Luận văn thạc sĩ khoa học nghiên cứu thành phần loài và đặc điểm phân bố của các loài cá ở sông trường giang tỉnh quảng nam

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu thành phần loài và đặc điểm phân bố cá ở sông Trường Giang, tỉnh Quảng Nam, cung cấp thông tin quý giá cho bảo tồn.

• Trường học: Trường Đại Học Khoa Học Tự Nhiên
• Chuyên ngành: Khoa Học Thủy Sản
• Đề tài: Luận Văn Thạc Sĩ Khoa Học Nghiên Cứu Thành Phần Loài Và Đặc Điểm Phân Bố Của Các Loài Cá Ở Sông Trường Giang Tỉnh Quảng Nam
• Loại tài liệu: Luận Văn
• Địa điểm: Quảng Nam

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. LƯỢC SỬ NGHIÊN CỨU CÁ Ở VIỆT NAM
• 1.1.1. Tình hình nghiên cứu cá ở Việt Nam
• 1.1.2. Tình hình nghiên cứu cá ở tỉnh Quảng Nam
• 1.2. ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ VÀ XÃ HỘI VÙNG NGHIÊN CỨU
• 1.2.1. Điều kiện địa lý, ranh giới, diện tích
• 1.2.2. Chế độ thời tiết, khí hậu
• 1.2.3. Tình hình kinh tế - xã hội của vùng nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG, THỜI GIAN, ĐỊA ĐIỂM VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
• 2.2. THỜI GIAN NGHIÊN CỨU
• 2.3. ĐỊA ĐIỂM NGHIÊN CỨU
• 2.4. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.4.1. Ngoài thực địa
• 2.4.2. Trong phòng thí nghiệm
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ BÀN LUẬN
• 3.1. THÀNH PHẦN LOÀI CÁ SÔNG TRƯỜNG GIANG
• 3.1.1. Danh lục thành phần loài
• 3.1.2. Cấu trúc thành phần loài
• 3.1.3. Xét về nhóm ưu thế
• 3.1.4. Các loài cá quý hiếm
• 3.1.5. Các loài cá có giá trị kinh tế
• 3.1.6. Các loài cá nhập nội
• 3.2. ĐẶC ĐIỂM PHÂN BỐ THÀNH PHẦN LOÀI CÁ SÔNG TRƯỜNG GIANG
• 3.2.1. Các nhóm sinh thái cá theo nồng độ muối
• 3.2.2. Đặc điểm phân bố của các nhóm sinh thái cá theo không gian và thời gian
• 3.2.3. Đánh giá tần xuất xuất hiện của các loài cá tại các điểm nghiên cứu
• 3.3. SO SÁNH THÀNH PHẦN LOÀI CÁ SÔNG TRƯỜNG GIANG VỚI CÁC KHU HỆ CÁ KHÁC
• 3.3.1. Tính đa dạng thành phần loài cá
• 3.3.2. Quan hệ thành phần loài cá sông Trường Giang với một số khu hệ cá khác
• 3.4. TÌNH HÌNH KHAI THÁC VÀ NUÔI TRỒNG THỦY SẢN Ở SÔNG TRƯỜNG GIANG
• 3.4.1. Tình hình nuôi trồng thủy sản
• 3.4.2. Tình hình khai thác thủy sản
• 3.4.3. Một số ngư cụ khai thác chính ở sông Trường Giang
• 3.4.4. Một số giải pháp để phát triển bền vững ngành nuôi trồng và khai thác thủy sản trên sông Trường Giang
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• QUYẾT ĐỊNH GIAO ĐỀ TÀI (bản sao)
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Toàn cảnh luận văn nghiên cứu cá ở sông Trường Giang Quảng Nam

Luận văn thạc sĩ khoa học của tác giả Đoàn Thanh Khiết (2014) là một công trình nghiên cứu chuyên sâu, có hệ thống về khu hệ cá sông Trường Giang, tỉnh Quảng Nam. Đặt trong bối cảnh các thủy vực tại Quảng Nam, đặc biệt là sông Trường Giang, chưa được quan tâm nghiên cứu đúng mức, đề tài này mang tính cấp thiết cao. Sông Trường Giang, với chiều dài 67km, đóng vai trò then chốt trong kinh tế - xã hội, văn hóa và hệ sinh thái của tỉnh. Con sông này không chỉ cung cấp nước cho sinh hoạt và nông nghiệp mà còn là nguồn sống của cộng đồng dân cư ven sông thông qua việc khai thác nguồn lợi thủy sản Quảng Nam. Tuy nhiên, các nghiên cứu trước đây chủ yếu tập trung vào hệ thống sông Thu Bồn - Vu Gia hay hồ Phú Ninh, để lại một khoảng trống lớn về dữ liệu khoa học tại sông Trường Giang. Công trình này ra đời nhằm lấp đầy khoảng trống đó, cung cấp một cái nhìn toàn diện về thành phần giống loài cá và đặc điểm phân bố của chúng. Nghiên cứu hướng đến ba mục tiêu chính: xác định danh lục thành phần loài, đánh giá đặc điểm phân bố, và tìm hiểu thực trạng khai thác để đề xuất giải pháp bảo vệ. Đối tượng nghiên cứu trọng tâm là các loài cá nước ngọt Quảng Nam và cá nước lợ sinh sống trong hệ sinh thái sông Trường Giang. Kết quả của luận văn không chỉ có giá trị học thuật cho luận văn ngành nuôi trồng thủy sản mà còn là cơ sở khoa học quan trọng cho các nhà quản lý trong việc hoạch định chính sách bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển thủy sản bền vững tại địa phương. Công trình này mở ra một chương mới trong việc tìm hiểu và bảo vệ một trong những thủy vực quan trọng nhất của Quảng Nam, góp phần nâng cao nhận thức về giá trị và những thách thức mà hệ sinh thái này đang đối mặt.

1.1. Tính cấp thiết của việc nghiên cứu khu hệ cá sông Trường Giang

Sông Trường Giang là một thủy vực độc đáo, chảy song song với bờ biển Quảng Nam và nối liền hai hệ thống sông lớn là Thu Bồn - Vu Gia và Tam Kỳ. Vị trí địa lý này tạo nên một hệ sinh thái chuyển tiếp phức tạp, nơi giao thoa giữa nước ngọt, nước lợ và nước mặn, hình thành môi trường sống lý tưởng cho nhiều loài thủy sinh. Tầm quan trọng của sông không chỉ dừng lại ở vai trò điều tiết thủy văn hay giao thông đường thủy, mà còn là nơi cung cấp nguồn lợi thủy sản phong phú, đặc biệt là các loài cá có giá trị kinh tế. Tuy nhiên, theo ghi nhận trong luận văn, công tác quản lý và tình trạng khai thác tự phát đã gây ra nhiều hệ lụy tiêu cực như ô nhiễm môi trường và suy giảm nghiêm trọng hiện trạng nguồn lợi cá. Trong khi các thủy vực khác trong tỉnh đã có những nghiên cứu nhất định, sông Trường Giang vẫn là một “vùng trắng” về dữ liệu khoa học. Sự thiếu hụt thông tin về đa dạng sinh học cá đã gây khó khăn cho công tác quy hoạch, quản lý và bảo tồn. Do đó, việc thực hiện một nghiên cứu khoa học bài bản để xác định thành phần loài và đặc điểm phân bố của cá tại đây là vô cùng cấp thiết, làm tiền đề cho các chiến lược phát triển bền vững.

1.2. Mục tiêu và đối tượng chính của luận văn ngành nuôi trồng thủy sản

Luận văn đặt ra ba mục tiêu nghiên cứu rõ ràng và cụ thể. Thứ nhất, xác định thành phần loài cá một cách khoa học, xây dựng một danh lục các loài cá đầy đủ cho sông Trường Giang. Mục tiêu này nhằm cung cấp bức tranh tổng thể về sự phong phú của khu hệ cá tại đây. Thứ hai, đánh giá các đặc điểm sinh thái học các loài cá, cụ thể là đặc điểm phân bố của chúng theo không gian và sự biến đổi của môi trường, đặc biệt là nồng độ muối. Điều này giúp hiểu rõ quy luật cư trú và sự thích nghi của từng loài. Thứ ba, tìm hiểu thực trạng khai thác và nuôi trồng thủy sản, từ đó đề xuất các giải pháp khả thi nhằm bảo vệ và phát triển bền vững nguồn lợi cá. Đối tượng nghiên cứu chính của luận văn là các loài cá sinh sống tại sông Trường Giang và thực trạng các hoạt động khai thác liên quan. Phạm vi nghiên cứu trải dài toàn bộ con sông, từ Cửa Đại (Hội An) đến Cửa Lở và An Hòa (Núi Thành), bao quát các vùng sinh thái khác nhau, đảm bảo tính đại diện và toàn diện cho kết quả thu được.

II. Thách thức trong bảo tồn đa dạng sinh học cá sông Trường Giang

Sông Trường Giang đang đối mặt với những thách thức nghiêm trọng đe dọa đến sự bền vững của hệ sinh thái sông Trường Giang và đa dạng sinh học cá. Một trong những vấn đề nhức nhối nhất là tác động môi trường đến quần xã cá. Luận văn chỉ ra rằng các hoạt động kinh tế - xã hội thiếu quy hoạch, như nuôi trồng thủy sản tự phát, xả thải sinh hoạt và nông nghiệp, đã làm suy giảm chất lượng nước. Đặc biệt, việc người dân đắp hồ nuôi tôm đã làm thu hẹp dòng chảy nghiêm trọng, nhiều đoạn sông bị bồi cạn, gần như tách sông thành hai đoạn riêng biệt. Tình trạng này không chỉ cản trở sự di cư của các loài cá mà còn làm thay đổi đặc điểm thủy lý hóa môi trường nước, ảnh hưởng trực tiếp đến sinh cảnh sống của chúng. Bên cạnh đó, áp lực khai thác thủy sản ngày càng gia tăng đang đẩy hiện trạng nguồn lợi cá đến bờ vực suy kiệt. Việc sử dụng các ngư cụ mang tính hủy diệt, khai thác không có sự kiểm soát đối với cá con và cá trong mùa sinh sản đã làm suy giảm trữ lượng của nhiều loài, trong đó có cả các loài cá có giá trị kinh tế. Sự xuất hiện của các loài cá nhập nội cũng tiềm ẩn nguy cơ cạnh tranh sinh cảnh và nguồn thức ăn với các loài bản địa. Những thách thức này đòi hỏi phải có sự can thiệp kịp thời từ các cơ quan quản lý và sự chung tay của cộng đồng. Nếu không có những giải pháp bảo tồn đa dạng sinh học hiệu quả, nguồn lợi thủy sản Quảng Nam trên sông Trường Giang sẽ sớm cạn kiệt, gây ảnh hưởng lâu dài đến sinh kế người dân và cân bằng sinh thái khu vực.

2.1. Tác động môi trường và sự thay đổi đặc điểm thủy lý hóa

Chất lượng môi trường nước là yếu tố quyết định sự tồn tại và phát triển của quần xã cá. Nghiên cứu của Đoàn Thanh Khiết (2014) đã tiến hành quan trắc độ mặn tại 10 điểm dọc sông và cho thấy sự biến động phức tạp. Độ mặn cao ở các khu vực cửa biển (Cửa Đại, An Hòa) và giảm dần về phía trung lưu (xã Bình Triều, Bình Sa). Sự phân hóa này tạo ra các vùng nước mặn, lợ, ngọt khác nhau. Tuy nhiên, tình trạng bồi lấp và thu hẹp dòng chảy tại xã Bình Sa đã tạo ra một “nút thắt cổ chai”, làm thay đổi chế độ thủy văn và hạn chế sự lưu thông, pha trộn nước. Điều này có thể dẫn đến hiện tượng tù đọng, ô nhiễm cục bộ và ảnh hưởng đến các bãi đẻ, bãi ương của nhiều loài cá. Các hoạt động nông nghiệp ven sông với việc sử dụng phân bón, thuốc trừ sâu cũng là nguồn gây ô nhiễm tiềm tàng, tác động tiêu cực đến đặc điểm thủy lý hóa môi trường nước và sức khỏe của các loài thủy sinh.

2.2. Áp lực từ hoạt động khai thác và nuôi trồng thủy sản tự phát

Hoạt động khai thác thủy sản trên sông Trường Giang chủ yếu mang tính nhỏ lẻ, tự phát với nhiều loại ngư cụ như rớ, đáy, nò. Mặc dù đây là nguồn sinh kế quan trọng, việc thiếu quản lý và khai thác quá mức đã làm suy giảm đáng kể nguồn lợi thủy sản Quảng Nam. Luận văn đề cập đến tình trạng khai thác tận thu, không tuân thủ quy định về kích thước mắt lưới và mùa vụ sinh sản, dẫn đến cạn kiệt nguồn cá bố mẹ và cá con. Song song đó, việc phát triển nuôi trồng thủy sản, đặc biệt là nuôi tôm thẻ chân trắng và ốc hương, dù mang lại lợi ích kinh tế, cũng gây ra nhiều vấn đề. Việc đắp đập, ngăn dòng để làm ao nuôi đã phá vỡ cấu trúc tự nhiên của dòng sông. Nước thải từ các ao nuôi không qua xử lý được xả trực tiếp ra sông, mang theo mầm bệnh và chất hữu cơ dư thừa, góp phần làm ô nhiễm môi trường nước, trực tiếp đe dọa môi trường sống của cá nước ngọt Quảng Nam và các loài cá nước lợ.

III. Phương pháp khoa học xác định thành phần loài cá sông Trường Giang

Để đảm bảo tính chính xác và khoa học, luận văn đã áp dụng một hệ thống phương pháp nghiên cứu bài bản, kết hợp giữa khảo sát thực địa và phân tích trong phòng thí nghiệm. Quá trình nghiên cứu được tiến hành từ tháng 02/2013 đến tháng 10/2013, bao gồm cả mùa khô và mùa mưa để ghi nhận sự biến động của thành phần giống loài cá theo mùa. Mười điểm thu mẫu được lựa chọn có tính đại diện cao, phân bố dọc theo chiều dài 67km của sông, từ vùng cửa sông chịu ảnh hưởng của thủy triều mạnh đến các khu vực trung lưu có độ mặn thấp hơn. Sự lựa chọn này đảm bảo bao quát được tất cả các kiểu sinh cảnh chính của hệ sinh thái sông Trường Giang. Phương pháp thu mẫu được đa dạng hóa để tăng hiệu quả và giảm thiểu sai sót. Các nhà nghiên cứu đã kết hợp mua mẫu trực tiếp từ ngư dân, đặt bình chứa hóa chất định hình nhờ người dân thu thập thường xuyên, kiểm tra mẫu tại các chợ địa phương và trực tiếp tham gia đánh bắt. Cách tiếp cận đa chiều này giúp thu thập được một bộ mẫu phong phú, phản ánh chân thực nhất đa dạng sinh học cá của khu vực. Các mẫu vật sau khi thu thập được xử lý ngay tại hiện trường bằng dung dịch formol, chụp ảnh khi còn tươi và ghi nhãn cẩn thận trước khi đưa về phòng thí nghiệm để định loại và phân tích. Phương pháp luận chặt chẽ này là nền tảng vững chắc cho các kết quả đáng tin cậy của công trình, cung cấp một bộ dữ liệu giá trị cho các nghiên cứu sâu hơn về quần xã cá và bảo tồn đa dạng sinh học.

3.1. Quy trình khảo sát và thu thập mẫu cá tại 10 điểm đại diện

Mười điểm thu mẫu được xác định cụ thể trên bản đồ, trải dài qua các huyện Duy Xuyên, Thăng Bình, thành phố Tam Kỳ và Núi Thành. Các điểm này bao gồm: Duy Hải (gần Cửa Đại), Duy Nghĩa, Bình Giang, Bình Triều, Bình Sa (khu vực trung lưu), Tam Thanh, Tam Xuân, Tam Tiến, Tam Hải, và khu vực cửa An Hòa. Việc lựa chọn các địa điểm này không chỉ dựa trên vị trí địa lý mà còn căn cứ vào các đặc điểm sinh thái đặc trưng như độ mặn, mức độ ảnh hưởng của thủy triều, và sự hiện diện của các hoạt động khai thác thủy sản. Tại mỗi điểm, mẫu cá được thu thập định kỳ hàng tháng. Việc thu mẫu từ nhiều nguồn (ngư dân, chợ, tự đánh bắt) giúp tối đa hóa khả năng bắt gặp các loài cá khác nhau, từ những loài phổ biến trong khai thác đến những loài có kích thước nhỏ hoặc sống ẩn nấp, ít xuất hiện trong các mẻ lưới thương mại.

3.2. Kỹ thuật xử lý bảo quản và định loại các loài cá trong phòng thí nghiệm

Quy trình xử lý mẫu được thực hiện nghiêm ngặt. Mẫu cá tươi được cố định trong dung dịch formol 9% và bảo quản lâu dài trong dung dịch formol 4%. Đối với các mẫu cá lớn, formol 10% được tiêm trực tiếp vào cơ và nội quan để đảm bảo mẫu được bảo quản tốt. Mỗi mẫu đều được gắn nhãn ghi rõ thông tin về số thứ tự, địa điểm, và thời gian thu. Trong phòng thí nghiệm, các chỉ số hình thái của cá được đo đạc chi tiết (chiều dài, chiều cao, đường kính mắt,...) và các chỉ số đếm (số vây, số vảy,...) được thực hiện cẩn thận. Công tác định loại đặc điểm sinh thái học các loài cá được thực hiện bằng phương pháp so sánh hình thái, đối chiếu với các tài liệu chuyên khảo uy tín trong và ngoài nước như công trình của Mai Đình Yên (1978, 1992), FAO (1998), và Eschmeyer (2005). Phương pháp này cho phép xác định chính xác tên khoa học của từng loài, là cơ sở để xây dựng nên danh lục các loài cá hoàn chỉnh cho sông Trường Giang.

IV. Khám phá 118 loài cá Kết quả nghiên cứu đa dạng sinh học

Kết quả nghiên cứu của luận văn đã mang lại một phát hiện ấn tượng về sự phong phú của khu hệ cá sông Trường Giang. Qua phân tích 985 mẫu vật, tác giả đã xác định được tổng cộng 118 loài cá, một con số minh chứng cho giá trị đa dạng sinh học cá cao của thủy vực này. Các loài này được phân loại thuộc 87 giống, 53 họ và 16 bộ khác nhau. Trong đó, bộ cá Vược (Perciformes) thể hiện sự đa dạng vượt trội nhất với 62 loài, chiếm đến 52,54% tổng số loài được tìm thấy. Sự ưu thế của bộ cá Vược cho thấy đặc trưng của một hệ sinh thái cửa sông, nơi có sự hiện diện của nhiều loài rộng muối, có khả năng thích nghi với sự biến động của độ mặn. Các bộ cá quan trọng khác bao gồm bộ cá Chép (Cypriniformes) với 15 loài (12,71%) - đại diện tiêu biểu cho khu hệ cá nước ngọt Quảng Nam, và bộ cá Nheo (Siluriformes) với 8 loài (6,78%). Việc xây dựng thành công danh lục các loài cá một cách chi tiết là đóng góp khoa học quan trọng nhất của luận văn. Danh lục này không chỉ liệt kê tên khoa học, tên Việt Nam mà còn ghi nhận sự phân bố của chúng theo mùa (mùa khô, mùa mưa), cung cấp một cơ sở dữ liệu nền tảng cho các nhà khoa học và nhà quản lý. Các kết quả này khẳng định sông Trường Giang là một trung tâm đa dạng sinh học quan trọng, cần được ưu tiên trong các kế hoạch bảo tồn đa dạng sinh học của tỉnh Quảng Nam.

4.1. Công bố danh lục các loài cá với 16 bộ 53 họ và 87 giống

Bảng danh lục chi tiết trong luận văn (Bảng 3.1) là kết quả nổi bật nhất. Danh sách 118 loài được sắp xếp một cách hệ thống theo các bậc phân loại từ bộ, họ, giống đến loài. Một số họ cá có số lượng loài phong phú bao gồm họ Cá bống (Gobiidae), họ Cá liệt (Leiognathidae), và họ Cá chép (Cyprinidae). Sự đa dạng ở cấp họ và giống cho thấy cấu trúc quần xã cá ở đây rất phức tạp và phong phú. Đáng chú ý, danh lục đã ghi nhận sự hiện diện của cả các nhóm cá có nguồn gốc biển di cư vào vùng cửa sông (cá nước lợ) và các nhóm cá nước ngọt thuần túy, phản ánh đúng tính chất giao thoa của hệ sinh thái sông Trường Giang. Dữ liệu này là một tài liệu tham khảo vô giá, lần đầu tiên cung cấp một cái nhìn toàn diện và có hệ thống về thành phần giống loài cá tại thủy vực này.

4.2. Phân tích cấu trúc thành phần giống loài cá theo các bậc taxon

Phân tích sâu hơn về cấu trúc cho thấy sự thống trị rõ rệt của bộ cá Vược (Perciformes) ở cả ba cấp độ: họ (23 họ, 43,4%), giống (39 giống, 44,83%), và loài (62 loài, 52,54%). Điều này phản ánh đặc tính của một vùng cửa sông ven biển miền Trung Việt Nam, nơi các loài thuộc bộ cá Vược phát triển mạnh mẽ. Ngược lại, các bộ như cá Thát lát (Osteoglossiformes), cá Cháo (Elopiformes), hay cá Măng sữa (Gonorhynchiformes) chỉ ghi nhận được một loài duy nhất. Sự chênh lệch này cho thấy cấu trúc taxon của khu hệ cá sông Trường Giang không đồng đều, có sự phân hóa rõ rệt về mức độ đa dạng giữa các bộ. Hiểu được cấu trúc này giúp các nhà sinh thái học đánh giá được mức độ ổn định của hệ sinh thái và xác định các nhóm loài chủ chốt cần được quan tâm trong công tác bảo tồn.

4.3. Ghi nhận các loài cá quý hiếm và 4 loài cá nhập nội trong hệ thống

Bên cạnh việc thống kê các loài phổ biến, nghiên cứu còn xác định được 4 loài cá quý hiếm có tên trong Sách đỏ Việt Nam (2007), bao gồm cá Chình angola (Anguilla bengalensis), cá Chình mun (A. bicolor), cá Chình hoa (A. marmorata) và cá Ngựa nam (Hippocampus kuda). Sự hiện diện của các loài này nhấn mạnh tầm quan trọng đặc biệt của sông Trường Giang như một môi trường sống cần được bảo vệ nghiêm ngặt. Ngoài ra, luận văn cũng ghi nhận 4 loài cá nhập nội đã xuất hiện trong thủy vực, gồm cá Chim trắng nước ngọt (Colossoma brachypomum), cá Trê phi (Clarias gariepinus), cá Rô phi vằn (Oreochromis niloticus) và cá Bảy màu (Poecilia reticulata). Việc theo dõi sự phát triển và tác động của các loài nhập nội này lên quần xã cá bản địa là một vấn đề cần được quan tâm trong các nghiên cứu tiếp theo.

V. Phân tích đặc điểm phân bố và giá trị kinh tế của các loài cá

Ngoài việc xác định thành phần loài, luận văn còn đi sâu phân tích các đặc điểm phân bố của quần xã cá, một yếu tố then chốt để hiểu rõ đặc điểm sinh thái học các loài cá. Kết quả cho thấy, nồng độ muối là nhân tố chính chi phối sự phân bố của các loài cá trong hệ sinh thái sông Trường Giang. Dựa trên khả năng thích ứng với độ mặn, các loài cá được chia thành các nhóm sinh thái khác nhau: nhóm cá nước ngọt, nhóm cá nước lợ và nhóm cá biển vào cửa sông. Nhóm cá biển và cá nước lợ chiếm ưu thế ở các khu vực gần cửa biển như Duy Hải, Tam Hải, nơi có độ mặn cao. Ngược lại, nhóm cá nước ngọt Quảng Nam lại tập trung chủ yếu ở các khu vực trung lưu như Bình Triều, Bình Sa, nơi nước sông được pha loãng. Sự phân bố không gian này cho thấy mỗi nhóm loài có một vùng sống ưa thích riêng, tạo nên một bức tranh phân vùng sinh thái rõ rệt dọc theo con sông. Bên cạnh giá trị khoa học, nghiên cứu cũng làm nổi bật giá trị thực tiễn khi xác định được 68 loài cá có giá trị kinh tế, chiếm 57,63% tổng số loài. Đây là những loài đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp thực phẩm và tạo thu nhập cho người dân địa phương. Việc nhận diện và đánh giá tần suất xuất hiện của các loài cá có giá trị kinh tế cung cấp thông tin quý báu cho việc quy hoạch khai thác và phát triển nuôi trồng một cách bền vững, góp phần cải thiện sinh kế cộng đồng dựa trên việc bảo vệ nguồn lợi thủy sản Quảng Nam.

5.1. Đặc điểm phân bố của các nhóm sinh thái cá theo không gian

Sự phân bố của cá dọc sông Trường Giang không đồng nhất. Luận văn đã chỉ ra một quy luật rõ ràng: thành phần loài cá thay đổi theo gradient độ mặn từ cửa sông vào đất liền. Các loài cá điển hình cho vùng nước mặn và lợ như cá Đối (Liza spp.), cá Móm (Gerres spp.), cá Trích (Sardinella gibbosa) thường xuyên được tìm thấy với tần suất cao ở các điểm thu mẫu gần biển. Di chuyển vào sâu bên trong, tại các điểm như Bình Triều và Bình Sa, thành phần loài dần thay đổi với sự xuất hiện nhiều hơn của các loài cá nước ngọt như cá Diếc (Carassius auratus), cá Rô đồng (Anabas testudineus), và cá Thát lát (Notopterus notopterus). Sự phân vùng này cho thấy tầm quan trọng của việc duy trì sự kết nối và dòng chảy tự nhiên của con sông, bởi bất kỳ sự thay đổi nào về chế độ thủy văn và độ mặn đều có thể gây ra tác động môi trường đến quần xã cá và làm xáo trộn cấu trúc phân bố vốn có của chúng.

5.2. Thống kê 68 loài cá có giá trị kinh tế cao tại địa phương

Trong tổng số 118 loài được xác định, có tới 68 loài được xếp vào nhóm các loài cá có giá trị kinh tế. Đây là nguồn tài nguyên vô cùng quý giá, trực tiếp nuôi sống hàng ngàn hộ dân ven sông. Một số loài nổi bật có giá trị thương mại cao bao gồm cá Mú, cá Hồng, cá Vược, cá Đối, và các loài thuộc họ cá Khế. Luận văn đã lập một danh sách chi tiết (Bảng 3.5), không chỉ liệt kê tên loài mà còn đánh giá sơ bộ về giá trị của chúng trên thị trường địa phương. Dữ liệu này giúp các nhà quản lý nhận diện được đâu là những đối tượng khai thác chủ lực cần có chính sách quản lý đặc biệt. Việc bảo vệ và phát triển bền vững các loài cá này không chỉ là nhiệm vụ bảo tồn đa dạng sinh học mà còn là giải pháp đảm bảo an ninh lương thực và ổn định kinh tế - xã hội cho cả một vùng rộng lớn.

VI. Hướng đi tương lai cho bảo tồn nguồn lợi cá sông Trường Giang

Từ những kết quả nghiên cứu toàn diện và sâu sắc, luận văn của tác giả Đoàn Thanh Khiết đã đưa ra những kết luận quan trọng và các kiến nghị mang tính thực tiễn cao, mở ra hướng đi tương lai cho công tác quản lý và bảo tồn đa dạng sinh học tại sông Trường Giang. Công trình đã khẳng định đây là một thủy vực có đa dạng sinh học cá rất cao với 118 loài, trong đó có nhiều loài quý hiếm và có giá trị kinh tế lớn. Tuy nhiên, khu hệ cá sông Trường Giang đang đứng trước những áp lực lớn từ ô nhiễm môi trường và khai thác quá mức. Do đó, các giải pháp đề xuất không chỉ tập trung vào việc bảo vệ mà còn hướng đến phát triển bền vững nguồn lợi thủy sản Quảng Nam. Một trong những kiến nghị cốt lõi là cần phải tăng cường công tác quản lý nhà nước đối với các hoạt động khai thác và nuôi trồng thủy sản. Cần có quy hoạch chi tiết các vùng được phép nuôi trồng, áp dụng các tiêu chuẩn xử lý nước thải nghiêm ngặt để giảm thiểu tác động môi trường đến quần xã cá. Đồng thời, cần xây dựng các quy định chặt chẽ về ngư cụ, kích thước cá được phép khai thác và các mùa cấm đánh bắt để bảo vệ nguồn lợi cá non và cá bố mẹ trong mùa sinh sản. Bên cạnh các biện pháp quản lý, việc nâng cao nhận thức cộng đồng cũng được nhấn mạnh. Tuyên truyền, giáo dục để người dân hiểu rõ giá trị của hệ sinh thái và tầm quan trọng của việc bảo vệ nguồn lợi là yếu tố then chốt cho sự thành công của mọi nỗ lực bảo tồn.

6.1. Tổng kết giá trị đa dạng sinh học và hiện trạng nguồn lợi cá

Luận văn kết luận rằng sông Trường Giang là một điểm nóng về đa dạng sinh học thủy sinh của tỉnh Quảng Nam. Việc xác định được 118 loài cá, trong đó có 4 loài trong Sách đỏ, đã cung cấp bằng chứng khoa học không thể chối cãi về giá trị bảo tồn của hệ sinh thái này. Tuy nhiên, hiện trạng nguồn lợi cá đang ở mức báo động do sự kết hợp của nhiều yếu tố tiêu cực. Dòng chảy bị thu hẹp, chất lượng nước suy giảm và cường độ khai thác cao đang làm suy kiệt trữ lượng của nhiều loài quan trọng. Kết luận này là một lời cảnh báo, nhấn mạnh sự cần thiết phải hành động ngay lập tức để cứu vãn hệ sinh thái sông Trường Giang trước khi quá muộn. Các số liệu và phân tích từ nghiên cứu là cơ sở vững chắc để xây dựng các chương trình giám sát đa dạng sinh học và đánh giá nguồn lợi định kỳ trong tương lai.

6.2. Đề xuất giải pháp quản lý khai thác và bảo tồn đa dạng sinh học

Dựa trên thực trạng, luận văn đề xuất một hệ thống giải pháp đồng bộ. Về quản lý, cần khơi thông các đoạn sông bị bồi lấp để phục hồi dòng chảy tự nhiên, đồng thời kiểm soát chặt chẽ các nguồn thải. Về khai thác, cần nghiêm cấm các ngư cụ hủy diệt và thành lập các khu bảo tồn nhỏ hoặc các vùng cấm khai thác có thời hạn tại những khu vực được xác định là bãi đẻ quan trọng. Về phát triển, cần khuyến khích các mô hình nuôi trồng thủy sản thân thiện với môi trường, kết hợp với du lịch sinh thái để tạo sinh kế bền vững cho người dân. Cuối cùng, luận văn kiến nghị cần có thêm các nghiên cứu chuyên sâu về đặc điểm sinh học sinh sản của các loài cá có giá trị kinh tế và tác động cụ thể của biến đổi khí hậu đến quần xã cá. Những giải pháp này khi được thực thi sẽ góp phần quan trọng vào việc bảo vệ và phát huy bền vững giá trị mà sông Trường Giang mang lại.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Sông Trường Giang có chiều dài tự nhiên khoảng 67km, là trục giao thông thủy và thủy vực đầm phá ven biển giữ vai trò đặc biệt quan trọng đối với kinh tế - xã hội của tỉnh Quảng Nam, địa phương có diện tích tự nhiên 10.438,37 km² và chiều dài bờ biển lên tới 125km. Sông chảy qua địa bàn thành phố Tam Kỳ cùng ba huyện đồng bằng gồm Núi Thành, Thăng Bình và Duy Xuyên. Với đặc thù thông ra Biển Đông qua ba cửa gồm Cửa Đại ở phía Bắc cùng Cửa Lở và Cửa An Hòa ở phía Nam, sông Trường Giang là nơi giao thoa thủy văn giữa hệ thống sông Thu Bồn - Vu Gia và sông Tam Kỳ. Hệ thống đầm phá này trực tiếp cung cấp nguồn sinh kế, bãi đẻ và nguồn lợi protein thủy hải sản tự nhiên cho dân số toàn tỉnh hơn 1.444.600 người.

Tuy nhiên, áp lực gia tăng dân số, tình trạng đào đắp ao hồ nuôi tôm tự phát và hoạt động khai thác quá mức đã làm suy giảm nghiêm trọng nguồn lợi cá bản địa. Nhằm giải quyết thực trạng trên, nghiên cứu tập trung xác định chính xác thành phần loài cá, cấu trúc phân loại học, quy luật phân bố sinh thái theo không gian, thời gian và nồng độ muối, đồng thời đánh giá hiện trạng khai thác thủy sản trên toàn tuyến sông. Phạm vi nghiên cứu được thực hiện tại 10 trạm thu mẫu đại diện dọc theo 67km chiều dài sông Trường Giang từ tháng 2 năm 2013 đến tháng 10 năm 2013. Kết quả của luận văn mang ý nghĩa khoa học và thực tiễn sâu sắc, cung cấp cơ sở dữ liệu định lượng 118 loài cá để phục vụ công tác quy hoạch, bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển bền vững tài nguyên thủy sản tại vùng duyên hải miền Trung.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết sinh thái học quần xã cửa sông và lý thuyết phân tầng gradient môi trường đầm phá ven biển. Khung nghiên cứu vận dụng hệ thống phân loại nồng độ muối Venice System để chia các nhóm cá theo khả năng thích nghi độ mặn từ 0,0‰ đến 25,9‰, kết hợp mô hình đánh giá cấu trúc bậc phân loại của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hiệp Quốc và hệ thống khóa phân loại học sinh vật của William N. Eschmeyer. Ba khái niệm cốt lõi được định nghĩa xuyên suốt luận văn gồm: nhóm loài ưu thế về số lượng và sinh khối, tần suất xuất hiện sinh thái học của loài theo phân loại của Raunkiaer, và chỉ số tương đồng sinh thái học Sorensen nhằm đo lường mức độ gần gũi giữa khu hệ cá sông Trường Giang với các lưu vực lân cận theo dải giá trị từ 0 đến 1.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu thực nghiệm được tổng hợp từ cỡ mẫu gồm 985 cá thể cá thu thập định kỳ hàng tháng từ tháng 2 năm 2013 đến tháng 10 năm 2013. Tác giả áp dụng phương pháp chọn mẫu phân tầng không gian tại 10 trạm cố định, bao quát đầy đủ ba phân vùng sinh cảnh: vùng nước mặn gần 3 cửa biển, vùng nước lợ trung gian và vùng nước nhạt chịu ảnh hưởng từ các nhánh sông phụ. Các mẫu vật được thu thập trực tiếp cùng ngư dân địa phương, kiểm tra tại các chợ cá ven sông và đặt bình hóa chất thu mẫu chuyên dụng. Mẫu cá tươi được chụp ảnh, đo đạc kích thước và cố định trong dung dịch formol 9% trước khi bảo quản lâu dài trong dung dịch formol nồng độ 4%.

Phương pháp phân tích hình thái so sánh kết hợp đo đạc 18 chỉ số giải phẫu cơ thể như chiều dài toàn thân, chiều dài chuẩn, chiều cao thân và đếm các chỉ số tia vây, vảy đường bên. Lý do lựa chọn phương pháp hình thái học chuẩn quốc tế kết hợp phân tích tương quan sinh thái là nhằm đảm bảo tính chính xác tuyệt đối trong định loại danh mục loài cá, đồng thời phản ánh đầy đủ tác động của biến động thủy triều và độ mặn lên sự phân bố quần xã cá. Toàn bộ cơ sở dữ liệu được số hóa và xử lý thống kê bằng phần mềm Microsoft Excel và phần mềm biên tập bản đồ MapInfo 9.0.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã xác định được cấu trúc thành phần loài phong phú với tổng số 118 loài cá, thuộc 87 giống, 53 họ và 16 bộ khác nhau từ 985 mẫu vật thu thập được. Trong đó, bộ cá Vược chiếm vị trí ưu thế tuyệt đối về cấu trúc phân loại học với 23 họ (chiếm tỷ lệ 43,40%), 39 giống (chiếm tỷ lệ 44,83%) và 62 loài (chiếm tỷ lệ 52,54% tổng số loài toàn khu hệ). Đứng thứ hai là bộ cá Chép với 2 họ (chiếm 3,77%), 12 giống (chiếm 13,79%) và 15 loài (chiếm 12,71% tổng số loài).

Bộ cá Nheo giữ vị trí thứ ba với 5 họ (chiếm 9,43%), 5 giống (chiếm 5,75%) và 8 loài (chiếm 6,78%). Bộ cá Bơn ghi nhận 3 họ (chiếm 5,66%), 5 giống (chiếm 5,75%) và 6 loài (chiếm 5,08%). Các bộ còn lại như bộ cá Trích với 5 loài (chiếm 4,24%), bộ cá Chình và bộ cá Nhái mỗi bộ có 4 loài (chiếm 3,39%), bộ Mang liền và bộ cá Nóc mỗi bộ có 3 loài (chiếm 2,54%). Sự biến thiên nồng độ muối thực tế tại 10 điểm khảo sát từ 0,0‰ đến 25,9‰ đã phân chia khu hệ cá thành ba nhóm sinh thái rõ rệt: nhóm cá nước mặn phân bố ưu thế ở hai đầu cửa sông, nhóm cá nước lợ chiếm đa số dọc thân sông và nhóm cá nước ngọt xuất hiện rải rác vào mùa mưa lũ.

Thảo luận kết quả

Cấu trúc khu hệ cá sông Trường Giang phản ánh bản chất của một đầm phá ven biển hình thành từ các cồn cát chắn bờ biển, chịu sự chi phối mạnh mẽ của chế độ bán nhật triều với tần suất khoảng 18 ngày mỗi tháng và biên độ triều trung bình 1,3m. Độ mặn cao nhất ghi nhận tại trạm Cửa An Hòa lên tới 25,9‰ và thấp nhất tại khu vực trạm Bình Triều xuống 0,0‰ vào mùa mưa. So sánh với các khu hệ lân cận, số lượng 118 loài tại sông Trường Giang cao hơn đầm Ô Loan với 108 loài, đồng thời chia sẻ nhiều loài ưu thế với hệ thống sông Thu Bồn - Vu Gia nơi có 197 loài và vùng hạ lưu sông Hội An với 141 loài.

Dữ liệu nghiên cứu được biểu diễn trực quan qua biểu đồ hình tròn thể hiện tỷ trọng 52,54% của bộ cá Vược và bảng tương quan ma trận chỉ số Sorensen giữa các trạm thu mẫu. Biểu đồ biến thiên nồng độ muối dọc theo 10 điểm khảo sát minh chứng rằng sự suy thoái lưu thông nước, đặc biệt là đoạn bồi lắng dài khoảng 100m tại xã Bình Sa, đã chia tách sông thành hai chế độ thủy văn riêng biệt, trực tiếp thu hẹp không gian di cư sinh sản của các loài cá có giá trị thương phẩm cao.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm khôi phục hệ sinh thái và bảo vệ nguồn lợi cá bền vững tại sông Trường Giang, bốn giải pháp trọng tâm cần được thực hiện đồng bộ:

Thứ nhất, Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Nam chủ trì triển khai dự án nạo vét, khơi thông các điểm nghẽn dòng chảy, trọng tâm là đoạn bồi lấp 100m tại xã Bình Sa trong giai đoạn 2024 - 2026, đảm bảo duy trì độ sâu luồng chạy tàu tối thiểu đạt 1,5m và gia tăng khả năng trao đổi nước tự nhiên thêm 30%.

Thứ hai, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn lập quy hoạch chi tiết 100% diện tích nuôi trồng thủy sản ven sông, kiên quyết xử lý và di dời các đầm nuôi tôm tự phát lấn chiếm lòng dẫn trước năm 2027, giảm thiểu ít nhất 40% lượng chất thải hữu cơ chưa qua xử lý xả thẳng ra môi trường nước.

Thứ ba, Chi cục Thủy sản ban hành quy chế đóng cửa khai thác tạm thời tại 3 khu vực cửa biển (Cửa Đại, Cửa Lở, Cửa An Hòa) trong mùa sinh sản từ tháng 3 đến tháng 7 hàng năm, nhằm bảo vệ trên 50% lượng cá giống và cá bố mẹ di cư vào bãi đẻ.

Thứ tư, chính quyền địa phương triển khai chương trình hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp và ngư cụ cho hơn 500 hộ ngư dân, loại bỏ hoàn toàn 80% các loại ngư cụ mang tính hủy diệt như rớ giàn mắt nhỏ và đáy sông tận diệt trong lộ trình đến năm 2028.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung luận văn mang lại giá trị học thuật và thực tiễn cho bốn nhóm đối tượng chính:

Nhóm nghiên cứu và học viên cao học chuyên ngành Sinh thái học, Thủy sản học và Quản lý tài nguyên môi trường: Sử dụng bộ dữ liệu chuẩn hóa 118 loài cá và hệ thống 18 chỉ số giải phẫu hình thái làm tài liệu tham khảo cho các phân tích đa dạng sinh học cửa sông miền Trung.

Cán bộ quản lý nhà nước tại Sở Tài nguyên và Môi trường, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn: Vận dụng số liệu quan trắc độ mặn tại 10 trạm cùng thực trạng nghề cá để xây dựng chính sách quản lý tổng hợp vùng bờ và quy hoạch không gian mặt nước cho 67km sông.

Doanh nghiệp và hợp tác xã thủy sản địa phương: Tiếp cận danh lục các loài cá có giá trị kinh tế cao như cá Dìa, cá Mú, cá Tráp vây vàng nhằm nghiên cứu quy trình thuần hóa, phát triển các mô hình nuôi lồng bè thương phẩm an toàn sinh thái đạt tỷ suất lợi nhuận trên 20%.

Các tổ chức phi chính phủ và quỹ bảo tồn thiên nhiên: Khai thác kết quả đánh giá tần suất xuất hiện của các loài cá để xây dựng đề xuất dự án tài trợ phục hồi các vùng đất ngập nước ven biển giai đoạn 2025 - 2030.

Câu hỏi thường gặp

Khu hệ cá sông Trường Giang có nét đặc trưng sinh thái nổi bật nào?

Sông Trường Giang là đầm phá ven biển dài 67km thông với biển qua ba cửa lớn mà không có thượng nguồn hay hạ nguồn thực thụ. Đặc điểm này tạo nên một thủy vực giàu dinh dưỡng với 118 loài cá thuộc 16 bộ, trong đó các loài cá biển và cá nước lợ chiếm tỷ lệ áp đảo trên 70% tổng số loài nhờ biên độ thủy triều trung bình 1,3m.

Độ mặn chi phối quy luật phân bố của các loài cá trên sông như thế nào?

Độ mặn tại sông biến thiên từ 0,0‰ ở vùng giữa sông đến 25,9‰ ở cửa An Hòa, tạo ra ba phân vùng sinh thái rõ rệt. Nhóm cá nước mặn tập trung tại các trạm cửa sông, nhóm cá nước lợ thích nghi rộng phân bố đều dọc 10 trạm khảo sát, còn nhóm cá nước ngọt chỉ xuất hiện cục bộ ở các phân đoạn tiếp nhận nguồn nước từ sông Thu Bồn và sông Tam Kỳ.

Bộ cá nào giữ vai trò ưu thế nhất trong cấu trúc phân loại của sông?

Bộ cá Vược chiếm ưu thế tuyệt đối trong toàn bộ khu hệ với 23 họ (43,40%), 39 giống (44,83%) và 62 loài (52,54%). Sự áp đảo của bộ cá Vược là chỉ thị điển hình cho các hệ sinh thái đầm phá nhiệt đới ven biển, mang lại sản lượng khai thác kinh tế chủ lực với các loài có giá trị thương mại cao như cá Căng, cá Liệt, cá Hồng và cá Bống.

Những nguyên nhân chính gây suy thoái nguồn lợi cá trên sông là gì?

Nguyên nhân chính xuất phát từ việc đào đắp đầm nuôi tôm tự phát thu hẹp dòng chảy, kết hợp hiện tượng bồi lấp nghiêm trọng dài 100m tại xã Bình Sa làm giảm độ sâu lòng sông xuống vài chục centimet. Thêm vào đó, việc sử dụng các ngư cụ tận diệt như rớ giàn mắt lưới nhỏ đã khiến trữ lượng cá tự nhiên sụt giảm mạnh.

Phương pháp thu thập và định danh mẫu cá trong nghiên cứu được tiến hành ra sao?

Tác giả đã thu thập 985 mẫu cá tại 10 trạm đại diện từ tháng 2 đến tháng 10 năm 2013, tiến hành đo đạc 18 chỉ số giải phẫu hình thái và đếm tia vây, vảy đường bên. Quá trình định danh phân loại tuân thủ theo các khóa định loại quốc tế của FAO và William N. Eschmeyer kết hợp xử lý không gian trên phần mềm MapInfo 9.0.

Kết luận

Những đóng góp chính và định hướng phát triển từ công trình nghiên cứu bao gồm:

• Thiết lập hoàn chỉnh danh lục thành phần loài cá đầu tiên cho sông Trường Giang với 118 loài, 87 giống, 53 họ thuộc 16 bộ từ 985 mẫu vật thực nghiệm.
• Xác định bộ cá Vược chiếm vị trí thống trị với tỷ lệ 52,54% số loài và bộ cá Chép đứng thứ hai với 12,71% số loài.
• Làm rõ mối quan hệ giữa phân bố thành phần loài cá với biến thiên độ mặn từ 0,0‰ đến 25,9‰ dọc theo 10 trạm quan trắc trên chiều dài 67km sông.
• Đề xuất khung 4 giải pháp quản lý kỹ thuật và chính sách đồng bộ hướng tới mục tiêu phát triển bền vững tài nguyên nước giai đoạn 2024 - 2028.
• Cung cấp luận cứ khoa học định lượng hỗ trợ chính quyền tỉnh Quảng Nam xây dựng kế hoạch phục hồi sinh thái đầm phá ven biển định kỳ 5 năm một lần.

Đóng góp của luận văn là tiền đề khoa học vững chắc giúp định hình các chiến lược quản lý môi trường nước tại địa phương. Các cơ quan quản lý và nhà nghiên cứu hãy tích cực áp dụng các phát hiện và khuyến nghị khoa học này vào thực tiễn quy hoạch để bảo tồn trọn vẹn đa dạng sinh học sông Trường Giang.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan tài liệu * Lược sử nghiên cứu cá ở Việt Nam * Điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội vùng nghiên cứu. Chương 2: Đối tượng, thời gian, địa điểm và phương pháp nghiên cứu * Đối tượng nghiên cứu * Thời gian nghiên cứu * Địa điểm nghiên cứu * Phương pháp nghiên cứu Chương 3: Kết quả nghiên cứu và bàn luận * Thành phân loài cá sông Trường Giang. * Đặc điểm phân bó thành phần loài cá sông Trường Giang * Tình hình khai thác và nuôi trồng thủy sản ở sông Trường Giang, tỉnh Quảng Nam Một số giải pháp để phát triển bền vững ngành nuôi trồng và khai thác thủy sản trên sông Trường Giang, tỉnh Quảng Nam Kết luận và kiến nghị Tài liệu tham khảo Phụ lục CHUONG 1 TONG QUAN TAI LIEU 1. LƯỢC SỬ NGHIÊN CỨU CÁ Ở VIỆT NAM 1.

Tình hình nghiên cứu cá ở Việt Nam Việt Nam là một quốc gia nằm trên bán đảo Đông Dương, khu vực Đông Nam Á, ven biển Thái Bình Dương. Có hệ thống sông ngòi dày đặc (2.360 con sông dài trên 10 km) nên có nguồn lợi thủy hải sản rất phong phú và đa dạng. Trong thời kỳ phong kiến, những hiểu biết về đời sống của các loài cá, nghề nuôi cá, nghề khai thác, chế biến cá, nghề làm nước mắm. được ghi chép trong các sách sử học và kinh tế học, nhưng chưa mang tính hệ thống và khoa học.

Những nghiên cứu về cá mang tính khoa học và có hệ thống chỉ bắt đầu từ thời kỳ Pháp thuộc. Các nghiên cứu về cá chủ yếu do người Pháp tiến hành. Hầu hết các nghiên cứu này tập trung vào lĩnh vực hình thái phân loại, khu hệ cá và phân bố địa lý của các loài cá Theo Bộ thủy sản, nay là Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (1996), công trình đầu tiên được công bố là của H.E Sauvage (1881) trong “Nghiên cứu về khu hệ cá Châu Á và mô tả một số loài mới ở Đông Dương” báo cáo đã thống kê 139 loài chung cho toàn Đông Dương và mô tả 2 loài mới ở miền Bắc Việt Nam. Vallant thu thập và mô tả 6 loài, trong đó có 4 loài mới ở Lai Châu.

Vào những năm 1937 có một công trình tổng hợp về cá nước ngọt miền Bắc của P. Lemason là “Góp phần nghiên cứu các loài cá nước ngọt miền Bắc Việt Nam” đưa ra 17 họ, 98 loài, đây là công trình tổng hợp đầy đủ nhất lúc bấy , tuy trước đó cũng có các công trình tổng hợp của P. Chevey (1932) nhưng chưa day đủ. Công trình nghiên cứu cá nước ngọt đầu tiên của Miền Trung là của G.Tirant đã công bố thành phần loài, mô tả 70 loài cá sông Hương (Huệ) với 5 loài mới [60] Trong thời gian dài, Từ 1945 đến 1954 nước ta trải qua thời kỳ kháng chiến chống Pháp nên ở giai đoạn này các nghiên cứu bị gián đoạn.

Từ năm 1955, các nghiên cứu về cá ở Việt Nam mới tiếp tục trở lại và chủ yếu do các nhà khoa học Việt Nam thực hiện. Những nghiên cứu đầu tiên được thực hiện bởi trạm nghiên cứu thủy sản nước ngọt Đình Bảng thuộc Tổng cục thủy sản, khoa Sinh học, trường Đại học Tổng hợp Hà Nội và Trường Đại học Thủy sản Hải Phòng. Các tác giả và công trình tiêu biểu như: Đào Văn Tiến và Mai Đình Yên (1958): “Dẫn liệu sơ bộ ngư giới Ngòi Thia”, Đào Văn Tiến và Mai Đình Yên (1960) “Sinh học và giá trị kinh tế cá Mòi sông Hồng”, Mai Đình Yén (1962) “So bộ điều tra thành phần loài, nguồn gốc và phân bé của chủng cá sông Hồng”, Mai Đình Yên (1963) “Ý nghĩa kinh tế ngư giới sông Hồng”, Nguyễn Anh Tạo (1964) “Nguồn lợi thuỷ sản của sông Lạch Trường và sông Ma”, Nguyễn Văn Hảo (1971): “Sơ bộ điều tra nguồn lợi cá sông Mã” [191160] Ở miền Nam, thời kỳ này cũng có một số công trình của Trần Ngọc Lợi và Nguyễn Cháu (1964), Fourmanvir (1965), M. Nhìn chung, giai đoạn từ 1955 — 1975, các công trình đã có những đóng góp nhất định trong công tác nghiên cứu cá.

Tuy nhiên, các nghiên cứu vẫn còn mang tính chất riêng lẻ cho từng khu vực. Sau khi đất nước thống nhất năm 1975, các công trình nghiên cứu về cá được quan tâm thực hiện trên phạm vi cả nước, các công trình nghiên cứu mang tính chuyên sâu và toàn diện cả về đa dạng sinh học, đặc điểm sinh thái, giá trị của nguồn lợi, phát triển bền vững nguồn lợi,. mở rộng phạm vi nghiên cứu trên hầu hết các thủy vực khác nhau, lắp dần các điểm trắng chưa được điều tra. Công trình mang tính tổng hợp các kết quả nghiên cứu của các thời kỳ trước được công bố là: "Định loại cá nước ngọt ở các tỉnh miền Bắc Việt Nam" của Mai Đình Yên (1978) đã thống kê danh mục, mô tả chỉ tiết, lập khóa định loại, đặc điểm phân bố và ý nghĩa kinh tế của 201 loài cá nước ngọt ở Miền Bắc nước ta.

Và "Định loại các loài cá nước ngọt Nam Bộ" do Mai Đình Yên chủ biên với các cộng sự Nguyễn Văn Trọng, Nguyễn Văn Thiện, Lê Hoàng Yến và Hứa Bạch Loan (1992) mô tả, lập khóa định loại 255 loài cá ở Nam Bộ Việt Nam [57], [58] Khu vực Miền Trung, Tây Nguyên thời gian trước đây rất ít được đầu tư nghiên cứu, tuy nhiên gần đây đã có nhiều công trình tiêu biểu của nhiều tác giả: Nguyễn Hữu Dực (1982) “Thành phần loài cá sông Hương” đã thống kê được 58 loài, Nguyễn Thái Tự (1983) “Khu hệ cá sông Lam” đã thống kê được 157 loài; Năm 1991, Mai Đình Yên và Nguyễn Hữu Dực, Thành phần loài cá sông Thu Bồn với 85 loài, sông Trà Khúc với 47 loài, sông Vệ 34 loài, sông Côn 43 loài, sông Ba 48 loài, sông Cái với 25 loài [16]; Nguyễn Văn Hảo, Nguyễn Hữu Dực (1994), '“Thành phần loài ở một số sông suối của Tây Nguyên” (82 loài)[59]; Võ Văn Phú (1995), “Thành phần cá ở đầm phá Thừa Thiên Huế” thống kê được 163 loài [34]; Nguyễn Thái Tự (1999) “Khu hệ cá Phong Nha” với 72 loài; Võ Văn Phú và Trần Hồng Dinh (2000), “Dac dié cấu trúc khu hệ cá ở đầm Lăng Cô” với 151 loài [59]. Nguyễn Thị Thu Hè (1999), “Thành phần loài cá ở sông suối Tây Nguyên” với 138 loài [21]; Võ Văn Phú, Nguyễn Trường Khoa (2000), “Dẫn liệu bước đầu về thành phần loài cá ở sông Thạch Hãn, tỉnh Quang Tri” với §3 loài [21][27]; Võ Văn Phú (2001), “Thành phần loài cá Tam Giang - Cầu Hai, tỉnh Thừa Thiên Huế sau trận lũ lịch sử 1999” (171 loài) [36]; Nguyễn Thị Thu Hè (2003), “Dẫn liệu bước đầu về thành phần loài cá ở một số hồ Tây Nguyên, Việt Nam” (76 loài) [21]; Cấu trúc thành phần loài cá ở sông Nhật Lệ, tỉnh Quảng Bình của Võ Văn Phú, Trương Thị Thu Hà và Hoàng Thị Thúy Liễu (2003) gồm 169 loai [38]; Da dang về thành phần loài cá ở đầm Ô Loan của Võ Văn Phú, Nguyễn Thị Phi Loan và Hồ Thị Hồng (2003) gồm 108 loài [29]; Cấu trúc thành phần loài khu hệ cá một số cửa sông ven biển miền Trung của Võ Văn Phú, Nguyễn Duy Chinh và Hồ Thị Hồng (2004) gồm 200 loài [47]; Thành phần loài khu hệ cá sông Ba, tỉnh Phú Yên của Võ Văn Phú và Nguyễn Minh Ty (2005) với 71 loài [41] Võ Văn Phú, Hồ Thị Nhi Min (2007), "Nghiên cứu đa dạng về thành phần loài cá ở hệ thống sông Nhật Lệ, Quảng Bình" với 216 loài [31]; Võ Văn Phú, Nguyễn Vinh Hiển (2007), "Nghiên cứu thành phần loài cá ở sông Bến Hải" với 100 loài [22]; Võ Văn Phú, Trần Thuy Cam Ha (2008), "Đa dạng về thành phân loài cá ở hệ thống sông Bù Lu thuộc huyện Phú Lộc, tỉnh Thừa Thiên Huế" với 154 loài [44]; Nguyễn Minh Ty (2010), “Nghiên cứu khu hệ cá sông Ba” đã xác định được 182 loài cá [56]; Võ Văn Phú, Nguyễn Giang Nam (2011), "Nghiên cứu khu hệ cá ở sông Long Đại, tỉnh Quảng Bình" đã xác định được 101 loài [18] 1. Tình hình nghiên cứu cá ở tỉnh Quảng Nam 'Từ những năm 1981, các tác giả Mai Đình Yên và Nguyễn Hữu Duc da tiến hành nghiên cứu các loài cá nước ngọt ở các tỉnh ven biển Nam Trung bộ [55]. Trong đó có sông Thu Bồn của tỉnh Quảng Nam là một trong số 7 vực nước được điều tra, nghiên cứu.

Đến năm 1991, hai tác giả đã công bố thành phần loài cá sông Thu Bồn có tổng số 58 loài. Năm 1995, một công trình nghiên cứu về cá có liên quan đến Quảng Nam đã được Nguyễn Hữu Dực thực hiện “Góp phần nghiên cứu khu hệ cá nước ngọt Nam Trung bộ Việt Nam”. Tác giả đã công bố 134 loài cá thuộc khu hệ cá Nam Trung bộ Việt Nam [6], [59]. Những năm tiếp theo nghiên cứu cá ở Quảng Nam bị gián đoạn.

Năm 2004, Vũ Thị Phương Anh, Võ Văn Phú công bồ thành phần loài cá ở hồ Phú Ninh, tỉnh Quảng Nam gồm 71 loài nằm trong 49 giống, thuộc 19 họ của 9 bộ khác nhau. Đồng thời các tác giả đã xác định được 10 loại cá số lượng nhiều, khai thác cho sản lượng cao và có thịt thơm ngon, được xem là cá kinh tế cho khu vực, trong đó có cá Niên. Đề tài “Dẫn liệu bước đầu về thành phần loài cá ở sông Tam Kỳ, tỉnh Quảng Nam” của Võ Văn Phú, Vũ Thị Phương Anh và Nguyễn Ngọc Hoàng Tân (2005) với 83 loài, nằm trong 59 giống, 34 họ thuộc 10 bộ khác nhau, trong đó có bộ cá Vược (Perciformes) chiếm ưu thế về thành phần họ, giống và loài [1], [37]. Năm 2008, Nguyễn Kim Sơn, Hồ Thanh Hải công bố thành phần loài cá trong hệ thống sông Vu Gia, Thu Bồn gồm 107 loài cá, thuộc 31 họ, 9 giống.

Trong đó có § loài nằm trong sách đỏ Việt nam. Cũng năm 2008, Võ Van Pha, Vũ Thị Phương Anh, Nguyễn Thị Lý Hằng, Lê Hải Thành va Pham Thi Nhu Ý công bố thành phần loài cá ở tỉnh Quảng Nam gồm: 92 loài trong 60 giống, thuộc 21 họ của 9 bộ, trong đó có 8 loài cá quý hiếm [42]. Năm 2009, Lê Hải Thành, Võ Văn Phú “Nghiên cứu nguồn lợi cá ở lưu vực hồ Phú Ninh, tỉnh Quảng Nam nhằm đề xuất giải pháp phát triển bền vững” đã xác định được 114 loài cá nằm trong 9 bộ, 22 họ, 72 giống [50]. So với kết quả nghiên cứu của Võ Văn Phú, Vũ Thị Phương Anh, Nguyễn Thị Lý Hằng, Lê Hải Thành và Phạm Thị Như Ý tại thời điểm đó thì kết quả nghiên cứu này đã bổ sung 22 loài mới (chiếm 19,30% tổng số loài) thuộc 3 bộ, 5 họ cho khu hệ cá lưu vực hồ Phú Ninh.