bao gồm cả công dân Việt Nam và người gốc Việt Nam, trong khi đó hoạt động bảo hộ công dân chỉ được thực hiện đối với công dân Việt Nam. - Nguyễn Văn Nhân, Bảo hộ công dân trong pháp luật quốc tế và pháp luật Việt Nam — Một số vấn đề ly luận và thực tiễn, Luận văn tốt nghiệp cử nhân luật, Trường Đại học Cần Thơ, 2014; Trần Thị Thu Thuỷ, Bao hộ công dan trong pháp luật quốc tế và pháp luật Việt Nam, Luận văn thạc sỹ luật học, Trường Đại học Luật Hà Nội, Hà Nội, 2014; và Nguyễn Anh Vũ, Pháp luật hành chính với việc bảo hộ công dân, pháp nhân Việt Nam ở nước ngoài trong giai đoạn hiện nay, Luận văn thạc sỹ luật học, Trường Đại học Luật Hà Nội, Hà Nội, 2013.
11 Ba công trình trên chi dừng ở cấp độ luận văn tốt nghiệp cử nhân va luận văn thạc sỹ luật học, một số van đề lý luận về bảo hộ công dân và thực tiễn bảo hộ công dân Việt Nam ở nước ngoài chưa được đi sâu phân tích. - Trường Đại học Luật Hà Nội, Giáo trinh Luật quốc tế, Nxb. Công an nhân dân, Hà Nội, 2010. Trong Giáo trình, nội dung về bảo hộ công dân được đề cập ở Chương 5 Dân cư trong Luật quốc tế, với các kiến thức cơ bản: khái niệm, cơ sở, thâm quyền, biện pháp bảo hộ công dân.
Các kiến thức chuyên sâu và thực tiễn hoạt động bảo hộ công dân hoàn toàn chưa được đề cập. - Trường Dai học Luật Hà Nội, Các vấn dé pháp lý và thực tiên về bảo hộ công dân trong bồi cảnh quốc tế hiện nay, Kỷ yêu hội thảo khoa học cấp trường, Hà Nội, 2016. Hội thảo đề cập khá toàn diện các vấn đề về bảo hộ công dân.