CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC TRẢI NGHIỆM TRONG DẠY HỌC MÔN ĐẠO ĐỨC LỚP 5 Ở BẬC TIỂU HỌC 1. Tổng quan nghiên cứu 1. Những nghiên cứu ở nước ngoài Trên thế giới, phương pháp dạy học trải nghiệm được các nhà giáo dục nghiên cứu từ cuối thế kỉ XIX - nửa đầu thế kỉ XX. Các công trình nghiên cứu tập trung vào nghiên cứu vai trò và bản chất của phương pháp dạy học trải nghiệm và áp dụng phương pháp dạy học trải nghiệm để giảng dạy các khóa học cho sinh viên các trường đại học.
Các công trình này đã khẳng định và nhấn mạnh vai trò của phương pháp dạy học trải nghiệm. Qua đó, có thể nhận thấy phương pháp dạy học trải nghiệm có nhiều ưu điểm và được nhiều tác giả trên thế giới nghiên cứu. Đầu tiên phải kể đến trào lưu đổi mới trong dạy học của một nhóm tác giả người Nga. Lý thuyết dạy học của nhà tâm lý học L.
Vưgotxki ( 1896 – 1943) là người sáng tạo ra lý thuyết về “Vùng cận phát triển”. Đây chính là khái niệm chỉ khu vực kinh nghiệm của cá nhân và đã tác động lớn tới trường phái giáo dục hiện đại. Theo ông, cơ chế của việc học là cơ chế kết hợp giữa học cá nhân và học hợp tác, là sự truyền đạt kinh nghiệm xã hội của thầy đến trò và sự trao đổi, học hỏi kinh nghiệm lẫn nhau giữa trò với trò. Đây chính là quan điểm dạy học tương tác phát triển của L.
Vưgốtxki, mở ra một trào lưu mới trong dạy học “ phương pháp dạy học tích cực”. John Dewey (1859 - 1952) trong “ Kinh nghiệm và Giáo dục” [11] đã làm sáng tỏ ý nghĩa của kinh nghiệm cá nhân và mối quan hệ giữa kinh nghiệm cá nhân của người học với hoạt động dạy học. Zadek Kurt Lewin với nghiên cứu có liên quan đến phương pháp dạy học trải nghiệm, T- nhóm và phương pháp phòng thí nghiệm, đã khẳng định kinh nghiệm chủ quan của cá nhân là Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 một thành phần quan trọng của hoạt động phương pháp dạy học trải nghiệm và đề xuất mô hình dạy học trải nghiệm. Mô hình dạy học trải nghiệm - John Dewey Reflect Plan Observez Act (Chú thích mô hình): Reflect - Suy nghĩ về tình huống.
Plan - Lập kế hoạch giải quyết tình huống. Act - Tiến hành kế hoạch. Observez - Quan sát các kết quả đạt được Trong những năm 70 của thế kỉ XX, nhóm tác giả Guy Brauseau, Claude Comiti… tại Viện đào tạo giáo viên( IUFM) ở Gremnoble ( Pháp) [6] đã đưa ra cấu trúc của dạy học gồm bốn yếu tố cơ bản đó là : người học – người dạy – nội dung – môi trường. Yếu tố môi trường ở đây được tác giả nhấn mạnh đó chính là tình huống dạy học do người dạy tạo ra cho người học chiếm lĩnh nội dung dạy học, còn người học dựa trên kinh nghiệm đã được tích lũy tham gia giải quyết tình huống để qua đó nắm được tri thức.
Những quan điểm dạy học của nhóm tác giả trên đã chỉ ra cơ chế sự tác động qua lại giữa vai trò chủ đạo của người thầy, sự tương tác kinh nghiệm của trò và môi trường giao lưu có tính học thuật trong quá trình dạy học đã đặt cơ sở cho mô hình dạy học trải nghiệm sau này, góp phần thúc đẩy hoạt động học của người học tới mức cao nhất. Gần đây nhóm tác giả: Jean – Marc Denomme và Madeleine Roy với công trình “ Tiến tới một phương pháp sư phạm tương tác” Pour une pesdagogie interactive) [10] đã mô tả logic của hoạt dộng dạy học trong mối quan hệ người dạy – người học – môi trường cả về phương diện chức năng và Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 cấu trúc của các yếu tố tham gia vào mối quan hệ đó. Ở đây kiến thức được tác giả xem như một yếu tố khách quan mà người dạy sẽ dẫn dắt, định hướng người học chiếm lĩnh và yếu tố môi trường có tác động đến người dạy và người học. Có thể nói với cách tiếp cận tổng hợp, dựa trên các thành tựu trước đó về lý luận dạy học, lần đầu tiên thuật ngữ “Sư phạm tương tác” được tác giả nêu ra đã biểu thị rõ tư tưởng dạy học tập trung vào người học với việc khai thác triệt để năng lực nhận thức, kinh nghiệm, vốn sống của họ và mối quan hệ tương tác của các yếu tố cấu thành nên quá trình dạy học.
Đề cập tới “Dạy học trải nghiệm”, chúng ta không thể không nhắc đến David A. Trong đó có cuốn sách “Học qua trải nghiệm” ( Experiential Learning). Đây là một cuốn sách mà ở đó tác giả thể hiện môt cách rõ ràng rằng học tập là một tiến trình xã hội dựa trên việc trau dồi kinh nghiệm. Học tập qua trải nghiệm (experiential learning) là một cách học thông qua làm, với quan niệm việc học là quá trình tạo ra tri thức mới trên cơ sở trải nghiệm thực tế, dựa trên những đánh giá, phân tích trên những kinh nghiệm, kiến thức sẵn có.
Học thuyết này gắn liền với David Kolb (1939) và các nhà tâm lý học, giáo dục học như John Dewey, Kurt Lewin, Jean Piaget, Lev Vygotsky, William James, Carl Jung, Paulo Freire, Carl Rogers and Mary Parker Follett. Experiential leanring thường được cho là đối ngược với Academic learning (cách học hàn lâm), là quá trình đạt được thông tin thông qua nghiên cứu một vấn đề mà không cần kinh nghiệm trực tiếp (direct experience). Lý thuyết học tập qua trải nghiệm được áp dụng trong ít nhất 30 lĩnh vực và ngành học academic (Kolb & Kolb 2013, chương 7). Những nguyên tắc và khái niệm về học thuyết này đã được sử dụng rộng rãi để phát triển và phổ cập các chương trình học phổ thông K-12 (McCarthy, 1987), giáo dục đại học (undergraduate education) (Mentkowski,2000) và đào tạo Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 9 chuyên nghiệp(Reese,1998; Boyatzis,Cowan,&Kolb,1995).
Từ đây, ông chuyển sang nói về môi trường học tập nằm ngoài nhà trường đó là nơi làm việc, tại gia đình, cộng đồng hoặc bất cứ nơi đâu chúng ta làm việc, chơi đùa hay yêu thương. Mục đích của tác giả khi viết cuốn sách này là chia sẻ những điều đáng giá chắt lọc được từ những kinh nghiệm có trong quá trình dạy học của ông và cả đồng nghiệp của mình, những nhà nghiên cứu, nhà giáo dục và thực tiễn. Ông trình bày những lý thuyết về việc học tập qua kinh nghiệm đưa ra những ứng dụng của chúng trong giáo dục, công việc và nâng cao sự trưởng thành của lứa tuổi học sinh, sinh viên. Riêng đối với việc nghiên cứu “ Dạy học trải nghiệm trong DH môn đạo đức cho HS lớp 5” chưa có một tác giả nào trên thế giới có công trình nghiên cứu cụ thể về vấn đề này.
Vì vậy, những lý thuyết về DH trải nghiệm nêu trên sẽ tạo điều kiện tiền đề cho tác giả thực hiện đề tài “ Vận dụng PPDH trải nghiệm trong dạy học môn Đạo đức cho học sinh lớp 5 huyện Đại Từ - T.Thái Nguyên” Điểm qua một số công trình nghiên cứu về dạy học nói chung và dạy học trải nghiệm nói riêng của các tác giả nước ngoài, cho ta thấy việc tạo dựng một môi trường hợp tác, chia sẻ kinh nghiệm cho người học trong quá trình dạy học đã và đang là vấn đề quan tâm trong nghiên cứu lý luận và triển khai trong thực tiễn, cho dù với nhiều quan điểm và nhiều cách tiếp cận khác nhau, song ở các công trình nghiên cứu đều có một đánh giá thuận chiều chung về vai trò của các kỹ thuật dạy học trong việc nâng cao hiệu quả nhận thức, phát triển trí tuệ, hình thành thái độ, động cơ và phát triển kỹ năng xã hội cho người học. Những quan điểm lý luận của các tác giả nước ngoài liên quan đến vấn đề nghiên cứu của đề tài sẽ là cơ sở định hướng cần thiết cho việc xây dựng cơ sở lý luận. Các nghiên cứu ở Việt Nam Trong nước, các công trình nghiên cứu về dạy học trải nghiệm nói chung, phương pháp dạy học trải nghiệm trong dạy học các môn học và thông qua môn đạo đức cho học sinh Tiểu học nói riêng còn rất hạn chế. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 10 Mặc dù trên thế giới, phương pháp dạy học trải nghiệm được bắt đầu nghiên cứu từ lâu nhưng ở Việt Nam, việc tiếp cận nghiên cứu về phương pháp dạy học trải nghiệm còn nhiều khó khăn và mới được quan tâm nghiên cứu trong thời gian gần đây.
Do vậy, có rất ít công trình nghiên cứu, tài liệu tham khảo…liên quan đến “Dạy học trải nghiệm”. Có thể kể đến một số chương trình, dự án tiêu biểu như sau : Năm 2006, phương pháp dạy học trải nghiệm được đề cập ở Việt Nam trong tài liệu “Học mà chơi - Chơi mà học: Hướng dẫn các hoạt động giáo dục môi trường trải nghiệm”, giới thiệu một số hoạt động trò chơi thực hành nhằm giáo dục môi trường cho HS tiểu học và trung học cơ sở. Năm 2011, môn học “Giáo dục trải nghiệm” được giảng dạy cho sinh viên thuộc chương trình đào tạo Cử nhân Khoa học ngành Quản lý nhằm giúp sinh viên gần gũi hơn với cuộc sống, với xã hội và có thêm được những trải nghiệm thực tế. Thời gian gần đây, một số nhà giáo dục ở Việt Nam đã bắt đầu tìm hiểu và nghiên cứu “ dạy học trải nghiệm” một cách nghiêm túc và có hệ thống như tác giả Võ Trung Minh với luận án Tiến sĩ “ Giáo dục môi trường dựa vào trải nghiệm thông qua dạy học môn khoa học ở Tiểu học”[ 12] và một số công trình nghiên cứu nhỏ lẻ khác.
Để nâng cao chất lượng dạy học các môn học nói chung và dạy học môn đạo đức nói riêng, học sinh rất cần được trải nghiệm thực tế. Thế nhưng, ở Việt Nam vấn đề dạy học môn đạo đức như thế nào, sử dụng phương pháp nào cho hiệu quả, có cần thiết phải đổi mới phương pháp dạy học môn Đạo đức cho HS hay không hầu như chưa được quan tâm đúng mức. Điều này, đã gây khó khăn không nhỏ cho GV khi tiến hành dạy học có hiệu quả môn Đạo đức ở bậc Tiểu học. Một số khái niệm công cụ cơ bản 1.
Khái niệm phương pháp dạy học 1.Khái niệm phương pháp Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.