CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 12 1. Cơ sở lý luận của việc tích hợp giáo dục địa phương trong dạy học môn Lịch sử và Địa lí cho học sinh ở trường tiểu học 1. Khái quát về dạy học tích hợp 1. Khái niệm về dạy học tích hợp a) Tích hợp Tích hợp là khai sniệm căn bản được sử dụng trong nhiều ngành nghề khác nhau của đời sống xã hội, nhất là cách lĩnh vực công nghệ thông tin, kỹ thuật điện tử.
Theo từ điển Oxford University, tích hợp được viết đầy đủ là “integration” [20], xuất phát từ gốc tiếng Latinh có nghĩa là toàn bộ, toàn thể. Tích hợp là sự phối hợp, xác lập cái chung, cái toàn thể, cái thống nhất trên cơ sở của những bộ phận riêng lẻ. Theo từ điển Tiếng Việt: “Tích hợp có nghĩa là sự thống nhất, hòa hợp, kết hợp các hoạt động, chương trình hoặc những thành phần khác nhau thành một khối chức năng.981] Trong Từ điển Giáo dục học thì “Tích hợp là hoạt động liên kết các đối tượng nghiên cứu, giảng dạy và học tập trong cùng một lĩnh vực hoặc vài lĩnh vực khác nhau tại một kế hoạch giảng dạy” [11, tr.384] Các tác giả Trần Thị Thanh Thủy, Nguyễn Công Khanh, Nguyễn Văn Linh, Nguyễn Mạnh Hưởng, Bùi Xuân Anh, Lưu Thị Thu Hà trong công trình nghiên cứu Dạy học tích hợp phát triển năng lực học sinh (2016) đã chia sẻ quan niệm tích hợp đồng nghĩa với việc hợp nhất, hòa hợp. Sự cá thể hóa quá trình kết hợp (hay sự hợp nhất) chính là quá trình các thành phần khác nhau được kết hợp lại để tạo nên một đối tường mới với chỉnh thể thống nhất từ những đặc điểm cơ bản của các thành phần đó, chứ không đơn thuần là sợn cộng lại giản đơn các thuộc tính [16, tr13].
Trong quá trình giảng dạy các môn học, "Tích hợp" có thể được hiểu là việc hợp nhất, kết hợp các kiến thức từ các lĩnh vực và môn học khác nhau thành một “môn học” mới. 13 Trong công trình nghiên cứu Giáo dục môi trường dạy học các môn học về Tự nhiên và xã hội, tác giả Nguyễn Thị Thấn bàn luận: Tích hợp chính là sự kết hợp một cách hữu cơ, biện chứng và có hệ thống các kiến thức, các khái niệm quen thuộc từng những môn học khác nhau để hình thành nên một nội dung chỉnh thể thống nhất, trên cơ sở các mối liên hệ về lý luận và thực tiễn được đề cập trong các môn học đó [33]. Như vậy, trong lĩnh vực giáo dục thì khái niệm là sự liên kết các yếu tố, đối tượng trong hoạt động dạy học, đảm bảo sự thống nhất, hài hòa, trọn vẹn của hệ thống. Qua đó, việc tích hợp giúp người học có thể chủ động chiếm lĩnh kiến thức, giải quyết vấn đề, các tình huống đặt ra trong học tập và cuộc sống; thực hiện được mục tiêu dạy học tốt nhất.
b) Dạy học tích hợp Trong cuốn sách Khoa Sư phạm tích hợp, làm thế nào để phát triển các năng lực ở nhà trường, Xavier Rogers nhấn mạnh “Khoa sư phạm tích hợp là một quan niệm về quá trình học tập trong đó toàn thể các quá trình học tập góp phần hình thành ở HS những NL rõ ràng, có dự tính trước những điều cần thiết nhằm phục vụ cho quá trình học tập và hòa nhập vào thực tiễn cuộc sống. Khoa sư phạm tích hợp làm cho quá trình học tập có ý nghĩa” [40, tr. 10] Trên cơ sở nghiên cứu các nội dung chuyên sâu về lí luận dạy học, tác giả Nguyễn Văn Khải khẳng định DHTH chính là việc tạo ra những tình huống liên kết tri thức các môn học, và đayy chính là cơ hội để hình thành, phát triển năng lực cảu HS [39]. Thông qua việc vận dụng những tri thức đã được học để xây dựng các tình huống có vấn đề, HS sẽ tự giải quyết, tự phát hiện ra được vấn đề mình cần tìm kiếm, và qua đó sẽ góp phần phát triẻn tư duy sáng tạo.
Cùng với đó, việc tổ chức DHTH khoa học sẽ có tác động vô 14 cùng tích cực, tránh được lối mòn sáo rỗng vì sự trùng lặp nội dung cũng như tình trạng tiếp thu kiến thức quá tải trong suốt quá trình học tập. Theo Tài liệu tập huấn DHTH: “DHTH là quá trình dạy học mà theo đó các nội dung, hoạt động dạy kiến thức kĩ năng, thái độ được tích hợp với nhau trong cùng một nội dung và hoạt động dạy học. Qua đó, tạo mối liên kết giữa các tri thức và môn học, đồng thời phát triển năng lực thực hiện hoạt động; tư duy sáng tạo và tính tích cực học tập cho người học.45] Trong Chương trình GDPT 2018 thì dạy học tích hợp: “là xu hướng dạy học trong đó GV hướng dẫn, tổ chức giúp HS phát huy khả năng tổng hợp những kiến thức, kỹ năng của nhiều lĩnh vực vào giải quyết các vấn đề trong cuộc sống, học tập có hiệu quả; được thực hiện ngay trong quá trình lĩnh hội tri thức và rèn luyện kĩ năng. Như vậy, Dạy học tích hợp là dạy cho học sinh cách tổng hợp, vận dụng kiến thức, kỹ năng, … thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau giải quyết có hiệu quả các tình huống cụ thể ngoài cuộc sống nhằm mục đích phát triển NL người học 1.
Mục tiêu dạy học tích hợp Theo các tài liệu [3], [4] [6] [14] [40] thì mục tiêu của DHTH đều được xây dựng trên những quan điểm phát triển trong dạy và học sau: - Thông qua DHTH giúp cho GV xác định rõ mục tiêu, lựa chọn những được những nội dung cốt yếu trong tổ chức dạy học. Cái cốt yếu là những năng lực cơ bản quan trọng vì chúng thiết thực và đặt nền tảng cho các hoạt động học tập tiếp theo. Từ đó, người dạy có thể tạo điều kiện để nâng cao kiến thức cho HS khi cần thiết. - Thúc đẩy tính tích cực của quá trình học tập, làm cho HS cảm nhận việc học tập có nhiều ý nghĩa, gần gũi với HS bằng cách kết nối nhiều hoạt động của nhà trường với thế giới cuộc sống và các tình huống cụ thể trong thực tế.
Tạo môi trường thuận lợi và những điều kiện căn bản để HS phát triển 15 năng lực giải quyết những vấn đề phức hợp, rèn luyện các kỹ năng tư duy, logic, phản biện, sáng tạo. Trang bị cho HS cách thức vận dụng kiến thức vào thực tiễn thay vì cố gắng “rót kiến thức vào trong các thùng rỗng”. DHTH chú trọng luyện tập cho HS những NL vận dụng tri thức đã được học và tình huống cụ thể, có ích đối với đời sống cá nhân, để HS từng bước hình thành được NL tự lập trong giải quyết nhiệm vụ học tập. - Thiết lập được mối liên hệ giữa các kiến thức đã học.
trong quá trình học tập của mình, HS phải biết khái quát các khái niệm đã được học từ các nội dung khác nhau của mỗi môn học, hệ thống hóa phạm vi kiến thức từng môn học hay giữa các môn học với nhau. Khi thông tin càng đa dạng thì tính khái quát càng phải cao và khoa học, có như thế HS mới thực sự làm chủ và chiếm lĩnh kiến thức một cách tự tin, vận dụng được dễ dàng trong hoạt động thực hay khi có những tình huống bất ngờ xảy ra. Day học tích hợp cũng góp phần to lớn vào hiện thực hóa mục tiêu đổi mới phương pháp, hình thức tổ chức dạy học ở các nhà trường phổ thông hiện nay. Bởi lẽ, việc dạy học này hướng tới và đặc biệt quan tâm đến mục tiêu phát triển phẩm chất và NL người học, để HS có thể vận dụng kiến thức, kỹ năng đã học vào trong thực tiễn.
Đặc điểm dạy học tích hợp Khi phân tích các công trình, tài liệu đã nghiên cứu về DHTH [4], [6], [11] đều có những đặc điểm chung sau sau: 1) Dạy học tích hợp hướng tới người học Đặc điểm này yêu cầu người học là chủ thể của hoạt động học và là trung tâm của quá trình học. Bên cạnh những tri thức đã được mặc định trong sách vở, HS được yêu cầu phải đặt mình vào tình huống bên ngoài thực tiễ, phải tự nghiên cứu, tìm tòi để phát hiện ra những tri thức chưa biết đến, và 16 trên cơ sở đó đề xuất các giải pháp để hoàn thành nhiệm vụ chiếm lĩnh tri thức và vận dụng nó vào trong cuộc sống. 2) Dạy học tích hợp hướng tới phát triển năng lực Trong dạy học tích hợp, người học phải phát huy tối đa NL của mình. Đó là sự tích cực, chủ động tìm tòi kiến thức của người học.
GV chỉ là người tổ chức và hướng dẫn, khuyến khích người học tự chiếm lĩnh kiến thức bằng chính hành động của mình. Trong quá trình giải quyết vấn đề người học có thể rút ra những kiến thức chưa khoa học, chưa chính xác. Học sinh cũng có thể tự rút kinh nghiệm dựa trên kết luận của giáo viên, đồng thời thay đổi phương pháp học phù hợp với bản thân, nhận ra sai lầm và biết cách sửa sai. Trong dạy học tích hợp, người học cần hợp tác theo nhóm nhỏ, theo lớp để thể hiện bản thân, hình thành và phát triển năng lực.
Làm việc theo nhóm có thể HS thoải mái đưa ra được những ý kiến hay, mới mẻ và đầy thú vị thúc đẩy các thành viên khác tích cực tham gia giải quyết vấn đề. 3) Dạy học tích hợp kết hợp giữa lý thuyết với thực tiễn Quá trình giảng dạy này nhằm giúp người học phát triển năng lực học tập để đáp ứng mục tiêu của chủ đề và bài học. Trong môn học Lịch sử và Địa lý, người học cần phát triển các kỹ năng thực hành phù hợp với mục tiêu của chương trình. Vì vậy, việc truyền đạt kiến thức không chỉ giới hạn ở mức độ học thuật mà còn phải tạo điều kiện để người học áp dụng kiến thức vào thực tế.
Người giảng dạy có vai trò hướng dẫn, tổ chức và điều chỉnh các hoạt động của người học, đồng thời khuyến khích sự phát triển và tạo động lực cho người học để đạt được kết quả mới. 4) Dạy học tích hợp đặt người học vào tình huống thực tế Trong dạy học tích hợp, người học được áp dụng những kiến thức và kỹ năng đã học vào thực tế. Họ phải tự quan sát và thảo luận để giải quyết các tình huống theo quan điểm cá nhân, tìm hiểu những điều chưa rõ mà không 17 chỉ phụ thuộc vào việc tiếp thu tri thức từ giáo viên. Người học cần tiếp thu thông qua các phương tiện dạy học và phân tích để hiểu rõ sự tương quan giữa các sự vật và hiện tượng.