Luận văn: Đa dạng sinh học thực vật thân gỗ tại KDL Bà Nà (Lê Nguyễn Cẩm Hương)

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu tính đa dạng sinh học của thực vật thân gỗ tại khu du lịch Bà Nà, Đà Nẵng, góp phần bảo tồn thiên nhiên.

• Trường học: Trường Đại Học Khoa Học Tự Nhiên
• Chuyên ngành: Sinh Học
• Đề tài: Luận Văn Thạc Sĩ Khoa Học Nghiên Cứu Tính Đa Dạng Sinh Học Của Thực Vật Thân Gỗ Tại Khu Du Lịch Bà Nà Thành Phố Đà Nẵng
• Loại tài liệu: Luận Văn
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Đà Nẵng

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• MỞ ĐẦU
• Tính cấp thiết của đề tài
• Mục tiêu của đề tài
• Cấu trúc luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. CÁC VẤN ĐỀ VỀ ĐA DẠNG SINH HỌC
• 1.1.1. Khái niệm về đa dạng sinh học
• 1.1.2. Tầm quan trọng của đa dạng sinh học
• 1.1.3. Suy thoái đa dạng sinh học và giải pháp bảo tồn
• 1.2. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐA DẠNG THỰC VẬT
• 1.2.1. Trên thế giới
• 1.2.2. Ở Việt Nam
• 1.2.3. Tại khu BTTN Bà Nà - Núi Chúa
• 1.3. ĐẶC ĐIỂM KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 1.3.1. Điều kiện tự nhiên
• 1.3.2. Đặc điểm kinh tế - xã hội
• 1.3.3. Công tác tổ chức, quản lý của Hạt kiểm lâm Bà Nà - Núi Chúa
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
• 2.2. PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• 2.2.1. Thời gian nghiên cứu
• 2.2.2. Địa điểm nghiên cứu
• 2.3. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.3.1. Phương pháp nghiên cứu lý thuyết
• 2.3.2. Phương pháp điều tra ngoài thực địa
• 2.3.3. Phương pháp điều tra theo các ô tiêu chuẩn
• 2.3.4. Phương pháp xử lý số liệu
• 2.3.5. Phương pháp phân loại thực vật
• 2.3.6. Phương pháp lập danh mục
• 2.3.7. Đánh giá tính đa dạng sinh học của thực vật thân gỗ thông qua các chỉ số đa dạng sinh học
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. THÀNH PHẦN LOÀI TVTG TẠI KHU DU LỊCH BÀ NÀ - TP ĐÀ NẴNG
• 3.1.1. Danh mục thành phần loài TVTG tại khu vực nghiên cứu
• 3.1.2. Độ đa dạng của các loài TVTG tại khu du lịch Bà Nà
• 3.1.3. Đa dạng về giá trị tài nguyên của TVTG tại khu vực nghiên cứu
• 3.2. SỰ PHÂN BỐ CỦA TVTG TẠI KHU DU LỊCH BÀ NÀ
• 3.3. ĐÁNH GIÁ CÁC CHỈ SỐ ĐDSH CỦA TVTG TẠI KHU DU LỊCH BÀ NÀ - TP ĐÀ NẴNG
• 3.3.1. Đánh giá các chỉ số đa dạng sinh học tại khu vực nghiên cứu
• 3.3.2. Kết quả phân tích đường cong “đa dạng ưu thế”
• 3.3.3. Phân tích mối quan hệ giữa các loài (Cluster loài)
• 3.3.4. Biến động về đa dạng sinh học (Caswell)
• 3.4. ĐỀ XUẤT MỘT SỐ GIẢI PHÁP QUẢN LÍ, BẢO TỒN ĐDSH CỦA TVTG TẠI KHU DU LỊCH BÀ NÀ - TP ĐÀ NẴNG
• 3.4.1. Các yếu tố ảnh hưởng đến tính ĐDSH của TVTG tại khu du lịch Bà Nà
• 3.4.2. Một số giải pháp quản lí, bảo tồn đa dạng sinh học TVTG tại khu vực nghiên cứu
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• QUYẾT ĐỊNH GIAO ĐỀ TÀI LUẬN VĂN (bản sao)
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Luận văn thạc sĩ về đa dạng sinh học thực vật tại Bà Nà

Luận văn thạc sĩ khoa học của tác giả Lê Nguyễn Cẩm Hương (2015) là một công trình nghiên cứu khoa học sinh học chuyên sâu, cung cấp cái nhìn toàn diện về hiện trạng đa dạng sinh học thực vật thân gỗ tại Khu du lịch Bà Nà, Đà Nẵng. Đặt trong bối cảnh ngành du lịch phát triển mạnh mẽ, công trình này nhấn mạnh tính cấp thiết của việc đánh giá tài nguyên rừng. Thực vật thân gỗ (TVTG) là thành phần cốt lõi của hệ sinh thái, đóng vai trò điều hòa khí hậu, bảo vệ đất và là nơi cư trú cho nhiều loài sinh vật khác. Sự suy giảm của chúng sẽ kéo theo sự suy giảm đa dạng sinh học chung. Khu bảo tồn thiên nhiên Bà Nà - Núi Chúa, với vị trí địa lý và khí hậu đặc thù, sở hữu một hệ thực vật Bà Nà phong phú, bao gồm nhiều loài quý hiếm. Tuy nhiên, các hoạt động xây dựng hạ tầng du lịch đã và đang gây áp lực lớn, làm giảm diện tích rừng và có nguy cơ ảnh hưởng tiêu cực đến tính đa dạng này. Luận văn này ra đời nhằm cung cấp một cơ sở dữ liệu khoa học vững chắc, đánh giá định lượng các chỉ số đa dạng, xác định thành phần loài, và từ đó đề xuất các giải pháp bảo tồn hiệu quả. Đây là một tài liệu tham khảo quan trọng, không chỉ là một khóa luận tốt nghiệp ngành sinh học xuất sắc mà còn là nguồn thông tin hữu ích cho các nhà quản lý, nhà khoa học và những ai quan tâm đến việc phát triển du lịch sinh thái bền vững tại Đà Nẵng.

1.1. Lý do nghiên cứu tính đa dạng sinh học thực vật thân gỗ

Việc tiến hành đề tài "Nghiên cứu tính đa dạng sinh học của thực vật thân gỗ tại khu du lịch Bà Nà - Thành phố Đà Nẵng" được xem là cần thiết và cấp bách. Đặc điểm tự nhiên khu du lịch Bà Nà với hệ sinh thái rừng đặc trưng là nguồn tài nguyên vô giá. Tuy nhiên, sự phát triển nhanh chóng của các dự án du lịch đang làm giảm diện tích rừng, có khả năng ảnh hưởng trực tiếp đến cấu trúc quần xã thực vật. Các nghiên cứu trước đây tại khu BTTN Bà Nà - Núi Chúa chủ yếu tập trung vào việc thống kê, lập danh lục loài mà chưa đi sâu vào phân tích định lượng các chỉ số đa dạng sinh học. Do đó, luận văn này lấp đầy khoảng trống kiến thức, cung cấp dữ liệu định lượng cụ thể về độ đa dạng, độ phong phú và cấu trúc của thảm thực vật thân gỗ Đà Nẵng, làm cơ sở khoa học cho các hoạt động quản lý và bảo tồn sau này.

1.2. Mục tiêu chính của báo cáo khoa học đa dạng thực vật

Mục tiêu tổng quát của luận văn là đánh giá hiện trạng đa dạng sinh học của TVTG tại khu du lịch Bà Nà, từ đó làm cơ sở cho công tác quản lý và bảo tồn đa dạng sinh học. Các mục tiêu cụ thể bao gồm: Điều tra, lập danh mục thành phần loài cây gỗ; xác định và lập bản đồ phân bố các loài thực vật quý hiếm Đà Nẵng; đánh giá tính đa dạng thông qua các chỉ số khoa học như Shannon-Wiener, Simpson; và cuối cùng là đề xuất các giải pháp quản lý, bảo tồn phù hợp với thực tiễn. Kết quả nghiên cứu không chỉ mang ý nghĩa khoa học mà còn có giá trị thực tiễn cao, cung cấp thông tin nền tảng cho việc hoạch định chiến lược phát triển du lịch đi đôi với bảo vệ môi trường.

II. Thách thức bảo tồn đa dạng sinh học tại khu du lịch Bà Nà

Khu du lịch Bà Nà đối mặt với những thách thức không nhỏ trong công tác bảo tồn đa dạng sinh học. Mâu thuẫn giữa phát triển kinh tế du lịch và bảo tồn thiên nhiên là vấn đề cốt lõi. Việc xây dựng hàng loạt công trình hạ tầng như sân golf, khu vui chơi, nhà nghỉ đã làm giảm đáng kể diện tích rừng tự nhiên. Theo luận văn, những hoạt động này không chỉ gây mất mát sinh cảnh mà còn làm thay đổi cấu trúc của thảm thực vật thân gỗ Đà Nẵng. Sự phân mảnh hệ sinh thái, ô nhiễm tiếng ồn và chất thải từ hoạt động du lịch cũng là những yếu tố tiêu cực. Tác động của du lịch đến hệ sinh thái còn thể hiện qua việc gia tăng nguy cơ cháy rừng và sự xâm lấn của các loài ngoại lai. Đối với một hệ sinh thái nhạy cảm như ở Bà Nà, nơi có nhiều cây gỗ đặc hữu ở Bà Nà, những tác động này có thể dẫn đến sự suy giảm không thể phục hồi về số lượng cá thể và thậm chí là tuyệt chủng cục bộ một số loài. Việc cân bằng giữa khai thác tiềm năng du lịch và gìn giữ giá trị tài nguyên thực vật là bài toán khó, đòi hỏi các giải pháp quản lý khoa học, đồng bộ và có tầm nhìn dài hạn.

2.1. Phân tích tác động của du lịch đến hệ sinh thái rừng

Các hoạt động du lịch và xây dựng hạ tầng liên quan đã gây ra những biến đổi sâu sắc đến cảnh quan và môi trường tại Bà Nà. Việc san lấp mặt bằng, mở đường, xây dựng công trình đã trực tiếp làm mất đi một phần diện tích rừng, phá vỡ cấu trúc tự nhiên của hệ thực vật Bà Nà. Luận văn của Lê Nguyễn Cẩm Hương (2015) chỉ ra rằng, mật độ thực hiện các dự án cao có thể ảnh hưởng đến tính đa dạng sinh học nói chung và của TVTG nói riêng. Bên cạnh đó, lượng du khách lớn cũng tạo ra áp lực lên môi trường thông qua việc xả rác, gây tiếng ồn và các hoạt động có thể làm xáo trộn môi trường sống của động thực vật hoang dã. Những tác động gián tiếp này cần được đánh giá một cách nghiêm túc để xây dựng các quy định chặt chẽ hơn trong quản lý du lịch.

2.2. Sự suy giảm thành phần loài và các mối đe dọa tiềm tàng

So sánh với các công bố trước đây, kết quả của luận văn cho thấy có sự thay đổi về thành phần loài cây gỗ. Mặc dù sự khác biệt có thể do phạm vi và thời gian nghiên cứu, nhưng nó cũng là một chỉ dấu cho thấy sự biến động của hệ sinh thái. Các mối đe dọa chính không chỉ đến từ việc mất môi trường sống do xây dựng mà còn từ nguy cơ khai thác trái phép các loài có giá trị kinh tế cao như Trầm hương (Aquilaria crassna). Hơn nữa, biến đổi khí hậu cũng là một yếu tố tiềm tàng, có thể làm thay đổi điều kiện sinh trưởng, ảnh hưởng đến sự phân bố của các loài, đặc biệt là các loài nhạy cảm với sự thay đổi nhiệt độ và lượng mưa. Việc giám sát liên tục diễn biến tài nguyên rừng là cực kỳ quan trọng để phát hiện sớm các dấu hiệu suy thoái.

III. Phương pháp khảo sát thực địa thực vật thân gỗ tại Đà Nẵng

Để có được những số liệu chính xác về đa dạng sinh học của thực vật thân gỗ, luận văn đã áp dụng một hệ thống phương pháp nghiên cứu bài bản và khoa học. Cốt lõi của quá trình là phương pháp khảo sát thực địa thực vật, được thực hiện qua nhiều đợt để đảm bảo tính đại diện theo mùa. Nhóm nghiên cứu đã tiến hành điều tra theo tuyến và lập các ô tiêu chuẩn (OTC) ngẫu nhiên. Phương pháp này cho phép thu thập dữ liệu định lượng về mật độ, tần suất xuất hiện và các đặc điểm hình thái của từng loài cây gỗ trong một khu vực xác định. Cụ thể, 14 ô tiêu chuẩn đã được thiết lập, phân bố ở các đai độ cao khác nhau (dưới 1200m) để phản ánh sự đa dạng theo chiều dọc của hệ thực vật Bà Nà. Việc sử dụng các thiết bị hiện đại như GPS để xác định tọa độ OTC, kết hợp với các công cụ đo đạc truyền thống, đã đảm bảo tính chính xác và khoa học của dữ liệu thu thập. Toàn bộ quy trình, từ thiết kế tuyến điều tra đến thu mẫu và xử lý số liệu, đều tuân thủ các tiêu chuẩn trong nghiên cứu sinh thái học, tạo nên một báo cáo khoa học đa dạng thực vật đáng tin cậy.

3.1. Quy trình lập ô tiêu chuẩn OTC để thu thập dữ liệu

Luận văn mô tả chi tiết việc lập 14 ô tiêu chuẩn (OTC) với diện tích mỗi ô là 500 m². Các ô này được phân bố ngẫu nhiên qua 3 đai độ cao: 0-500m, 500-1000m, và 1000-1200m. Trong mỗi OTC, các cây gỗ có đường kính D1.3 ≥ 10 cm đều được đo đếm và ghi nhận. Đồng thời, các ô phụ nhỏ hơn (5x5m và 2x2m) được lập bên trong để đánh giá cây tái sinh. Cách bố trí này giúp thu thập thông tin toàn diện về cấu trúc quần xã thực vật, từ cây gỗ lớn đến thế hệ cây con, cung cấp một bức tranh hoàn chỉnh về khả năng phục hồi của rừng. Tọa độ của từng OTC được ghi lại chính xác bằng GPS, cho phép lặp lại các cuộc khảo sát trong tương lai để giám sát sự thay đổi.

3.2. Kỹ thuật định danh và phân loại hệ thực vật tại Bà Nà

Sau khi thu thập mẫu vật ngoài thực địa (cành, lá, hoa, quả), quá trình định danh loài được tiến hành một cách cẩn trọng. Các mẫu được xử lý, chụp ảnh và so sánh với các tài liệu chuyên ngành uy tín như bộ sách "Cây cỏ Việt Nam" của tác giả Phạm Hoàng Hộ. Đặc biệt, luận văn có sự tham gia phân loại của chuyên gia từ Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam, đảm bảo tính chính xác cao trong việc xác định tên khoa học của từng loài. Việc sắp xếp danh mục các loài TVTG theo hệ thống phân loại của Brummitt (1992) thể hiện tính chuyên nghiệp và cập nhật trong nghiên cứu khoa học sinh học, giúp kết quả dễ dàng được so sánh và đối chiếu với các công trình khác trên thế giới.

IV. Cách đánh giá chỉ số đa dạng sinh học thực vật thân gỗ

Việc phân tích định lượng là một phần không thể thiếu để hiểu rõ về đa dạng sinh học thực vật. Luận văn không chỉ dừng lại ở việc liệt kê danh sách loài mà còn đi sâu vào phân tích các chỉ số sinh thái học quan trọng. Bằng cách sử dụng phần mềm chuyên dụng và các công thức thống kê, nghiên cứu đã lượng hóa được mức độ đa dạng và cấu trúc của quần xã thực vật thân gỗ tại Bà Nà. Các chỉ số đa dạng sinh học như Shannon-Wiener (H’) và Simpson (Cd) được sử dụng để đánh giá đồng thời độ phong phú về loài và độ đồng đều về số lượng cá thể giữa các loài. Chỉ số giá trị quan trọng (IVI) được tính toán để xác định vai trò và mức độ ưu thế của từng loài trong hệ sinh thái. Các phân tích sâu hơn như đường cong "đa dạng ưu thế" (D-D curve) và phân tích cụm (Cluster analysis) cũng được áp dụng để làm rõ mối quan hệ cạnh tranh và tương đồng giữa các loài. Những phương pháp phân tích này biến những con số khô khan thành những nhận định khoa học sâu sắc về sức khỏe và sự ổn định của hệ thực vật Bà Nà.

4.1. Ứng dụng chỉ số Shannon Wiener và Simpson trong luận văn

Chỉ số Shannon-Wiener (H’) và chỉ số ưu thế Simpson (Cd) là hai công cụ được sử dụng phổ biến để đánh giá đa dạng sinh học. Chỉ số H’ xem xét cả số lượng loài và sự phân bố đồng đều của các cá thể trong các loài đó. Giá trị H’ càng cao cho thấy tính đa dạng càng lớn. Ngược lại, chỉ số Simpson (Cd) đo lường mức độ ưu thế của các loài phổ biến nhất. Giá trị Cd cao cho thấy một hoặc một vài loài đang chiếm ưu thế, làm giảm tính đa dạng chung. Việc tính toán và so sánh các chỉ số này giữa các đai độ cao khác nhau đã giúp luận văn đưa ra những kết luận quan trọng về sự khác biệt trong cấu trúc quần xã thực vật tại khu vực nghiên cứu.

4.2. Phân tích chỉ số giá trị quan trọng IVI của các loài

Chỉ số giá trị quan trọng (IVI - Importance Value Index) là một chỉ số tổng hợp, được tính toán dựa trên mật độ tương đối, tần suất tương đối và tiết diện thân tương đối của một loài. IVI thể hiện mức độ ưu thế sinh thái tổng thể của một loài trong quần xã. Loài có chỉ số IVI cao nhất được xem là loài ưu thế, đóng vai trò quan trọng nhất trong việc định hình cấu trúc và chức năng của hệ sinh thái. Luận văn đã sử dụng IVI để xác định các loài cây gỗ chủ chốt trong thảm thực vật thân gỗ Đà Nẵng tại Bà Nà, cung cấp thông tin quý giá cho việc lựa chọn loài cây mục tiêu trong các chương trình bảo tồn và phục hồi rừng.

V. Kết quả về thành phần loài cây gỗ quý hiếm tại Bà Nà

Kết quả nghiên cứu từ luận văn đã cung cấp một bức tranh chi tiết về thành phần loài cây gỗ tại khu du lịch Bà Nà. Qua quá trình khảo sát, đã xác định được 110 loài thực vật thân gỗ, thuộc 45 họ và 2 ngành là Hạt trần và Hạt kín. Trong đó, ngành Hạt kín chiếm ưu thế tuyệt đối với 106 loài, chiếm 96.36% tổng số loài, cho thấy sự đa dạng và phức tạp của hệ thực vật này. Một trong những phát hiện quan trọng nhất là việc ghi nhận sự hiện diện của nhiều loài thực vật quý hiếm Đà Nẵng. Các loài này không chỉ có giá trị khoa học cao mà còn có tiềm năng lớn về kinh tế và dược liệu. Danh mục các loài quý hiếm được xác định là cơ sở dữ liệu quan trọng để ưu tiên các hoạt động bảo tồn. Việc đánh giá giá trị tài nguyên thực vật cũng được thực hiện, phân loại các loài theo mục đích sử dụng như lấy gỗ, làm thuốc, làm cảnh, và cho quả ăn, nhấn mạnh vai trò đa chức năng của hệ sinh thái rừng Bà Nà đối với đời sống con người.

5.1. Danh mục 110 loài thực vật thân gỗ và giá trị tài nguyên

Nghiên cứu đã lập được danh mục chi tiết 110 loài TVTG. Trong số các họ thực vật, một số họ chiếm ưu thế về số lượng loài như Lauraceae (Họ Long não), Fagaceae (Họ Dẻ), và Dipterocarpaceae (Họ Dầu). Kết quả cũng chỉ ra sự đa dạng về giá trị tài nguyên thực vật. Nhiều loài được xác định có giá trị lấy gỗ (LGO) như Chò nâu, Sao đen; làm thuốc (THU) như Ba gạc, Trầm hương; làm cảnh (CAN) như Đào chuông, Mai rừng; và cung cấp quả ăn được (ANQ) như Mít nai, Ổi. Sự phong phú về giá trị sử dụng này khẳng định tầm quan trọng của việc bảo tồn nguyên vẹn hệ thực vật Bà Nà.

5.2. Các loài cây gỗ đặc hữu và được ghi trong Sách Đỏ Việt Nam

Điểm nổi bật của nghiên cứu là việc xác định được 6 loài TVTG quý hiếm, có tên trong Sách Đỏ Việt Nam (2007) và Nghị định 32/2006/NĐ-CP của Chính phủ. Các loài này bao gồm Gù hương (Cinnamomum balansae), Kiền kiền (Hopea pierrei), Gụ lau (Sindora tonkinensis), Trầm hương (Aquilaria crassna), Đào chuông (Enkianthus quinqueflorus), và Xoay (Dialium cochinchinensis). Sự hiện diện của những loài này, đặc biệt là các cây gỗ đặc hữu ở Bà Nà, nâng cao giá trị bảo tồn của khu vực. Đây là những đối tượng cần được ưu tiên bảo vệ nghiêm ngặt thông qua các chương trình giám sát và phục hồi, nhằm tránh nguy cơ tuyệt chủng do các hoạt động của con người và biến đổi môi trường.

VI. Hướng phát triển du lịch sinh thái bền vững tại Bà Nà

Từ những kết quả nghiên cứu khoa học, luận văn không chỉ dừng lại ở việc mô tả hiện trạng mà còn đưa ra những định hướng quan trọng cho tương lai. Trọng tâm là đề xuất các giải pháp nhằm phát triển du lịch sinh thái bền vững, hài hòa giữa lợi ích kinh tế và trách nhiệm bảo tồn. Để làm được điều này, cần có một chiến lược quản lý tổng thể, dựa trên sự hiểu biết sâu sắc về đa dạng sinh học của thực vật thân gỗ và toàn bộ hệ sinh thái. Các giải pháp được đề xuất bao gồm tăng cường công tác tuần tra, bảo vệ rừng để ngăn chặn khai thác trái phép; quy hoạch các khu vực xây dựng một cách hợp lý để hạn chế tối đa tác động đến vùng lõi của khu bảo tồn thiên nhiên Bà Nà - Núi Chúa. Bên cạnh đó, việc nâng cao nhận thức cho du khách và cộng đồng địa phương về tầm quan trọng của bảo tồn đa dạng sinh học cũng là một yếu tố then chốt. Luận văn này chính là tiền đề, cung cấp luận cứ khoa học để xây dựng mô hình du lịch sinh thái thực sự, nơi du khách có thể trải nghiệm và trân trọng thiên nhiên, đồng thời đóng góp vào việc gìn giữ di sản quý giá này cho các thế hệ tương lai.

6.1. Đề xuất giải pháp quản lý và bảo tồn đa dạng sinh học

Luận văn đề xuất một số nhóm giải pháp cụ thể. Về quản lý, cần tăng cường năng lực cho Hạt Kiểm lâm, ứng dụng công nghệ (như GIS) để giám sát diễn biến tài nguyên rừng. Về kỹ thuật, cần có chương trình nhân giống và trồng phục hồi các loài thực vật quý hiếm Đà Nẵng đã được xác định, đặc biệt là các loài trong Sách Đỏ Việt Nam. Về chính sách, cần có cơ chế chia sẻ lợi ích từ du lịch với cộng đồng địa phương để họ tham gia tích cực vào công tác bảo vệ rừng. Cuối cùng, cần đẩy mạnh các hoạt động nghiên cứu khoa học liên tục để cập nhật dữ liệu và đánh giá hiệu quả của các biện pháp bảo tồn.

6.2. Ý nghĩa thực tiễn của báo cáo khoa học đa dạng thực vật

Công trình nghiên cứu này mang lại ý nghĩa thực tiễn to lớn. Nó cung cấp một bộ dữ liệu nền, cập nhật và chi tiết về hệ thực vật Bà Nà, phục vụ trực tiếp cho Ban quản lý Khu du lịch và các cơ quan chức năng trong việc ra quyết định. Kết quả nghiên cứu là cơ sở để xây dựng các tuyến du lịch sinh thái, các chương trình giáo dục môi trường, và các dự án bảo tồn cụ thể. Hơn nữa, đây là một tài liệu tham khảo giá trị cho các sinh viên, nhà nghiên cứu trong lĩnh vực sinh thái và lâm nghiệp, góp phần nâng cao chất lượng đào tạo và nghiên cứu về đa dạng sinh học tại Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Hệ sinh thái rừng Việt Nam từng trải qua nhiều biến động lớn về diện tích và độ che phủ. Năm 1943, cả nước có khoảng 14,3 triệu ha rừng tự nhiên với độ che phủ đạt 43,7%, nhưng đến năm 1990 con số này giảm mạnh xuống còn 9,2 triệu ha tương ứng độ che phủ 27,2%. Nhờ các chính sách quy hoạch và phục hồi rừng, diện tích rừng tăng lên 12,8 triệu ha với độ che phủ 38% vào năm 2007, tuy nhiên hơn 66,7% diện tích hiện tại vẫn là rừng nghèo hoặc rừng đang trong giai đoạn phục hồi. Trong bối cảnh đó, thảm thực vật thân gỗ đóng vai trò là trụ cột duy trì cân bằng sinh thái, điều tiết khí hậu, bảo vệ đất và nguồn nước đầu nguồn.

Khu du lịch Bà Nà thuộc Khu bảo tồn thiên nhiên Bà Nà - Núi Chúa có tổng diện tích quy hoạch 908 ha, trong đó khu vực xây dựng công trình chiếm 169,48 ha và phần diện tích rừng chiếm 739,37 ha. Sự phát triển nhanh chóng của các hạ tầng giải trí, hệ thống cáp treo và cơ sở lưu trú tạo áp lực lớn, làm suy giảm diện tích rừng và đe dọa trực tiếp đến tính đa dạng sinh học.

Đề tài nghiên cứu được thực hiện nhằm điều tra thành phần loài, kiểm kê các loài thực vật thân gỗ quý hiếm, phân tích cấu trúc không gian và đánh giá định lượng các chỉ số sinh thái tại khu vực Bà Nà thuộc địa phận xã Hòa Ninh, huyện Hòa Vang, thành phố Đà Nẵng. Phạm vi khảo sát tập trung tại các sinh cảnh thảm thực vật ở độ cao dưới 1200m từ tháng 5/2015 đến tháng 12/2015. Kết quả nghiên cứu cung cấp hệ thống dữ liệu khoa học tin cậy, làm cơ sở thực tiễn vững chắc cho công tác quản lý, quy hoạch bảo tồn nguồn gen thực vật và định hướng phát triển du lịch sinh thái bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết đa dạng sinh học theo định nghĩa của Công ước Đa dạng Sinh học (CBD 1992) và Quỹ Quốc tế Bảo vệ Thiên nhiên (WWF), phân tích cấu trúc quần xã trên ba cấp độ: đa dạng di truyền, đa dạng loài và đa dạng hệ sinh thái, đồng thời đánh giá sự chuyển tiếp thành phần loài thông qua chỉ số đa dạng beta và gamma.

Cơ sở lý thuyết sinh thái học quần xã được xây dựng dựa trên mô hình ổ sinh thái (Ecological Niche) và mô hình phân tích trật tự ưu thế của Whittaker. Bốn khái niệm trung tâm được chuẩn hóa gồm:

• Chỉ số giá trị quan trọng (IVI): Đo lường vai trò và vị thế sinh thái của từng loài cây thân gỗ trong cấu trúc rừng.
• Độ phong phú và tần suất (tỷ lệ A/F): Xác định dạng phân bố không gian của các loài gồm phân bố liên tục (A/F < 0,025), ngẫu nhiên (0,025 đến 0,05) hoặc theo nhóm (A/F > 0,05).
• Chỉ số đa dạng loài Shannon-Wiener (H) và chỉ số ưu thế Simpson (Cd): Phản ánh độ phong phú và mức độ tập trung ưu thế sinh thái.
• Mô hình trung tính Caswell (V): Đánh giá mức độ xáo động của các yếu tố ngoại cảnh tác động lên quần xã thực vật.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu thu thập dữ liệu qua 3 đợt khảo sát thực địa chuyên sâu trong năm 2015: đợt 1 từ 29/04 đến 04/05, đợt 2 từ 15/06 đến 20/06, và đợt 3 từ 27/07 đến 01/08.

Cỡ mẫu nghiên cứu gồm 14 ô tiêu chuẩn (OTC) cố định với diện tích 500 m2 mỗi ô (kích thước 50m x 10m), tổng diện tích điều tra đạt 7000 m2. Phương pháp chọn mẫu áp dụng kỹ thuật ngẫu nhiên phân tầng theo 3 đai độ cao sinh thái:

• Đai thấp (0 - 500m): Thiết lập 4 ô tiêu chuẩn (từ ô 1 đến ô 4).
• Đai trung bình (500 - 1000m): Thiết lập 8 ô tiêu chuẩn (từ ô 5 đến ô 12).
• Đai cao (1000 - 1200m): Thiết lập 2 ô tiêu chuẩn (ô 13 và ô 14).

Tại mỗi ô tiêu chuẩn 500 m2, kỹ thuật ô lồng 3 cấp được áp dụng: 5 ô phụ OA (10m x 10m = 100 m2) dùng để đo toàn bộ cây có đường kính ngang ngực D1.3 >= 10 cm; 5 ô phụ OB (5m x 5m = 25 m2) đo cây có chiều cao dưới 1,3m và D1.3 < 10 cm; ô phụ OC (2m x 2m = 4 m2) đếm số lượng cây tái sinh có chiều cao từ 0,3m đến 1,3m.

Phương pháp định danh hình thái được thẩm định bởi chuyên gia Phòng Tài nguyên Thực vật rừng thuộc Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam, đối chiếu danh lục theo hệ thống phân loại Brummitt (1992) và Sách Đỏ Việt Nam (1996). Dữ liệu sinh thái định lượng được xử lý qua bảng tính Microsoft Excel và phần mềm chuyên dụng PRIMER V để phân tích cụm phân loại (Cluster analysis), đảm bảo tính khách quan và độ chính xác sinh thái học.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực địa đã ghi nhận tổng cộng 110 loài thực vật thân gỗ thuộc 45 họ thuộc 2 ngành thực vật bậc cao có mạch tại khu du lịch Bà Nà:

• Ngành Hạt kín (Angiospermatophyta) chiếm ưu thế tuyệt đối với 106 loài (đạt tỷ lệ 96,36%) phân bố trong 44 họ thực vật khác nhau.
• Ngành Hạt trần (Gymnospermatophyta) có quy mô khiêm tốn hơn với 4 loài (chiếm tỷ lệ 3,64%) thuộc 1 họ duy nhất là họ Kim giao (Podocarpaceae).

Nghiên cứu phát hiện 7 loài thực vật thân gỗ quý hiếm có nguy cơ tuyệt chủng được ghi danh trong Sách Đỏ Việt Nam, gồm có:

• Trầm hương (Aquilaria crassna) - cấp Cực kỳ nguy cấp (E).
• Gù hương (Cinnamomum balansae) - cấp Nguy cấp (K).
• Kiền kiền (Hopea pierrei) - cấp Nguy cấp (K).
• Xoay (Dialium cochinchinensis) - cấp Nguy cấp (K).
• Gụ lau (Sindora tonkinensis) - cấp Sẽ nguy cấp (V).
• Kim giao (Dacrydium elatum) - cấp Sẽ nguy cấp (V).
• Đào chuông (Enkianthus quinqueflorus) - cấp Hiếm (R).

Về giá trị sử dụng tài nguyên, 100% số loài được phân loại thành 6 nhóm công dụng chính: nhóm cho gỗ (LGO) chiếm tỷ lệ cao nhất với hơn 70% tổng số loài; nhóm cây làm thuốc (THU) chiếm khoảng 30%; các nhóm còn lại gồm cây cảnh quan (CAN), cây cho tinh dầu (CTD), cây ăn quả (ANQ) và cây cho tanin nhuộm (TAN).

Thành phần loài thực vật thân gỗ tại Bà Nà theo ngành:

Thảo luận kết quả

Sự phân bố phong phú của các loài cây thân gỗ chịu ảnh hưởng trực tiếp từ điều kiện vi khí hậu nhiệt đới gió mùa đặc thù của đỉnh Bà Nà với lượng mưa trung bình năm đạt tới 5185 mm và 189 ngày mưa. Nền nhiệt độ dao động ôn hòa từ 14°C đến 21°C tạo môi trường thuận lợi cho sự cộng sinh và phát triển của các loài thực vật nhiệt đới và á nhiệt đới.

So sánh với kết quả nghiên cứu của Đinh Thị Phương Anh công bố năm 2005 (ghi nhận 311 loài trên toàn bộ Khu bảo tồn thiên nhiên Bà Nà - Núi Chúa), số lượng 110 loài ghi nhận trong nghiên cứu này phản ánh mức độ tập trung loài cao trong phạm vi không gian khảo sát dưới 1200m tại phân khu du lịch. Sự khác biệt về số lượng loài bắt nguồn từ phạm vi điều tra thu hẹp và tác động chia cắt sinh cảnh do 169,48 ha đất xây dựng công trình du lịch tạo ra.

Trên biểu đồ đường cong đa dạng ưu thế (D-D curve), thảm thực vật thân gỗ tại các ô tiêu chuẩn thể hiện dạng phân bố Logarit bình thường (log-normal distribution series). Điều này chứng minh rằng thảm thực vật tự nhiên chưa bị thống trị hoàn toàn bởi một vài loài đơn lẻ mà có sự chia sẻ không gian dinh dưỡng và cạnh tranh lành mạnh giữa các loài bản địa. Đồ thị phân tích cụm loài (Cluster) ở các mức tương đồng 27%, 40% và 80% trên phần mềm PRIMER V thể hiện rõ tính gắn kết quần xã cao ở đai độ cao từ 500m đến 1000m. Các chỉ số biến động Caswell (V) nằm trong giới hạn an toàn từ -2 đến +2, xác nhận thảm thực vật vẫn giữ được tính tự cân bằng tương đối nhưng đang đứng trước ngưỡng nhạy cảm cần được bảo vệ khẩn cấp.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm bảo tồn tính đa dạng sinh học của thực vật thân gỗ song hành với phát triển kinh tế du lịch, bốn giải pháp trọng tâm được đề xuất:

• Thiết lập vùng đệm bảo tồn nội vi (In-situ): Thực hiện ranh giới bảo vệ nghiêm ngặt cho 739,37 ha diện tích rừng tự nhiên hiện hữu, gắn mã định vị tọa độ GPS cho 100% các cá thể cây gỗ quý hiếm như Trầm hương, Gù hương và Kiền kiền. Nhiệm vụ này cần được Ban quản lý Hạt kiểm lâm Bà Nà - Núi Chúa hoàn thành trong giai đoạn 2016 - 2018.
• Xây dựng trung tâm nhân giống ngoại vi (Ex-situ): Triển khai vườn ươm thực vật bản địa quy mô 2 ha nhằm nhân giống phục hồi ít nhất 15 loài cây gỗ quý hiếm và cây cảnh quan bản địa như Đào chuông, phấn đấu cung cấp 50.000 cây giống đạt chuẩn trước năm 2020. Cơ quan chủ trì thực hiện là Sở Khoa học và Công nghệ phối hợp cùng đơn vị quản lý khu du lịch.
• Kiểm soát giới hạn mật độ xây dựng: Giữ tỷ lệ chuyển đổi đất rừng phục vụ công trình du lịch dưới ngưỡng 20% tổng diện tích quy hoạch (tối đa không quá 180 ha), thiết lập các hành lang sinh thái xanh liên tục dọc theo các tuyến cáp treo từ chân núi lên đỉnh núi trong lộ trình 2016 - 2022 do Ủy ban nhân dân huyện Hòa Vang và Sở Xây dựng giám sát.
• Thiết lập hệ thống quan trắc định kỳ: Định kỳ 12 tháng một lần tiến hành đo đạc lại chỉ số Shannon-Wiener (H) và chỉ số Caswell (V) trên 14 ô tiêu chuẩn cố định để đánh giá độ xáo động sinh thái, giao cho Chi cục Kiểm lâm thành phố Đà Nẵng phối hợp cùng các trường đại học thực hiện liên tục hàng năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và bộ dữ liệu của luận văn mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng:

• Cơ quan quản lý nhà nước và lực lượng kiểm lâm: Cung cấp bản đồ tọa độ 14 ô tiêu chuẩn và danh mục 110 loài thực vật thân gỗ, hỗ trợ trực tiếp cho Chi cục Kiểm lâm Đà Nẵng và Ban quản lý rừng đặc dụng trong công tác tuần tra, giám sát biến động tài nguyên rừng và thẩm định báo cáo đánh giá tác động môi trường (ĐTM).
• Doanh nghiệp phát triển du lịch sinh thái: Cung cấp danh mục các loài cây bản địa có giá trị thẩm mỹ cao như Đào chuông, Chò nâu, giúp các nhà đầu tư hạ tầng quy hoạch cảnh quan xanh bền vững mà không làm xâm lấn các hệ sinh thái nguyên sinh.
• Giảng viên, nhà nghiên cứu và học viên ngành Lâm nghiệp - Môi trường: Cung cấp tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp điều tra ô lồng 3 cấp (OA, OB, OC) và quy trình xử lý thống kê đa biến bằng phần mềm chuyên ngành PRIMER V.
• Các tổ chức phi chính phủ và quỹ bảo tồn thiên nhiên: Khai thác số liệu về 7 loài thực vật nguy cấp trong Sách Đỏ Việt Nam để xây dựng hồ sơ tài trợ dự án bảo tồn nguồn gen quý hiếm tại khu vực Trung Trường Sơn.

Câu hỏi thường gặp

Hệ thực vật thân gỗ tại khu du lịch Bà Nà gồm bao nhiêu loài và thuộc những ngành nào?

Nghiên cứu đã ghi nhận 110 loài thực vật thân gỗ thuộc 45 họ, phân bố trong 2 ngành thực vật bậc cao có mạch. Ngành Hạt kín chiếm ưu thế tuyệt đối với 106 loài (tỷ lệ 96,36%) thuộc 44 họ. Ngành Hạt trần chỉ có 4 loài (tỷ lệ 3,64%) thuộc duy nhất 1 họ Kim giao (Podocarpaceae).

Luận văn đã ghi nhận những loài thực vật thân gỗ nguy cấp nào trong Sách Đỏ?

Nghiên cứu xác định được 7 loài cây gỗ quý hiếm trong Sách Đỏ Việt Nam (1996), bao gồm Trầm hương (Aquilaria crassna - cấp E), Gù hương (Cinnamomum balansae - cấp K), Kiền kiền (Hopea pierrei - cấp K), Xoay (Dialium cochinchinensis - cấp K), Gụ lau (Sindora tonkinensis - cấp V), Kim giao (Dacrydium elatum - cấp V) và Đào chuông (Enkianthus quinqueflorus - cấp R).

Phương pháp bố trí ô tiêu chuẩn thực địa được tiến hành với quy mô như thế nào?

Tác giả đã thiết lập 14 ô tiêu chuẩn diện tích 500 m2 mỗi ô, chia theo 3 đai cao sinh thái: 4 ô ở đai 0 - 500m, 8 ô ở đai 500 - 1000m và 2 ô ở đai 1000 - 1200m. Trong mỗi ô lớn bố trí 5 ô lồng OA (100 m2), 5 ô OB (25 m2) và các ô OC (4 m2) để đo đếm đa tầng từ cây gỗ lớn đến cây tái sinh.

Hoạt động xây dựng hạ tầng du lịch tác động ra sao đến thảm thực vật thân gỗ?

Khu du lịch Bà Nà chiếm 169,48 ha đất xây dựng trên tổng số 908 ha quy hoạch. Việc san lấp mặt bằng, xây dựng sân golf, khu vui chơi và tuyến cáp treo gây phân mảnh sinh cảnh, làm giảm số lượng cá thể của các loài cây gỗ lớn và cản trở quá trình tái sinh tự nhiên ở các sườn dốc trên 25 độ.

Chỉ số Caswell và đường cong đa dạng ưu thế D-D mang ý nghĩa gì trong nghiên cứu?

Đường cong D-D dạng Logarit bình thường chứng minh các loài cây thân gỗ đang chia sẻ nguồn tài nguyên một cách tương đối đồng đều. Chỉ số Caswell (V) nằm trong khoảng từ -2 đến +2 cho thấy quần xã thực vật tại đây vẫn duy trì tính ổn định sinh thái tự nhiên, chưa bị xáo động nghiêm trọng.

Kết luận

• Hệ thực vật thân gỗ tại khu du lịch Bà Nà ở độ cao dưới 1200m gồm 110 loài thuộc 45 họ, trong đó ngành Hạt kín chiếm ưu thế vượt trội với 96,36% tổng số loài.
• Phát hiện và định vị 7 loài thực vật thân gỗ quý hiếm có tên trong Sách Đỏ Việt Nam, trong đó Trầm hương thuộc cấp Cực kỳ nguy cấp (E).
• Thiết lập thành công hệ thống 14 ô tiêu chuẩn với cấu trúc ô lồng 3 cấp, làm sáng tỏ trật tự ưu thế và động thái tái sinh của thảm thực vật theo 3 đai độ cao sinh thái.
• Phân tích định lượng sinh thái chứng minh thảm thực vật có cấu trúc Logarit bình thường ổn định, chịu tác động tương hỗ mạnh mẽ từ nền lượng mưa 5185 mm/năm.
• Xây dựng hoàn chỉnh 4 nhóm giải pháp kỹ thuật kết hợp giữa bảo tồn nội vi cho 739,37 ha rừng và bảo tồn ngoại vi đến năm 2022.

Luận văn đã đóng góp nguồn dữ liệu định lượng sinh thái ban đầu có giá trị thực tiễn cao, phản ánh trực diện mối tương quan giữa bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển du lịch tại thành phố Đà Nẵng. Trong giai đoạn tiếp theo, các chương trình nghiên cứu cần mở rộng phạm vi khảo sát lên đai cao trên 1200m và tích hợp công nghệ viễn thám GIS trong giám sát diễn biến rừng. Các cơ quan quản lý và doanh nghiệp cần bắt tay triển khai ngay các giải pháp khoanh nuôi, bảo tồn nguồn gen bản địa quý hiếm nhằm giữ gìn hệ sinh thái rừng Bà Nà trường tồn cho tương lai.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương I: Tổng quan tài liệu: Chương 2: Đối tượng và phương pháp nghiên cứu: Chương 3: Kết quả và thảo luận:. Kết luận và kiến nghị: CHUONGI TONG QUAN TAI LIEU 1. CAC VAN DE VE DA DANG SINH HOC 1. Khái niệm về đa dạng sinh học Da dang sinh hoc (DSH) là thuật ngữ chỉ tính phong phú của sự sống trên trái đất, là hàng triệu loài thực vật, động vật và vi sinh vật, là các gen chứa đựng trong các loài và các hệ sinh thái vô cùng phức tạp cùng tồn tại trong môi trường.

Hiện nay có rất nhiều định nghĩa về ĐDSH: Y Quy Bao vé Thiên nhiên Quốc tế - WWF (1989) quan niệm: “Đa dạng sinh học là sự phôn thịnh của sự sống trên trái dat, là hàng triệu loài thực vật, động vật và vi sinh vật, là những gen chứa đựng trong các loài và là những hệ sinh thái vô cùng phức tạp cùng tồn tại trong môi trường” v⁄ Theo Hiệp định về đa dạng sinh học (CBD) “Đa dạng sinh học bao gồm sự phong phú đa dạng và khả năng biến đổi trong thế giới sinh vật sống và cả các phức hệ sinh thái mà trong đó chúng đang tồn tại, điều này có thể xảy ra trong cùng loài, giữa các loài, bên trong một hệ sinh thái hoặc giữa các hệ sinh thái với nhau” (CBD 1992) *⁄ Theo Công ước ĐDSH thì “ĐDSH là sự phong phú của mọi cơ thé sống có từ tất cả các nguồn trong các HST trên cạn, ở biển và các HST dưới nước khác, và mọi tô hợp sinh thái mà chúng tạo nên”. Qua các định nghĩa trên, ta thấy ĐDSH là toàn bộ tài nguyên thiên nhiên tạo nên do tất cả các dạng sống trên trái đất, là sự đa dạng của sự sống 6 tat cả các dạng, các cấp độ và các tổ hợp giữa chúng. Đó không chỉ là tổng số các. HST, các loài, các vật chất di truyền mà còn bao gồm tất cả các mối quan hệ phức tạp bên trong và giữa chúng với nhau.

Các nhà sinh vật học thường xem xét ĐDSH ở 3 mức độ: Đa dạng di truyền, đa dạng loài và đa dạng hệ sinh thái [4] © Da dang di truyền Đa dạng di truyền hay còn gọi là đa dạng gen, chỉ sự phong phú về gen và sự khác nhau số lượng của các gen, bộ gen trong mỗi quần thể và giữa các cá thể. Nghiên cứu về đa dạng gen đòi hỏi nhiều thời gian, thiết bị, tài chính, kỹ thuật và hiểu biết về đa dạng gen trên thế giới còn ít.Tuy nhiên, đa dạng di truyền có tầm quan trọng đối với bất kỳ một loài sinh vật nào để duy trì khả năng sinh sản hữu thụ, tính bền vững và khả năng thích nghỉ của các cá thể trong loài với các điều kiện sống luôn biến đồi. © Da dang loài Là sự phong phú về số loài và trữ lượng các loài trong hệ sinh thái. Đây là khái niệm dễ hiểu và dễ nhận thấy trong thực tế vì loại danh mục các loài động, thực vật ghi nhận được của một đợt khảo sát thực địa chính là đa dạng loài động thực vật ở khu vực đó.

Hiện nay có khoảng trên 1.4 triệu loài sinh vật đã được mô tả và dự đoán có thể có từ 5 triệu đến 30 triệu loài sinh vật trên quả đất. Đa dạng loài có tầm quan trọng trong việc duy trì tính ồn định của các quần thể và hệ sinh thái © Da dang hé sinh thái Cac quan xã sinh học có mối quan hệ qua lại với môi trường vật lý tạo. thành một hệ sinh thái. Sự phong phú về môi trường trên cạn và dưới nước của quả đất đã tạo nên một số lượng lớn các hệ sinh thái.