Chương 1: Những vấn đề chung. Chương 2: Tục ngữ tiểu vùng Thăng Long – Hà Nội phản ánh văn hóa ứng xử trong các mối quan hệ gia đình. Chương 3: Tục ngữ tiểu vùng Thăng Long – Hà Nội phản ánh văn hóa ứng xử qua các phong tục tập quán. Chương 4: Tục ngữ tiểu vùng Thăng Long – Hà Nội phản ánh văn hóa ứng xử qua các kinh nghiệm dân gian, tôn vinh con người và các di tích lịch sử.
19 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com CHƢƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG 1. Khái quát chung về điều kiện tự nhiên và xã hội Hà Nội 1. Điều kiện tự nhiên Trong lịch sử, Hà Nội đã có nhiều lần điều chỉnh địa giới. Lớn nhất trong quá khứ có lẽ là vào thời Nguyễn, dưới thời Minh Mạng, khi đó Hà Nội là một tỉnh vươn tới tận đất Hà Nam bây giờ.
Một lần điều chỉnh lớn khác là thuộc giai đoạn sau khi thống nhất đất nước. Sau ngày 29/12/1978, diện tích Hà Nội là 2.139km2, bao gồm toàn bộ huyện Mê Linh của tỉnh Vĩnh Phúc và các huyện Ba Vì, Thạch Thất, Phúc Thọ, Đan Phượng, Hoài Đức của tỉnh Hà Tây. Nhưng đến giữa năm 1992, Hà Nội là trở lại địa giới cũ, bổ sung địa phận huyện Sóc Sơn. Gần đây nhất tại kì họp thứ 3 Quốc hội khóa XII ngày 29/5/2008, Quốc hội đã nhất trí phê chuẩn việc mở rộng lãnh thổ với quy mô chưa từng có trong lịch sử.
Từ ngày 1/8/2008, Hà Nội mới có diện tích là 334.470,2 ha với dân số là 6. Địa giới hành chính hiện nay của Hà Nội bao gồm toàn bộ diện tích tự nhiên và dân số của huyện Mê Linh tỉnh Vĩnh Phúc, toàn bộ tỉnh Hà Tây và 4 xã: Đông Xuân, Tiến Xuân, Yên Bình, Yên Trung thuộc huyện Lương Sơn tỉnh Hòa Bình. “Việc mở rộng địa giới hành chính để thủ đô Hà Nội phát triển với những ý tưởng trong quy hoạch phát triển vùng, vừa đảm bảo không gian cho Hà Nội phát triển bền vững trong giai đoạn trước mắt cũng như trong tương lai lâu dài, vừa tạo điều kiện cho Hà Nội phát triển toàn diện, xứng đáng là trung tâm đầu não chính trị – hành chính quốc gia, trung tâm lớn về văn hóa, khoa học, giáo dục, kinh tế và giao dịch quốc tế của cả nước trong quá trình đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập kinh tế quốc tế là yêu cầu cấp thiết hiện nay.10] Cũng giống như các trung tâm chính trị và văn hóa trên khắp thế giới, Hà Nội cũng bắt đầu từ một vùng đất với những cộng đồng dân cư nhỏ bé nhưng có vị trí đắc địa, đúng như Lý Thái Tổ trong Chiếu dời đô đã khẳng định trước bàn dân thiên hạ khi nói về Hà Nội. “Con mắt tinh đời của Lý Thái Tổ đánh giá Hà Nội với vị trí chiến lược của nó có giá trị to lớn suốt từ thời cổ đại đến tận bây giờ, và không 20 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com phải ngẫu nhiên mà người Pháp đã chọn Hà Nội là thủ đô của cả khu vực Đông Dương suốt từ năm 1887 đến năm 1945.
Tuy nhiên, trước khi trở thành một thành phố với khu vực địa lý rộng lớn như hiện nay, Hà Nội bắt đầu từ một làng, mà sau này các nhà nghiên cứu hay nói đến làng bên bờ sông Tô Lịch.10,11] Theo các tài liệu minh chứng về vùng đất đã được khẳng định, người Việt cổ từ những ngày đầu tiên của lịch sử đã đến làm ăn sinh sống ở đây, trên những dải đất cao ven bờ sông Tô, sông Nhuệ … Cho đến đầu thế kỉ XI (1010) vào đời Lý, với Chiếu dời đô, Hà Nội chính thức trở thành thủ đô của nước ta. Từ đó, trải qua những bước thăng trầm của lịch sử, khi thì Hà Nội có tên là Đông Đô (đời Hồ năm 1937), lúc lại có tên là Đông Kinh (nhà Lê năm 1430), và Thăng Long (đời vua Gia Long năm 1805). Tất cả những bước lịch sử ấy chỉ càng khẳng định thêm vai trò và vị trí quan trọng của Hà Nội đối với cả nước. Đến thế kỉ XI, khi là kinh đô chính thức của triều Lý thì một đô thị đã dần hình thành với hai khu vực: nơi vua ở và thiết triều, nằm trong một tòa thành xây mà các sách địa chí xưa gọi là “Thăng Long thành”; bao bọc Thăng Long thành là khu dân cư, nơi làm ăn sinh sống của đủ các hạng sĩ, nông, công, thương.
Khu này lại cũng có một tòa thành đất bao quanh mà các sách địa chí xưa gọi là “Thăng Long ngoại thành”, là những làng vệ tinh để phục vụ thành nội và thành ngoại trên đây, để rồi cứ mỗi khi thành được mở ra thì phần ngoại lại trở thành phần nội. Từ thế kỉ XV trở đi, khu vực sát cạnh thành nội ấy được gọi là 36 phố phường. Những phố phường ấy được nhắc đến trong ca dao, trong tâm thức của người dân cho đến tận ngày nay. Dựa trên cơ sở địa giới của Hà Nội theo Quyết định của Thủ tướng vào năm 1961, so với Hà Nội trong sách Tên làng xã và địa dư các tỉnh Bắc Kỳ của Ngô Vi Liễn, ta sẽ thấy phần đất của Hà Nội được sát nhập về từ các tỉnh như sau: Ở phía Bắc và Đông có huyện Gia Lâm và một phần huyện Văn Giang của tỉnh Bắc Ninh; toàn bộ huyện Đông Anh của tỉnh Phúc Yên và một phần huyện Kim Anh của tỉnh này.
Phía Tây và Nam là toàn bộ phủ Hoài Đức của tỉnh Hà Đông và các huyện Hoàn Long, Thanh Trì. Như vậy, việc tập hợp về Hà Nội có mặt của cả tứ trấn 21 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Đông – Nam – Đoài – Bắc. Kết hợp với Kẻ Chợ trong nội đô là nơi tập hợp người và nghề tứ xứ sẽ tạo ra cho Hà Nội một bộ mặt phong phú về các nghề thủ công. Hơn thế nữa, nó còn là sự hội tụ bởi nhu cầu của một trung tâm lớn, của sự đòi hỏi cao, sành điệu và cả bề dày tự nhiên của các vùng đất mới được sát nhập cũng như sự bành trướng của đô thị do nhu cầu giao lưu và phát triển.
Khi trở thành trung tâm giao lưu về chính trị, kinh tế, văn hóa quy mô vài triệu dân, với sự qua lại của hàng triệu khách du lịch, người lai vãng làm ăn thì Hà Nội càng mở rộng hơn nữa. Điều này được thể hiện rất rõ qua các giai đoạn lịch sử hình thành và phát triển mở rộng địa giới của Hà Nội. Cứ mỗi lần mở rộng về địa giới là kèm theo một loạt các nhu cầu kinh tế, văn hóa và xã hội. Các phố nghề, làng nghề cũng qua đó mà thay đổi theo, có tăng lên, có mất đi và có xuất hiện những cái mới để đáp ứng nhu cầu của cuộc sống.
Việc mở rộng địa giới của Hà Nội phần nào đã phản ánh sự phát triển không chỉ của Hà Nội mà là sự phát triển chung của cả nước. Bởi vì Hà Nội là thủ đô, là bộ mặt của đất nước Việt Nam, cho nên mỗi sự thay đổi của nó đều là những thông điệp nhất định đối với cả nước và bạn bè trên khắp thế giới, đặc biệt trong thời đại toàn cầu hóa và thông tin điện tử như hiện nay. Tất cả những điều nêu trên đã góp phần làm phong phú lối sống, nếp sinh hoạt, phong tục tập quán và đời sống văn hóa, tín ngưỡng, tạo nên một sắc thái riêng của người Tràng An : Chẳng thơm cũng thể hoa nhài Dẫu không thanh lịch cũng người Tràng An. Với vị trí trung tâm của vùng và cả nước, những sản vật địa phương khác về đây, qua bàn tay chế biến và sắp đặt của người Hà Nội đã trở thành những của ngon, vật lạ dâng lên thần thánh.
Rồi sự màu mỡ của đất đai tạo ra sự phong phú của các sản vật mà con người tạo ra trong mỗi dịp lễ tết, hội hè, làm cho các sinh hoạt tín ngưỡng của Hà Nội thêm đặc sắc. Ngoài ra còn kể đến những đặc sản mà chỉ ở điều kiện địa lý, khí hậu nhất định như Hà Nội mới có. Chính điều đó đã tạo ra nét đặc 22 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com trưng riêng của vùng đất Kinh Kỳ với những cánh đào Nhật Tân, húng Láng, bánh cuốn Thanh Trì, cốm Vòng … đã được người Hà Nội phản ánh vào ca dao, tục ngữ. Điều kiện xã hội Hà Nội hiện nay bao gồm một phạm vi đất đai và dân cư rộng lớn, trù mật.
Những vùng đất mới sát nhập không phải là những miền đất xa lạ mà phần lớn là những vùng đất của các xứ Đông, xứ Đoài, xứ Nam, xứ Bắc cũ, vốn có quan hệ mật thiết với cố đô Thăng Long từ ngàn xưa. Điều đó càng làm cho những trang sử Hà Nội thêm rạng rỡ, cảnh vật Hà Nội thêm phong phú, đa dạng và tươi đẹp hơn. Ngay từ xa xưa, nhờ vào sự phát triển của kinh thành mà số lượng lớn người ưu tú và bình dân về đây từ các vùng khác nhau của đất nước. Một mặt tạo nên bộ mặt xã hội thật phong phú với đủ các loại người, đủ các tầng lớp với trình độ khác nhau.
Mặt khác quan trọng hơn là khi đến đây, họ đem theo những lối sống, phong tục tập quán, tín ngưỡng từ nơi quê hương, góp phần không nhỏ làm nên sự đa dạng, độc đáo của văn hóa Hà Nội. Vào khoảng giữa thế kỉ XIX, một người nước ngoài đã nhận xét về Hà Nội: “Mặc dù không còn là nơi vua chúa ở nữa, tôi cho rằng đó vẫn là một thành phố đứng đầu vương quốc về nghệ thuật, công nghiệp, thương nghiệp, về sự giàu có, số dân đông đúc, về sự lịch duyệt và học vấn. Phải nói rằng trong khắp vương quốc, không có ngành công nghiệp nào khác ngoài Kẻ Chợ và tất cả Bắc Kỳ, Nam Kỳ, không nơi nào vượt qua được nơi này. Chính ở đó đã tụ tập từ các nơi khác những văn nhân, thợ giỏi, nhà buôn lớn.
Chính ở đó đã sản xuất ra các mặt hàng thiết yếu và các đồ mĩ nghệ xa hoa. đó chính là trái tim đất nước”. Không chỉ có vậy, trên đất Hà Nội còn sinh ra biết bao con người lỗi lạc, những nhân vật tài hoa. Và chính những con người ấy đã làm rạng rỡ cho non sông đất nước Hà Nội.
Hơn thế nữa, Hà Nội còn là nơi hội tụ tinh hoa của mọi miền đất nước. Trải qua mấy nghìn năm lịch sử, cảnh vật và con người nơi đây đã có biết bao thay đổi, nhưng truyền thống Hà Nội thì vẫn cứ được bồi đắp và đổi mới thêm qua thời gian.