Tổng quan nghiên cứu

Ngành du lịch Việt Nam đã có bước phát triển mạnh mẽ trong những năm gần đây, với hơn 8 triệu lượt khách quốc tế và hơn 35 triệu lượt khách nội địa trong năm 2015, dự kiến tăng lên 11-12 triệu lượt khách quốc tế và 45-48 triệu lượt khách nội địa vào năm 2020, mang lại doanh thu khoảng 18-19 tỷ USD. Bình Định, nằm ở vùng duyên hải Nam Trung Bộ, sở hữu nhiều tài nguyên thiên nhiên và văn hóa phong phú, đặc biệt là các di sản văn hóa phi vật thể như “Hát bội” và “Bài chòi” đã được công nhận cấp quốc gia và đang được đề xuất công nhận là di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại. Mục tiêu nghiên cứu nhằm đánh giá việc khai thác hai di sản này phục vụ phát triển du lịch Bình Định, từ đó đề xuất các giải pháp cụ thể, thực tế để nâng cao hiệu quả khai thác, góp phần phát triển kinh tế - xã hội địa phương. Nghiên cứu tập trung trong phạm vi tỉnh Bình Định, sử dụng số liệu từ năm 2013 đến 2016 và khảo sát thực tế trong năm 2017. Ý nghĩa của nghiên cứu được thể hiện qua việc góp phần đa dạng hóa sản phẩm du lịch, bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống, đồng thời tăng cường thu hút khách du lịch, nâng cao doanh thu và tạo việc làm cho người dân địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết về di sản văn hóa phi vật thể và du lịch dựa vào di sản. Di sản văn hóa phi vật thể được định nghĩa là các thực hành, biểu hiện, kiến thức, kỹ năng và các giá trị văn hóa truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, bao gồm nghệ thuật biểu diễn, truyền thống miệng, nghi lễ, kiến thức liên quan đến tự nhiên và thủ công truyền thống. Du lịch dựa vào di sản được hiểu là hoạt động du lịch nhằm trải nghiệm, học hỏi và thưởng thức các giá trị văn hóa, lịch sử thông qua các di sản văn hóa. Các khái niệm chính bao gồm: di sản văn hóa phi vật thể, du lịch di sản, nghệ thuật “Hát bội” và “Bài chòi”. “Hát bội” là nghệ thuật sân khấu truyền thống tổng hợp giữa ca, múa, nhạc và diễn xướng dân gian, có lịch sử phát triển từ thế kỷ XVIII với đặc trưng về âm nhạc, hội họa mặt nạ, diễn xuất cách điệu và tính biểu trưng cao. “Bài chòi” là hình thức chơi bài kết hợp với hát đối đáp, mang tính giải trí và giao lưu cộng đồng, có nguồn gốc từ vùng Nam Trung Bộ, đặc biệt phát triển tại Bình Định.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng cả số liệu thứ cấp và sơ cấp. Số liệu thứ cấp được thu thập từ các cơ quan như Tổng cục Thống kê, Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch, UBND tỉnh Bình Định và các tổ chức liên quan, bao gồm thống kê khách du lịch, doanh thu, cơ sở lưu trú và nguồn nhân lực giai đoạn 2013-2016. Số liệu sơ cấp được thu thập qua khảo sát, phỏng vấn các lãnh đạo, chuyên gia, cán bộ quản lý, doanh nghiệp du lịch và du khách từ tháng 2 đến tháng 5 năm 2017. Phương pháp phân tích bao gồm phân tích thống kê mô tả, phương pháp chuyên gia, phương pháp tham chiếu và suy diễn quy nạp, cùng phương pháp so sánh để đánh giá thực trạng và tiềm năng khai thác di sản văn hóa phi vật thể “Hát bội” và “Bài chòi” phục vụ phát triển du lịch Bình Định. Cỡ mẫu khảo sát được thiết kế phù hợp với các nhóm đối tượng nghiên cứu nhằm đảm bảo tính đại diện và độ tin cậy của kết quả.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

  1. Tiềm năng và thực trạng khai thác di sản: Bình Định sở hữu nguồn tài nguyên văn hóa phi vật thể phong phú với “Hát bội” và “Bài chòi” được công nhận là di sản quốc gia. Tuy nhiên, việc khai thác phục vụ du lịch còn hạn chế, chưa phát huy hết giá trị. Số lượng khách du lịch đến Bình Định giai đoạn 2013-2016 tăng trung bình 8% mỗi năm, nhưng tỷ lệ khách tham gia các chương trình du lịch văn hóa liên quan đến “Hát bội” và “Bài chòi” chỉ chiếm khoảng 15-20%.

  2. Chính sách và quản lý: Chính sách nhà nước đã có những bước hỗ trợ như phê duyệt đề án bảo tồn và phát huy giá trị di sản đến năm 2020, nhưng công tác quản lý và tổ chức khai thác còn thiếu đồng bộ. Khoảng 60% các chuyên gia và cán bộ quản lý đánh giá công tác quy hoạch và quản lý chưa hiệu quả, ảnh hưởng đến sự phát triển bền vững của sản phẩm du lịch văn hóa.

  3. Nguồn nhân lực và đào tạo: Nguồn nhân lực biểu diễn và quản lý còn thiếu hụt và chưa được đào tạo bài bản. Số lượng nghệ nhân chuyên nghiệp chỉ chiếm khoảng 30% trong tổng số người tham gia biểu diễn, trong khi đội ngũ kế thừa còn rất hạn chế. Công tác đào tạo và truyền nghề chưa được đầu tư đúng mức, dẫn đến nguy cơ mai một di sản.

  4. Cơ sở hạ tầng và quảng bá: Hệ thống cơ sở vật chất kỹ thuật phục vụ biểu diễn “Hát bội” và “Bài chòi” còn sơ sài, chủ yếu là sân khấu ngoài trời hoặc nhà văn hóa không đạt chuẩn. Công tác quảng bá, truyền thông chưa được chú trọng, chỉ khoảng 25% du khách biết đến các chương trình biểu diễn này trước khi đến Bình Định.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của những hạn chế trên xuất phát từ việc thiếu sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan quản lý, doanh nghiệp và cộng đồng địa phương trong việc phát triển sản phẩm du lịch văn hóa. So với các nghiên cứu trong nước và quốc tế, Bình Định còn chưa tận dụng hết tiềm năng di sản phi vật thể để tạo ra sản phẩm du lịch hấp dẫn và bền vững. Ví dụ, kinh nghiệm của Nhật Bản và Trung Quốc cho thấy việc xây dựng khung pháp lý chặt chẽ, đầu tư cơ sở hạ tầng hiện đại và phát triển nguồn nhân lực chuyên nghiệp là yếu tố then chốt để khai thác hiệu quả di sản văn hóa phục vụ du lịch. Việc trình bày dữ liệu qua biểu đồ tăng trưởng khách du lịch, bảng đánh giá nguồn nhân lực và sơ đồ tổ chức quản lý sẽ giúp minh họa rõ nét hơn thực trạng và các vấn đề tồn tại. Ý nghĩa của nghiên cứu là cung cấp cơ sở khoa học để các cấp chính quyền và doanh nghiệp du lịch tỉnh Bình Định có thể xây dựng chiến lược phát triển sản phẩm du lịch văn hóa dựa trên “Hát bội” và “Bài chòi” một cách hiệu quả và bền vững.

Đề xuất và khuyến nghị

  1. Hoàn thiện chính sách quản lý nhà nước: Xây dựng và ban hành các chính sách đặc thù về bảo tồn, phát huy và khai thác di sản văn hóa phi vật thể “Hát bội” và “Bài chòi” phục vụ du lịch. Mục tiêu nâng cao hiệu quả quản lý, bảo vệ di sản và phát triển sản phẩm du lịch trong vòng 3 năm tới, do UBND tỉnh và Sở Văn hóa Thể thao và Du lịch chủ trì thực hiện.

  2. Tăng cường công tác nghiên cứu và đánh giá tiềm năng: Khuyến khích các tổ chức, cá nhân nghiên cứu chuyên sâu về giá trị văn hóa và tiềm năng khai thác du lịch của “Hát bội” và “Bài chòi”. Thiết lập hệ thống dữ liệu và báo cáo định kỳ để cập nhật thông tin phục vụ hoạch định chiến lược, thực hiện trong 2 năm đầu tiên.

  3. Phát triển nguồn nhân lực chuyên nghiệp: Tổ chức các lớp đào tạo, bồi dưỡng kỹ năng biểu diễn, quản lý và truyền nghề cho nghệ nhân, nghệ sĩ và cán bộ quản lý du lịch. Mục tiêu nâng tỷ lệ nghệ nhân chuyên nghiệp lên trên 50% trong 5 năm, do các trường đào tạo nghệ thuật và Sở Văn hóa phối hợp thực hiện.

  4. Đầu tư cơ sở hạ tầng và trang thiết bị biểu diễn: Xây dựng các sân khấu chuyên nghiệp, cải tạo nhà văn hóa phù hợp với yêu cầu biểu diễn “Hát bội” và “Bài chòi”. Đồng thời, nâng cấp hệ thống âm thanh, ánh sáng hiện đại để nâng cao chất lượng biểu diễn, hoàn thành trong vòng 3 năm.

  5. Tăng cường quảng bá và truyền thông: Triển khai các chiến dịch quảng bá sản phẩm du lịch văn hóa “Hát bội” và “Bài chòi” trên các phương tiện truyền thông đại chúng, mạng xã hội và các sự kiện du lịch quốc tế. Mục tiêu tăng nhận thức của du khách lên trên 60% trong 2 năm, do Sở Du lịch và các doanh nghiệp lữ hành phối hợp thực hiện.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

  1. Cơ quan quản lý nhà nước về văn hóa và du lịch: Giúp hoạch định chính sách, xây dựng kế hoạch phát triển du lịch văn hóa dựa trên di sản phi vật thể, nâng cao hiệu quả quản lý và bảo tồn.

  2. Doanh nghiệp du lịch và lữ hành: Hỗ trợ phát triển sản phẩm du lịch mới, xây dựng tour du lịch văn hóa hấp dẫn, tăng cường quảng bá và thu hút khách.

  3. Các tổ chức nghiên cứu và đào tạo nghệ thuật truyền thống: Cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn để tổ chức đào tạo, bồi dưỡng nghệ nhân, nghệ sĩ và cán bộ quản lý.

  4. Cộng đồng địa phương và nghệ nhân: Nâng cao nhận thức về giá trị di sản, tham gia bảo tồn và phát huy nghệ thuật truyền thống, đồng thời tạo cơ hội phát triển kinh tế từ du lịch.

Câu hỏi thường gặp

  1. Tại sao “Hát bội” và “Bài chòi” lại quan trọng đối với du lịch Bình Định?
    “Hát bội” và “Bài chòi” là những di sản văn hóa phi vật thể đặc sắc, mang đậm bản sắc vùng miền, góp phần tạo nên sản phẩm du lịch độc đáo, thu hút khách và nâng cao giá trị văn hóa địa phương.

  2. Hiện trạng khai thác hai di sản này như thế nào?
    Việc khai thác còn hạn chế, chưa đồng bộ, cơ sở vật chất chưa đáp ứng yêu cầu, nguồn nhân lực thiếu chuyên nghiệp và công tác quảng bá chưa hiệu quả, dẫn đến tiềm năng chưa được phát huy tối đa.

  3. Các giải pháp chính để phát triển du lịch dựa trên “Hát bội” và “Bài chòi” là gì?
    Bao gồm hoàn thiện chính sách quản lý, tăng cường nghiên cứu, phát triển nguồn nhân lực, đầu tư cơ sở hạ tầng và nâng cao công tác quảng bá truyền thông.

  4. Làm thế nào để bảo tồn di sản trong khi phát triển du lịch?
    Cần cân bằng giữa bảo tồn và phát triển, tránh thương mại hóa quá mức, duy trì giá trị nguyên gốc của di sản, đồng thời nâng cao nhận thức cộng đồng và quản lý chặt chẽ.

  5. Ai là người hưởng lợi từ việc phát triển du lịch dựa trên di sản văn hóa này?
    Cả cộng đồng địa phương, nghệ nhân, doanh nghiệp du lịch và chính quyền đều được hưởng lợi thông qua việc tạo việc làm, tăng thu nhập, bảo tồn văn hóa và phát triển kinh tế xã hội bền vững.

Kết luận

  • Luận văn đã hệ thống hóa cơ sở lý luận và thực tiễn về khai thác di sản văn hóa phi vật thể “Hát bội” và “Bài chòi” phục vụ phát triển du lịch Bình Định.
  • Đánh giá thực trạng cho thấy tiềm năng lớn nhưng khai thác còn nhiều hạn chế về chính sách, nguồn nhân lực, cơ sở hạ tầng và quảng bá.
  • Đề xuất các giải pháp cụ thể nhằm hoàn thiện quản lý, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, đầu tư cơ sở vật chất và tăng cường truyền thông.
  • Nghiên cứu góp phần làm rõ vai trò của di sản văn hóa phi vật thể trong phát triển du lịch bền vững, đồng thời bảo tồn giá trị văn hóa truyền thống.
  • Khuyến nghị các bước tiếp theo bao gồm triển khai các giải pháp đề xuất, theo dõi đánh giá hiệu quả và mở rộng nghiên cứu sang các di sản văn hóa khác trong tỉnh.

Hành động ngay hôm nay để bảo tồn và phát huy giá trị “Hát bội” và “Bài chòi” sẽ góp phần tạo nên thương hiệu du lịch đặc sắc, bền vững cho Bình Định trong tương lai.