MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Trên thế giới nói chung và Việt Nam nói riêng, tình trạng mua bán phụ nữ đang gia tăng, có sự chuyển biến ngày càng phức tạp và mang tính toàn cầu. Đây là một hình thức nô lệ hiện đại đối với phụ nữ. Họ đã và đang trở thành nạn nhân của các tổ chức, đƣờng dây mua bán ngƣời hoạt động xuyên quốc gia.
Theo báo cáo Tổng kết thực hiện Đề án 3: “Báo cáo Tổng kết Đề án tiếp nhận và hỗ trợ tái hòa nhập cộng đồng cho nạn nhân là phụ nữ, trẻ em bị buôn bán từ nước ngoài trở về giai đoạn 2005 -2010” của Bộ Lao động - Thƣơng binh và Xã hội (Bộ LĐTBXH) thì: “Sau khi Việt Nam trở thành thành viên chính thức của WTO, hàng năm nƣớc ta có khoảng 5 triệu lƣợt ngƣời nƣớc ngoài vào hợp tác, du lịch, tham quan, ký kết và làm ăn kinh tế và khoảng 4 triệu lƣợt ngƣời Việt Nam đi du lịch, tham quan, xuất khẩu lao động… Bên cạnh đó, hàng năm có hàng triệu ngƣời ở tuổi lao động, học sinh, sinh viên ra trƣờng không tìm đƣợc việc làm. đang là những điều kiện rất thuận lợi để tội phạm mua bán ngƣời triệt để lợi dụng. Theo “Báo cáo kết quả tổng điều tra, rà soát tình hình hoạt động tội phạm mua bán người và các đối tượng khác có liên quan giai đoạn 2008 – 2013” của Ban chỉ đạo 138 – Bộ Công An thì: “Từ năm 2008 đến tháng 6 năm 2013, lực lƣợng công an, biên phòng cả nƣớc đã phát hiện 2.961 đối tƣợng, lừa bán 4.721 nạn nhân của mua bán ngƣời. Trong đó, nam giới là 169 ngƣời (chiếm 3,6%), còn lại 4.552 ngƣời (chiếm 96,4%) nạn nhân là phụ nữ và trẻ em gái.
Trƣớc thực trạng trên, Quốc hội đã ban hành các văn bản Pháp Luật liên quan: Luật Bình đẳng giới năm 2006, Luật Phòng chống Bạo lực gia đình năm 2007 và Luật Phòng, chống mua bán ngƣời ngày 29/03/2011 và mới đây nhất, ngày 18/08/2011 Thủ tƣớng Chính phủ đã có Quyết định số 1427/QĐ-TTg phê duyệt Chƣơng trình hành động, phòng, chống tội phạm mua bán ngƣời giai đoạn 2011– 2015, đây là những cơ sở pháp lý vững chắc, tạo sự hợp tác chặt chẽ giữa tất cả các bộ/ngành liên quan trong công tác phòng, chống mua bán ngƣời và hỗ trợ nạn nhân. Trong những năm qua, nhờ sự cố gắng đó của các cơ quan chức 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com năng và các tổ chức xã hội, chúng ta đã giải thoát cho rất nhiều phụ nữ bị mua bán trở về Việt Nam. Bên cạnh những nỗi đau trong quá khứ, những phụ nữ này đang đối diện với rất nhiều những khó khăn trong đời sống cần sự giúp đỡ của toàn xã hội. Trong đó đặc biệt là vấn đề tái hòa nhập cộng đồng.
Chúng ta phải giúp đỡ họ nhƣ thế nào để họ có thể quên đi quá khứ, giảm đi mặc cảm tự ti, giúp đỡ họ có đƣợc những kiến thức, kỹ năng để họ có thể vƣợt qua khó khăn, hòa nhập thành công? Để làm đƣợc điều này cần sự phối hợp chung tay của toàn xã hội trong đó có ngành Công tác xã hội. Công tác xã hội ở Việt Nam đã đƣợc công nhận là một ngành khoa học, là một nghề có đặc thù trợ giúp những đối tƣợng yếu thế trong xã hội, trong đó có phụ nữ bị mua bán. Nhân viên xã hội cần tìm hiểu về các chính sách của Đảng, Nhà nƣớc với đối tƣợng này, tham khảo học tập những mô hình trợ giúp trên thế giới và đặc biệt cần tìm hiểu sâu về đặc điểm và nhu cầu của chính đối tƣợng phụ nữ bị mua bán trở về để tìm ra các biện pháp hỗ trợ họ hòa nhập cộng đồng một cách hiệu quả. Trong quá trình tham dự một khóa tập huấn nâng cao năng lực về phòng chống mua bán ngƣời các nƣớc tiểu vùng sông Mê kông tổ chức tại Thái Lan, ngƣời nghiên cứu đã đƣợc thăm quan học tập hai mô hình nhà tạm lánh dành cho nam giới và phụ nữ từng bị mua bán ngƣời trở về.
Đó là mô hình toàn diện cung cấp các dịch vụ cho nạn nhân, liên kết với các cơ quan tổ chức tạo thành một mạng lƣới giúp đỡ nạn nhân mua bán ngƣời hòa nhập cộng đồng hiệu quả. Hiện nay, Việt Nam đang học tập các mô hình trên thế giới và đã xây dựng một số nhà tạm lánh cung cấp dịch vụ hỗ trợ về tâm lý xã hội và các dịch vụ khác đáp ứng nhu cầu của nạn nhân trong quá trình tái hòa nhập cộng đồng. Ví dụ nhƣ Mô hình hỗ trợ tại Trung tâm nhƣ “nhà tạm lánh” (Hà Nội), “Nhà mở” (An Giang, Cần Thơ,.) thông qua phối hợp của các ngành, đoàn thể và các tổ chức Quốc tế đã tạo điều kiện thuận lợi cho phụ nữ, trẻ em bị mua bán có hoàn cảnh khó khăn. Theo mô hình trên, các trƣờng hợp nạn nhân có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn đƣợc cung cấp nơi ăn, nghỉ, tƣ vấn, tham vấn tâm lý xã hội và đƣợc tiếp cận với các dịch vụ ngoài Trung tâm, để học văn hoá, học nghề, hoặc khám chữa bệnh theo nhu cầu và khả năng của đối tƣợng.
Các nạn nhân đƣợc hƣởng các dịch vụ này đạt tỷ lệ cao về tái hoà nhập cộng đồng. Nhƣng thực tế các hoạt động 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com trợ giúp nạn nhân này đang diễn ra nhƣ thế nào, hoạt động có hiệu quả hay không, có đáp ứng đúng nhu cầu, phù hợp với nguyện vọng và tình hình thực tế hay không? Trên thực tế, đến nay các dịch vụ hỗ trợ chủ yếu tập trung cung cấp chỗ ở tạm thời, các cơ sở hỗ trợ nạn nhân còn hạn chế trong việc đáp ứng các nhu cầu cơ bản khác của nạn nhân. Sau khi họ rời những cơ sở hỗ trợ, tại cộng đồng vẫn còn thiếu cơ chế chia sẻ thông tin và phối hợp giữa chính quyền địa phƣơng đảm bảo họ đƣợc trợ giúp để trở về an toàn và tái hòa nhập. Đây là hoạt động còn khá mới trong dịch vụ xã hội và hoạt động thiếu tính chuyên nghiệp trong trang bị và cung cấp dịch vụ kịp thời đáp ứng nhu cầu của nạn nhân.
Hà Nội không phải là địa bàn có nhiều nạn nhân bị mua bán ngƣời nhƣng là địa bàn trung chuyển và là điểm đến của nhiều nạn nhân ở các tỉnh thành khác [9, tr. Hà Nội là thủ đô, nơi tập trung các cơ quan ban ngành đoàn thể Trung ƣơng của cả nƣớc và các cơ quan phi chính phủ nƣớc ngoài. Sau khi đƣợc giải cứu qua con đƣờng chính thức, Bộ ngoại giao và Bộ Công An thƣờng đƣa nạn nhân về Hà Nội tạm lánh trƣớc khi chính thức trở về địa phƣơng cƣ trú. Các mô hình thí điểm dịch vụ về xã hội cũng đƣợc đầu tƣ sớm hơn các địa phƣơng khác.
Với sự hỗ trợ về tài chính và kĩ thuật của “Cơ quan hợp tác phát triển Tây Ban Nha (AECID)”, Trung tâm phụ nữ và Phát triển thuộc Hội Liên hiệp phụ nữ Việt Nam đã xây dựng mô hình “Ngôi nhà bình yên” (NNBY) từ tháng 3 năm 2007 tại Hà Nội để hỗ trợ phụ nữ và trẻ em bị mua bán từ nƣớc ngoài trở về giúp họ bình ổn về tâm lý, sức khỏe, có kỹ năng nghề nghiệp để tự tin tái hòa nhập cộng đồng. Ngôi nhà bình yên có các dịch vụ điển hình nhƣ: Cung cấp nơi ăn ở an toàn; Chăm sóc sức khỏe; Hỗ trợ y tế, pháp lý, trang thiết bị phù hợp với nghề đào tạo khi hồi gia; Tƣ vấn tâm lý, nghề và học nghề; Hoạt động trị liệu tâm lý; Nâng cao kỹ năng sống; Trợ giúp sau khi rời Ngôi nhà Bình yên. Đây là một mô hình điển hình cung cấp các dịch vụ hỗ trợ nạn nhân của mua bán ngƣời tiêu biểu ở Việt Nam; là mô hình cụ thể thực hiện ứng dụng các phƣơng pháp công tác xã hội trong việc trợ giúp nạn nhân [39, tr. Sau 7 năm hoạt động, đến nay “Ngôi nhà bình yên” đã trợ giúp cho 257 phụ nữ và trẻ em bị mua bán trở về thuộc 15 dân tộc ở 43 tỉnh/ thành phố trong cả nƣớc.
Nhà tạm lánh này đƣợc đánh giá là một mô hình hiệu quả trong việc cung cấp các dịch vụ, hoạt động hỗ 10 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com trợ cho nạn nhân. Tuy nhiên, các hoạt động này đã đáp ứng đầy đủ các nhu cầu cho tất cả các nạn nhân chƣa? Các dịch vụ đã toàn diện hay chƣa? Mức độ hài lòng của nạn nhân với các dịch vụ nhƣ thế nào? Và sau khi ở trong “Ngôi nhà bình yên” thì những phụ nữ này có mong muốn nào khác chƣa đƣợc đáp ứng hay không? Ngƣời nghiên cứu nghĩ rằng rất cần sự đánh giá tổng quan để trả lời câu hỏi trên, để rút ra những kinh nghiệm để các nhà tạm lánh khác học hỏi mô hình. Xuất phát từ những lý do trên, tôi quyết định lựa chọn đề tài nghiên cứu: “Hoạt động trợ giúp phụ nữ bị mua bán trở về hòa nhập cộng đồng tại Hà Nội” (Nghiên cứu trường hợp tại nhà tạm lánh “Ngôi nhà bình yên” thuộc Trung tâm Phụ nữ và phát triển, quận Tây Hồ, Hà Nội). Tổng quan những nghiên cứu, can thiệp liên quan đến vấn đề nghiên cứu 2.
Vài nét về vấn đề nghiên cứu và mô hình can thiệp hỗ trợ phụ nữ bị mua bán trở về hòa nhập cộng đồng trên thế giới Hiện nay, xã hội ngày càng phát triển, thế giới bƣớc sang thế kỉ 21 với nhiều bƣớc tiến quan trọng về khoa học kĩ thuật, công nghệ và môi trƣờng ngày càng mở về giao lƣu tri thức, văn hóa, hội nhập kinh tế nhƣng vẫn còn nhiều tệ nạn xã hội ngày càng biến chuyển phức tạp. Vấn đề mua bán ngƣời đặc biệt là nạn mua bán phụ nữ, trẻ em đã trở thành đề tài nóng trong nhiều thập kỉ nay. Nguyên nhân có thể từ nhiều phía – do khoảng cách giàu nghèo ngày càng xa, do giá trị đạo đức ở một bộ phận nào đó ngày càng đi xuống, do pháp luật chƣa chặt chẽ hay do nhận thức của chính con ngƣời còn hạn chế. Đó mới là những nhận định ban đầu, tuy nhiên, có thể thấy rõ ràng nạn mua bán ngƣời gia tăng đã và đang ảnh hƣởng rất lớn tới xã hội, mà trực tiếp là nạn nhân và những đối tƣợng có nguy cơ.
Vấn đề mua bán ngƣời đặc biệt là nạn mua bán phụ nữ, trẻ em đã trở thành mối quan tâm của nhiều quốc gia trong nhiều thập kỉ nay.