CHƯƠNG 1 LÝ LUẬN CHUNG VỀ KẾ TOÁN CHI PHÍ SẢN XUẤT VÀ TÍNH GIÁ THÀNH SẢN PHẨM TRONG DOANH NGHIỆP SẢN XUẤT 1. Một số vấn đề lí luận chung về chi phí sản xuất và tính giá thành sản phẩm trong doanh nghiệp sản xuất 1. Các khái niệm về chi phí sản xuất và giá thành sản phẩm 1. Các khái niệm về chi phí sản xuất Chi phí sản xuất chính là thước đo bằng tiền của tất các các yếu tố đầu vào để tạo nên sản phẩm.
Hiện nay chi phí sản xuất được ghi nhận theo nhiều quan diểm khác nhau tùy theo từng góc độ nhìn nhận của các nhà kinh tế: - Theo chuẩn mực kế toán Việt Nam số 01 - Chuẩn mực chung, tại đoạn 31: “Chi phí là tổng giá trị các khoản làm giảm lợi ích kinh tế trong kỳ kế toán dưới hình thức các khoản tiền chi ra, các khoản khấu trừ tài sản hoặc phát sinh các khoản nợ dẫn đến làm giảm vốn chủ sở hữu, không bao gồm các khoản phân phối cho cổ đông hoặc chủ sở hữu”. - Theo chế độ kế toán Việt Nam: “Chi phí sản xuất là biểu hiện bằng tiền về toàn bộ các hao phí lao động sống, lao động vật hóa mà doanh nghiệp đã bỏ ra để tiến hành hoạt động sản xuất trong một thời kỳ”. + Trong đó chi phí lao động sống gồm: Tiền lương, các khoản trích theo lương và các khoản có tính chất lương như: bảo hiểm xã hội (BHXH), bảo hiểm y tế (BHYT), kinh phí công đoàn (KPCĐ), bảo hiểm thất nghiệp (BHTN); + Lao động vật hóa gồm: Chi phí nguyên vật liệu, chi phí nhiên liệu, khấu hao tài sản cố định (TSCĐ). phục vụ cho quá trình sản xuất sản phẩm Chi phí trong doanh nghiệp bao gồm chi phí trong sản xuất và chi phí ngoài sản xuất.
Chi phí trong sản xuất bao gồm hao phí cho các yếu tố đầu vào của quá trình sản xuất. Thông thường kế toán chỉ ghi nhận những chi phí đã phát sinh thực tế, nhưng về kỹ thuật có những hoạt động kinh tế thực tế chưa phát sinh nhưng đã được ghi nhận hay có những khoản thực tế đã phát sinh nhưng chưa ghi nhận. Xét về lượng thì chi phí được đo lường bằng thước đo tiền tệ và độ lớn của nó phụ thuộc vào số lượng yếu tố đầu vào và giá cả của yếu tố đó. 8 Như vậy có thể hiểu rằng: “Chi phí sản xuất là những chi phí phát sinh trong quá trình sản xuất chế tạo sản phẩm và cung ứng dịch vụ bao gồm chi phí nguyên vật liệu trực tiếp, chi phí nhân công trực tiếp, chi phí sản xuất chung” [7, tr.223] Qua nghiên cứu trên cho ta thấy dù đứng dưới góc độ nào nhìn nhận về chi phí đi nữa, thì bản chất của chi phí sản xuất đều có những điểm chung như sau: Thứ nhất, chi phí sản xuất luôn được xem là sự kết tinh về hao phí sức lao động của con người; Thứ hai, chi phí sản xuất phát sinh luôn gắn với mục đích và đối tượng nhất định.
Điều này cho thấy rằng, chi phí sản xuất luôn gắn với không gian, địa điểm, con người qua đó cho ta biết chi phí sản xuất phát sinh nhằm đạt được mục đích gì; Thứ ba, chi phí sản xuất được xem xét và ghi nhận trong một khoảng thời gian nhất định. Các khoảng thời gian được đặt ra thường là do các yêu cầu quản lý kinh tế của chủ thể quản lý. Nó thường gắn với thời kỳ lập các báo cáo về tình hình sản xuất kinh doanh của các doanh nghiệp; Ngoài ra độ lớn của các khoản chi phí bị ảnh hưởng bởi các nguyên tắc và các tiêu chuẩn ghi nhận. Chẳng hạn, với kế toán tài chính, chi phí sản xuất chỉ được ghi nhận khi nó phải đảm bảo tính hợp pháp, hợp lệ theo quy định của chế độ kế toán hiện hành.
Trong quá trình hoạt động sản xuất kinh doanh, ngoài các hao phí về lao động sống và lao động vật hóa để tồn tại và phát triền, doanh nghiệp còn bỏ ra rất nhiều các khoản chi phí khác, các khoản chi phí có thể là một bộ phận giá trị mới do doanh nghiệp sáng tạo ra và cũng có khoản chi phí đôi khi rất khó xác định chính xác là hao phí về lao động sống hay hao phí về lao động vật hóa. Do vậy hiện nay, chi phí hoạt động của doanh nghiệp được hiểu là toàn bộ các hao phí về lao động sống, lao động vật hóa và các khoản chi phí cần thiết khác mà doanh nghiệp đã chi ra trong quá trình hoạt động kinh doanh, biểu hiện bằng tiền và tính cho một thời kỳ nhất định. Khi nghiên cứu về chi phí ta nên xem xét và phân biệt được sự khác nhau giữa chi phí và chi tiêu của doanh nghiệp. 9 - Chi phí bao gồm tất cả các khoản chi phí mà doanh nghiệp đã bỏ ra để tồn tại và để tiến hành hoạt động của mình bất kể đó là chi phí cần thiết hay không cần thiết.
- Chi tiêu của doanh nghiệp là sự chi ra, sự giảm đi thuần túy của tài sản doanh nghiệp không kể các khoản đã dùng vào việc gì và dùng như thế nào. Như vậy giữa chi tiêu và chi phí của doanh nghiệp có mối quan hệ mật thiết với nhau, đồng thời có sự khác nhau về lượng và thời điểm phát sinh. - Sự khác nhau về lượng: Mặc dù chi tiêu là cơ sở của chi phí song chi phí của doanh nghiệp sẽ không bao gồm các khoản chi tiêu có đặc điểm sau: + Các khoản chi tiêu làm giảm một tài sản này nhưng làm tăng một tài sản khác hoặc làm giảm một khoản nợ phải trả trong doanh nghiệp + Các khoản chi tiêu làm tăng một khoản nợ phải trả nhưng đồng thời làm tăng một tài sản hoặc giảm một khoản nợ phải trả khác của doanh nghiệp. Như vậy, chi phí chỉ bao gồm các trường hợp làm giảm tài sản hoặc tăng khoản nợ phải trả nhưng không kèm theo các biến động khác - Sự khác nhau về thời gian: Do có sự không phù hợp giữa thời gian phát sinh các khoản chi tiêu và thời gian phát huy tác dụng của nó đối với thu nhập của doanh nghiệp + Khoản chi tiêu ở kỳ này nhưng còn được chờ phân bổ ở kỳ sau + Khoản được tính vào chi phí của kỳ này nhưng chưa được chi tiêu [6, tr.
Các khái niệm về giá thành Thực chất giá thành sản phẩm là việc chuyển dịch vốn của doanh nghiệp vào quá trình sản xuất để tạo nên sản phẩm, nó có chức năng là thước đo bù đắp chi phí và tạo nên giá của sản phẩm trong doanh nghiệp sản xuất. Toàn bộ chi phí sản xuất mà doanh nghiệp chi ra để sản xuất sản phẩm sẽ tạo nên giá trị của sản phẩm hoàn thành được gọi là giá thành sản phẩm. - “Giá thành sản phẩm là biểu hiện bằng tiền của toàn bộ các khoản hao phí về lao động sống cần thiết và lao động vật hóa mà doanh nghiệp đã bỏ ra có liên quan đến khối lượng công tác, sản phẩm, lao vụ đã hoàn thành”.91] - “Giá thành sản phẩm là biểu hiện bằng tiền của toàn bộ lao động sống và lao động vật hoá mà doanh nghiệp đã bỏ ra có liên quan đến khối lượng sản phẩm, công việc, lao vụ và dịch vụ đã hoàn thành trong kỳ”.253] 10 Tóm lại, quá trình sản xuất là một quá trình thống nhất gồm hai mặt: hao phí sản xuất và kết quả sản xuất. Tất cả những khoản chi phí gồm: chi phí phát sinh trong kỳ, chi phí kỳ trước chuyển sang và các chi phí trích trước có liên quan tới khối lượng sản phẩm, lao vụ, dịch vụ đã hoàn thành trong kỳ sẽ tạo nên giá thành sản phẩm.
Giá thành sản phẩm là một phạm trù của sản xuất hàng hóa, phản ánh lượng giá trị của những hao phí lao động sống và lao động vật hóa đã thực sự chi ra cho sản xuất và tiêu thụ sản phẩm. Trong giá thành sản phẩm bao gồm những chi phí tham gia trực tiếp hoặc gián tiếp vào quá trình sản xuất, giá tiêu thụ sản phẩm phải được bồi hoàn để tái sản xuất ở doanh nghiệp mà không bao gồm những chi phí phát sinh trong kỳ kinh doanh của doanh nghiệp. Những chi phí đưa vào giá thành sản phẩm phải phản ánh được giá trị thực của các tư liệu sản xuất tiêu dùng cho sản xuất, tiêu thụ và các khoản chi tiêu khác có liên quan tới việc bù đắp giản đơn hao phí lao động sống. Như vậy “Giá thành sản phẩm là biểu hiện bằng tiền các chi phí sản xuất tính cho một khối lượng sản phẩm (công việc, lao vụ) nhất định đã hoàn thành”.242] - Khi nghiên cứu về giá thành ta nên xem xét và phân biệt được sự khác nhau giữa giá thành và giá gốc của doanh nghiệp.
Tài sản trong doanh nghiệp được ghi nhận theo giá gốc Sản phẩm được hình thành qua quá trình sản xuất thì gọi là giá thành vậy thì giá thành là toàn bộ chi phí thực tế đã bỏ ra để có được sản phẩm (chi phí này là chi phí hợp lý phát sinh ở mức độ bình thường chứ không phải là toàn bộ chi phí hợp lý ở thực tế) Nên thực chất giá thành là nói đến sản phẩm sản xuất ra nhập kho nhưng nó cũng chính là giá gốc Còn giá gốc hiểu với góc độ rộng hơn bao hàm cả giá thành, giá gốc sẽ được tính trong các trường hợp mua ngoài, tự sản xuất, nhận biếu tặng, nhận góp vốn… Nhưng trong trường hợp xuất ra thì tài sản trong tất cả các trường hợp trên đều được ghi nhận theo giá gốc do đó có thể hiểu rằng nó chính là một và chỉ khác nhau bởi cách gọi tên. Phân loại chi phí sản xuất và giá thành sản phẩm 1. Phân loại chi phí sản xuất Trong các doanh nghiệp sản xuất chi phí sản xuất bao gồm rất nhiều loại, nhiều khoản có tính chất kinh tế khác nhau, mục đích và công dụng của chúng trong quá trình sản xuất cũng khác nhau vì vậy cần phải phân loại tường khoản chi phí nhằm phục vụ cho công tác quản lý và hạch toán. Phân loại chi phí là việc sắp xếp các loại chi phí khác nhau vào từng nhóm theo đặc trưng nhất định.