Luận Văn Thạc Sĩ Đánh Giá Tình Trạng Suy Thoái Tài Nguyên Đất Tại Tỉnh Đắk Nông

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu đánh giá suy thoái tài nguyên đất tỉnh đắk nông, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện pháp hoàn thiện trong lĩnh vực .

• Tác giả: Nguyễn Văn Vương
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Mạnh Hà
• Trường học: Trường Đại Học Quy Nhơn
• Chuyên ngành: Địa Lí Tự Nhiên
• Đề tài: Đánh Giá Suy Thoái Tài Nguyên Đất Tỉnh Đắk Nông
• Loại tài liệu: thesis
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Bình Định

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. MỞ ĐẦU: CƠ SỞ LÝ LUẬN TRONG NGHIÊN CỨU SUY THOÁI TÀI NGUYÊN ĐẤT
• 1.1. MỘT SỐ KHÁI NIỆM LIÊN QUAN
• 1.1.1. Khái niệm về đất và thoái hóa đất
• 1.1.2. Tài nguyên đất và vấn đề sử dụng đất bền vững
• 1.2. TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU SUY THOÁI ĐẤT
• 1.2.1. Tổng quan nghiên cứu suy thoái đất và các giải pháp ngăn ngừa, cải tạo đất thoái hóa trên thế giới
• 1.2.2. Tổng quan nghiên cứu suy thoái đất ở Việt Nam
• 1.2.3. Tổng quan nghiên cứu suy thoái đất ở tỉnh Đắk Nông
• 1.3. QUAN ĐIỂM VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.3.1. Các quan điểm nghiên cứu
• 1.3.2. Phương pháp nghiên cứu
• 2. NGHIÊN CỨU ĐẶC ĐIỂM ĐỊA LÝ PHÁT SINH VÀ SUY THOÁI ĐẤT TỈNH ĐẮK NÔNG
• 2.1. PHÂN TÍCH CÁC ĐẶC ĐIỂM HÌNH THÀNH VÀ SUY THOÁI ĐẤT
• 2.1.1. Vị trí địa lý
• 2.1.2. Đặc điểm địa chất, địa hình
• 2.1.3. Đặc điểm khí hậu
• 2.1.4. Đặc điểm thủy văn
• 2.1.5. Đặc điểm lớp phủ thực vật
• 2.1.6. Hoạt động kinh tế - xã hội
• 2.1.7. Hiện trạng sử dụng đất
• 2.2. QUÁ TRÌNH PHÁT SINH VÀ SUY THOÁI ĐẤT TỈNH ĐẮK NÔNG
• 2.2.1. Quá trình mùn hóa, khoáng hóa
• 2.2.2. Quá trình bồi tụ phù sa, hình thành đất phù sa
• 2.2.3. Quá trình feralit hình thành đất đỏ vàng
• 2.2.4. Quá trình xói mòn, rửa trôi
• 2.2.5. Quá trình laterit hình thành kết von và đá ong
• 2.2.6. Quá trình glây
• 2.2.7. Quá trình nhân tác
• 2.3. ĐẶC ĐIỂM TÀI NGUYÊN ĐẤT TỈNH ĐẮK NÔNG
• 2.3.1. Hệ thống phân loại đất tỉnh Đắk Nông
• 2.3.2. Đặc điểm các đơn vị đất
• 3. ĐÁNH GIÁ SUY THOÁI TÀI NGUYÊN ĐẤT PHỤC VỤ ĐỀ XUẤT GIẢI PHÁP SỬ DỤNG ĐẤT BỀN VỮNG TỈNH ĐẮK NÔNG
• 3.1. CÁC DẠNG SUY THOÁI ĐẤT CHÍNH VÀ NGUYÊN NHÂN SUY THOÁI ĐẤT TỈNH ĐẮK NÔNG
• 3.1.1. Các dạng suy thoái đất chính
• 3.1.2. Phân tích nguyên nhân gây suy thoái đất
• 3.2. ĐÁNH GIÁ TIỀM NĂNG SUY THOÁI ĐẤT TỈNH ĐẮK NÔNG
• 3.2.1. Chỉ tiêu đánh giá tiềm năng suy thoái đất
• 3.2.2. Phân cấp và kết quả đánh giá tiềm năng suy thoái đất tỉnh Đắk Nông
• 3.3. SUY THOÁI ĐẤT HIỆN TẠI TỈNH ĐẮK NÔNG
• 3.3.1. Các chỉ tiêu đánh giá suy thoái đất hiện tại
• 3.3.2. Kết quả đánh giá suy thoái đất hiện tại
• 3.4. ĐỀ XUẤT CÁC GIẢI PHÁP SỬ DỤNG BỀN VỮNG TÀI NGUYÊN ĐẤT TỈNH ĐẮK NÔNG
• 3.4.1. Giải pháp chính sách
• 3.4.2. Giải pháp quản lý
• 3.4.3. Giải pháp khoa học kỹ thuật
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Luận Văn Thạc Sĩ

Luận văn thạc sĩ này tập trung vào việc đánh giá suy thoái tài nguyên đất tại tỉnh Đắk Nông. Nghiên cứu này nhằm cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn để đề xuất các giải pháp sử dụng đất bền vững, góp phần phát triển kinh tế - xã hội của địa phương. Tài nguyên đất Đắk Nông đang đối mặt với nhiều thách thức do các yếu tố tự nhiên và nhân tác, đòi hỏi các biện pháp quản lý và bảo vệ hiệu quả.

1.1. Mục tiêu nghiên cứu

Mục tiêu chính của luận văn thạc sĩ là nghiên cứu đặc trưng địa lý phát sinh và thoái hóa đất, đánh giá các yếu tố ảnh hưởng đến suy thoái tài nguyên đất tại tỉnh Đắk Nông. Nghiên cứu này cũng nhằm đề xuất các giải pháp sử dụng đất bền vững, góp phần phát triển kinh tế - xã hội của địa phương.

1.2. Phạm vi nghiên cứu

Nghiên cứu được giới hạn trong phạm vi lãnh thổ của tỉnh Đắk Nông, tập trung vào việc đánh giá suy thoái tài nguyên đất và đề xuất các giải pháp sử dụng đất bền vững. Các dữ liệu được thu thập từ các nguồn tài liệu trong và ngoài nước, đặc biệt là các tài liệu liên quan đến tài nguyên đất Đắk Nông.

II. Suy Thoái Tài Nguyên Đất

Suy thoái tài nguyên đất là một vấn đề nghiêm trọng tại tỉnh Đắk Nông, do các yếu tố tự nhiên và nhân tác. Các quá trình như xói mòn, rửa trôi, và laterit hóa đã làm giảm chất lượng đất, ảnh hưởng đến năng suất cây trồng và môi trường sinh thái. Nghiên cứu này phân tích các nguyên nhân suy thoái đất và đề xuất các giải pháp bảo vệ tài nguyên đất.

2.1. Nguyên nhân suy thoái đất

Các nguyên nhân suy thoái đất tại tỉnh Đắk Nông bao gồm cả yếu tố tự nhiên và nhân tác. Yếu tố tự nhiên như địa hình dốc, khí hậu khắc nghiệt, và quá trình laterit hóa. Yếu tố nhân tác bao gồm các hoạt động khai thác khoáng sản, canh tác nông nghiệp không hợp lý, và chuyển đổi mục đích sử dụng đất.

2.2. Đánh giá suy thoái đất

Nghiên cứu đã sử dụng các chỉ tiêu đánh giá để xác định mức độ suy thoái tài nguyên đất tại tỉnh Đắk Nông. Các chỉ tiêu bao gồm độ chua, hàm lượng hữu cơ, và thành phần cơ giới của đất. Kết quả đánh giá cho thấy nhiều khu vực đất đang bị suy thoái nghiêm trọng, đòi hỏi các biện pháp can thiệp kịp thời.

III. Giải Pháp Bảo Vệ Tài Nguyên Đất

Nghiên cứu đề xuất các giải pháp bảo vệ tài nguyên đất nhằm hạn chế suy thoái tài nguyên đất và thúc đẩy phát triển bền vững tài nguyên đất tại tỉnh Đắk Nông. Các giải pháp bao gồm cải tạo đất, quản lý sử dụng đất hợp lý, và áp dụng các biện pháp khoa học kỹ thuật tiên tiến.

3.1. Giải pháp chính sách

Các giải pháp chính sách bao gồm việc xây dựng và thực thi các quy định về quản lý và sử dụng đất bền vững. Các chính sách này nhằm hạn chế các hoạt động gây suy thoái tài nguyên đất và khuyến khích các biện pháp bảo vệ môi trường.

3.2. Giải pháp khoa học kỹ thuật

Các giải pháp khoa học kỹ thuật bao gồm việc áp dụng các phương pháp canh tác tiên tiến, sử dụng phân bón hữu cơ, và cải tạo đất bị suy thoái. Các biện pháp này nhằm nâng cao chất lượng đất và đảm bảo phát triển bền vững tài nguyên đất tại tỉnh Đắk Nông.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Tỉnh Đắk Nông, nằm trong vùng Tây Nguyên của Việt Nam, có tổng diện tích tự nhiên khoảng 650.927 ha với đa dạng địa hình, khí hậu và thảm thực vật. Theo báo cáo của ngành, hiện trạng sử dụng đất đến cuối năm 2016 cho thấy đất nông nghiệp chiếm tới 91,9% diện tích tự nhiên, trong đó đất trồng cây lâu năm chiếm 39,14%. Tuy nhiên, quá trình phát triển kinh tế - xã hội và các hoạt động khai thác tài nguyên đã dẫn đến tình trạng suy thoái tài nguyên đất ngày càng nghiêm trọng. Suy thoái đất không chỉ làm giảm độ phì nhiêu, năng suất cây trồng mà còn ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường sinh thái và phát triển bền vững của tỉnh.

Mục tiêu nghiên cứu là đánh giá đặc trưng địa lý phát sinh và thoái hóa đất, xác định hiện trạng và nguyên nhân suy thoái tài nguyên đất tỉnh Đắk Nông, từ đó đề xuất các giải pháp sử dụng đất bền vững phù hợp với điều kiện tự nhiên và kinh tế - xã hội địa phương. Phạm vi nghiên cứu giới hạn trong ranh giới hành chính tỉnh Đắk Nông, tập trung vào các dạng suy thoái đất chính như xói mòn, chua hóa, kết von và đá ong hóa. Nghiên cứu dựa trên số liệu thực địa, bản đồ địa chất, khí hậu, thủy văn, thổ nhưỡng và hiện trạng sử dụng đất, cùng các báo cáo thống kê kinh tế - xã hội giai đoạn 2015-2018.

Ý nghĩa nghiên cứu thể hiện ở việc cung cấp cơ sở khoa học cho công tác quản lý, quy hoạch sử dụng đất, bảo vệ môi trường và phát triển kinh tế - xã hội bền vững tại Đắk Nông. Kết quả nghiên cứu góp phần nâng cao nhận thức về tác động của các yếu tố tự nhiên và nhân sinh đến suy thoái đất, đồng thời hỗ trợ xây dựng các chính sách và giải pháp kỹ thuật nhằm hạn chế suy thoái và phục hồi tài nguyên đất.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng học thuyết phát sinh đất của V. Docutraev, nhấn mạnh sự hình thành đất dưới tác động tổng hợp của các yếu tố địa chất, địa hình, khí hậu, thủy văn, sinh vật và con người theo thời gian. Khái niệm thoái hóa đất được hiểu là sự suy giảm chất lượng đất, làm giảm khả năng sản xuất và cung cấp dịch vụ của đất, bao gồm thoái hóa tiềm năng (do tự nhiên) và thoái hóa hiện tại (do nhân tác).

Ngoài ra, quan điểm hệ thống và tổng hợp được áp dụng để phân tích mối quan hệ tương hỗ giữa các yếu tố tự nhiên và nhân sinh trong quá trình hình thành và suy thoái đất. Khung lý thuyết sử dụng các khái niệm chính như: độ phì đất, quá trình feralit hóa, xói mòn đất, kết von laterit, và sử dụng đất bền vững. Tiêu chí đánh giá thoái hóa đất dựa trên các chỉ số vật lý, hóa học và sinh học của đất, cùng với phân tích hiện trạng sử dụng đất và tác động kinh tế - xã hội.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu chính bao gồm: tài liệu nghiên cứu trong và ngoài nước, báo cáo kinh tế - xã hội tỉnh Đắk Nông (2017-2018), bản đồ địa hình, bản đồ đất tỷ lệ 1:100.000, bản đồ hiện trạng sử dụng đất năm 2015, cùng số liệu khảo sát thực địa tại các huyện trong tỉnh. Cỡ mẫu khảo sát thực địa được lựa chọn đại diện cho các vùng đất điển hình với các dạng suy thoái khác nhau, đảm bảo tính đại diện và độ tin cậy.

Phương pháp phân tích bao gồm: phân tích tổng hợp tài liệu, phân tích định lượng các chỉ tiêu lý hóa đất (độ pH, hàm lượng hữu cơ, thành phần cơ giới), phân tích không gian bằng GIS để xây dựng bản đồ suy thoái đất tiềm năng và hiện tại. Phần mềm MapInfo 10.5 và ArcGIS 9.3 được sử dụng để xử lý, chồng xếp và phân tích bản đồ. Phương pháp tham vấn chuyên gia và khảo sát thực địa được áp dụng để thu thập thông tin về hoạt động kinh tế - xã hội, sử dụng đất và các tác động nhân sinh.

Timeline nghiên cứu kéo dài từ năm 2017 đến 2019, bao gồm giai đoạn thu thập dữ liệu, phân tích, xây dựng bản đồ và đề xuất giải pháp. Việc kết hợp phương pháp định tính và định lượng giúp đảm bảo tính toàn diện và chính xác trong đánh giá suy thoái tài nguyên đất tỉnh Đắk Nông.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Hiện trạng sử dụng đất và phân bố các dạng suy thoái: Đất nông nghiệp chiếm 91,9% diện tích tự nhiên, trong đó đất trồng cây lâu năm chiếm 39,14%. Đất lâm nghiệp chiếm 36,18%. Các dạng suy thoái đất chính gồm xói mòn đất (chiếm khoảng 30% diện tích đất nông nghiệp), chua hóa đất (đặc biệt ở vùng đất đỏ vàng chiếm 82,19% diện tích đất), kết von laterit và đá ong hóa tập trung ở các vùng đồi núi dốc.

2. Đặc điểm địa lý và khí hậu thúc đẩy quá trình suy thoái: Lượng mưa trung bình năm cao (khoảng 2.400 mm), tập trung chủ yếu trong mùa mưa (tháng 4-10), kết hợp với địa hình dốc và lớp phủ thực vật bị suy giảm đã làm gia tăng quá trình xói mòn và rửa trôi đất. Nhiệt độ trung bình năm 22-23°C, độ ẩm cao tạo điều kiện thuận lợi cho quá trình feralit hóa và chua hóa đất.

3. Ảnh hưởng của hoạt động nhân sinh: Việc chuyển đổi mục đích sử dụng đất, khai thác rừng, canh tác nông nghiệp không hợp lý, sử dụng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật quá mức đã làm gia tăng mức độ suy thoái đất. Tỷ trọng nông nghiệp giảm từ 72,86% năm 2004 xuống còn 42,67% năm 2018, nhưng áp lực lên đất nông nghiệp vẫn lớn do gia tăng dân số và mở rộng diện tích cây công nghiệp.

4. Đánh giá tiềm năng và mức độ suy thoái đất: Bản đồ suy thoái đất tiềm năng và hiện tại cho thấy khoảng 40% diện tích đất có nguy cơ suy thoái trung bình đến mạnh, đặc biệt ở các huyện Krông Nô, Cư Jút và Đắk Glong. Các chỉ tiêu như độ pH đất giảm xuống dưới 5, hàm lượng hữu cơ giảm trung bình 20-30% so với đất chưa bị suy thoái, và tầng đất mặt bị xói mòn mất đi từ 10-15 cm ở nhiều khu vực.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của suy thoái đất tỉnh Đắk Nông là sự kết hợp giữa điều kiện tự nhiên đặc thù và tác động của con người. Khí hậu nhiệt đới ẩm với lượng mưa lớn và địa hình dốc tạo điều kiện thuận lợi cho quá trình xói mòn và rửa trôi đất, làm giảm độ phì nhiêu và phá vỡ cấu trúc đất. So với các nghiên cứu ở Tây Nguyên và các vùng nhiệt đới khác, mức độ suy thoái đất tại Đắk Nông tương đối nghiêm trọng do sự gia tăng nhanh chóng của các hoạt động khai thác tài nguyên và chuyển đổi sử dụng đất.

Kết quả phân tích GIS và khảo sát thực địa cho thấy sự phân bố không đồng đều của các dạng suy thoái, phản ánh rõ mối liên hệ giữa đặc điểm địa hình, khí hậu và hoạt động kinh tế - xã hội. Việc sử dụng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật không hợp lý làm gia tăng ô nhiễm đất và suy giảm chất lượng đất, tương tự với các báo cáo nghiên cứu ở các tỉnh Tây Nguyên khác.

Biểu đồ thể hiện mối quan hệ giữa độ dốc địa hình và mức độ xói mòn đất cho thấy các khu vực có độ dốc trên 15° có tỷ lệ xói mòn cao hơn 50% so với khu vực bằng phẳng. Bảng so sánh các chỉ tiêu lý hóa đất giữa vùng đất bị suy thoái và vùng đất chưa bị ảnh hưởng minh chứng rõ sự suy giảm hàm lượng hữu cơ và độ pH.

Những phát hiện này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc áp dụng các biện pháp quản lý đất đai bền vững, đồng thời cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các ngành, địa phương và cộng đồng để giảm thiểu tác động tiêu cực đến tài nguyên đất.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Thực hiện quy hoạch sử dụng đất bền vững: Cần xây dựng và triển khai quy hoạch sử dụng đất chi tiết, ưu tiên bảo vệ các vùng đất có nguy cơ suy thoái cao, hạn chế chuyển đổi đất rừng sang đất nông nghiệp không hợp lý. Thời gian thực hiện trong 3-5 năm, do Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh chủ trì phối hợp với các sở ngành liên quan.

2. Áp dụng kỹ thuật canh tác bảo vệ đất: Khuyến khích sử dụng các biện pháp canh tác như trồng cây che phủ, luân canh cây trồng, giảm sử dụng phân bón hóa học và thuốc trừ sâu, áp dụng kỹ thuật chống xói mòn như bờ mương, bậc thang trên đất dốc. Mục tiêu giảm tỷ lệ xói mòn đất ít nhất 20% trong vòng 3 năm, do ngành nông nghiệp và các tổ chức nông dân thực hiện.

3. Phục hồi và cải tạo đất thoái hóa: Triển khai các dự án cải tạo đất bằng biện pháp sinh học và hóa học, bổ sung hữu cơ, cải thiện cấu trúc đất, xử lý đất chua và kết von. Ưu tiên các vùng đất đỏ vàng và đất bị kết von nặng. Thời gian thực hiện 5 năm, do các viện nghiên cứu phối hợp với địa phương thực hiện.

4. Tăng cường giám sát và quản lý tài nguyên đất: Xây dựng hệ thống giám sát thường xuyên bằng công nghệ GIS và viễn thám để theo dõi biến động chất lượng đất, phát hiện sớm các dấu hiệu suy thoái. Đồng thời, nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo vệ đất thông qua các chương trình đào tạo và tuyên truyền. Thời gian triển khai liên tục, do Sở Tài nguyên và Môi trường phối hợp với các tổ chức xã hội.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Các nhà quản lý và hoạch định chính sách địa phương: Sử dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng các chính sách quản lý đất đai, quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội phù hợp với điều kiện tự nhiên và hạn chế suy thoái đất.

2. Các nhà nghiên cứu và học viên ngành Địa lý, Tài nguyên môi trường: Tham khảo phương pháp luận, khung lý thuyết và kết quả phân tích để phát triển các nghiên cứu tiếp theo về tài nguyên đất và môi trường.

3. Người dân và cộng đồng nông nghiệp tại Đắk Nông: Nắm bắt thông tin về tình trạng suy thoái đất và các biện pháp canh tác bền vững nhằm nâng cao hiệu quả sản xuất và bảo vệ môi trường.

4. Các tổ chức phi chính phủ và doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực nông nghiệp và môi trường: Áp dụng các giải pháp kỹ thuật và chính sách đề xuất để thực hiện các dự án phát triển bền vững, cải tạo đất và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên.

Câu hỏi thường gặp

1. Suy thoái đất là gì và tại sao nó quan trọng đối với Đắk Nông?
   Suy thoái đất là quá trình giảm chất lượng đất, làm giảm khả năng sản xuất và cung cấp dịch vụ của đất. Ở Đắk Nông, suy thoái đất ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất cây trồng và môi trường sinh thái, đe dọa phát triển bền vững nông nghiệp và kinh tế địa phương.

2. Nguyên nhân chính gây suy thoái đất tại Đắk Nông là gì?
   Nguyên nhân bao gồm điều kiện tự nhiên như lượng mưa lớn, địa hình dốc, khí hậu nhiệt đới ẩm, kết hợp với các hoạt động nhân sinh như khai thác rừng, canh tác không hợp lý, sử dụng phân bón và thuốc trừ sâu quá mức.

3. Các dạng suy thoái đất phổ biến ở Đắk Nông là gì?
   Các dạng chính gồm xói mòn đất do nước, chua hóa đất, kết von laterit và đá ong hóa, cùng với suy giảm hàm lượng hữu cơ và chất dinh dưỡng trong đất.

4. Làm thế nào để giảm thiểu suy thoái đất trong sản xuất nông nghiệp?
   Áp dụng kỹ thuật canh tác bảo vệ đất như trồng cây che phủ, luân canh, giảm sử dụng phân bón hóa học, xây dựng bờ mương chống xói mòn và tăng cường phục hồi đất bằng biện pháp sinh học.

5. Vai trò của công nghệ GIS trong nghiên cứu suy thoái đất là gì?
   GIS giúp phân tích không gian, xây dựng bản đồ suy thoái đất tiềm năng và hiện tại, hỗ trợ giám sát biến động tài nguyên đất, từ đó cung cấp thông tin chính xác cho quản lý và hoạch định chính sách.

Kết luận

• Đắk Nông có diện tích lớn đất nông nghiệp và lâm nghiệp, nhưng đang chịu tác động nghiêm trọng của suy thoái đất với các dạng xói mòn, chua hóa và kết von.
• Điều kiện tự nhiên đặc thù kết hợp với hoạt động nhân sinh không hợp lý là nguyên nhân chính gây suy thoái tài nguyên đất.
• Nghiên cứu đã xây dựng bản đồ suy thoái đất tiềm năng và hiện tại, làm cơ sở khoa học cho việc quản lý và sử dụng đất bền vững.
• Đề xuất các giải pháp quy hoạch sử dụng đất, kỹ thuật canh tác bảo vệ đất, phục hồi đất thoái hóa và tăng cường giám sát tài nguyên đất.
• Khuyến nghị các cơ quan quản lý, nhà nghiên cứu và cộng đồng địa phương phối hợp thực hiện các biện pháp nhằm bảo vệ và phát triển tài nguyên đất bền vững.

Tiếp theo, cần triển khai các dự án thực nghiệm áp dụng giải pháp đề xuất, đồng thời xây dựng hệ thống giám sát liên tục để đánh giá hiệu quả và điều chỉnh chính sách phù hợp. Mời các nhà quản lý, chuyên gia và cộng đồng cùng tham gia vào quá trình bảo vệ tài nguyên đất tỉnh Đắk Nông vì sự phát triển bền vững của vùng đất này.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Cơ sở lý luận trong nghiên cứu suy thoái tài nguyên đất Chương 2: Nghiên cứu đặc điểm phát sinh và suy thoái đất tỉnh Đắk Nông Chương 3: Đánh giá suy thoái tài nguyên đất phục vụ đề xuất giải pháp sử dụng đất bền vững tỉnh Đắk Nông. CƠ SỞ LÝ LUẬN TRONG NGHIÊN CỨU SUY THOÁI TÀI NGUYÊN ĐẤT 1. MỘT SỐ KHÁI NIỆM LIÊN QUAN 1.1 Khái niệm về đất và thoái hóa đất “Đất (soil) là lớp mỏng trên cùng của bề mặt lớp vỏ Trái Đất (từ hàng chục centimet đến 1,5 – 2 mét, phần lớn được phủ bởi một kiểu thảm thực vật và có thuộc tính về độ phì tự nhiên được hình thành bởi sự phát triển trong quá trình thành tạo từ lớp vỏ phong hóa dưới sự tác động đồng bộ và tổng hợp của không khí (khí quyển và khí trong vỏ phong hóa), khí hậu (đại, trung và tiểu khí hậu), nước (nước mặt, nước ngầm và độ ẩm đất) và sinh vật. Ngoài việc tạo thành từ các nguồn vật chất: rắn, lỏng và khí, thành phần sinh học giữ một vai trò quan trọng đối với thuộc tính hữu cơ và độ phì của đất.

Bách khoa Toàn thư Địa lý). Nền tảng khoa học của nghiên cứu đất được thực sự thiết lập bởi các công trình cổ điển của nhà Địa lý học người Nga, đó là V. Ông là người đầu tiên nghiên cứu về đất trong mối quan hệ với những quy luật phát sinh và hình thành đất. Quan điểm đó của Docutraev là luận điểm cơ bản cho khái niệm phát sinh của đất.

Ông và các cộng sự cho rằng: “Đất là một thể của tự nhiên có lịch sử riêng biệt và độc lập, được hình thành dưới tác động tương hỗ của các nhân tố như địa chất, địa hình, khí hậu, thủy văn, chất hữu cơ động thực vật, con người và thời gian”. Đây có thể coi là định nghĩa đầu tiên phản ánh xác thực nguồn gốc hình thành đất, và nó đã được phát triển thành học thuyết phát sinh học đất trong suốt thế kỷ XX với các quy luật địa đới và phi địa đới. Từ định nghĩa này, nên hiểu rằng đất được hình thành từ đá do sự biến đổi của nó theo thời gian, dưới tác động của sinh vật trong những điều kiện khác nhau của địa hình và khí hậu. e 5 Định nghĩa đầy đủ về đất có thể biểu thị ở dạng hàm toán học, chỉ ra tính phụ thuộc hàm số của đất và các nhân tố hình thành đất theo thời gian như sau: Đ = f [(Đa,Đh) (Kh,Tv) (Sv,Cn)]t Trong đó: Đ: Độ phì của đất trồng (độ phì hữu hiệu); Đa: Nhóm đá mẹ mẫu chất (bao gồm cả vỏ phong hóa) hình thành đất; Đh: Địa hình hay nhóm địa mạo thổ nhưỡng hoặc kiểu hình thái địa hình với vai trò chi phối phân hóa năng lượng vật chất trong hình thành đất; Kh: Các yếu tố sinh khí hậu hay khí hậu thổ nhưỡng ; Tv: Thủy văn với vai trò của nước mặt, nước ngầm và nước trong đất; Sv: Sinh vật trong đó có vai trò của động thực vật, vi sinh vât trên mặt đất và trong đất; Cn: Con người vừa có thể tác động làm thay đổi độ phì tự nhiên của đất, vừa tác động đến các yếu tố hình thành đất; t: Thời gian được xét trong mối giao thoa của đại tuần hoàn vật chất và tiểu tuần hoàn sinh học tạo ra tuổi của đất.

Bên cạnh đó, bản thân đất là một thể tổng hợp của tự nhiên, không nằm ngoài các quy luật của tự nhiên theo tiến trình thời gian đất cũng có quá trình phát sinh, quá trình phát triển và quá trình già hóa, thoái hóa mà nguyên nhân có thể do tự nhiên hoặc do con người. Bên cạnh việc phân tích các quá trình hình thành, mối quan hệ giữa các nhân tố tự nhiên với thổ nhưỡng, khoa học Đất ngày càng phát triển hơn với các nghiên cứu từ định tính, bán định lượng đến định lượng. Con người cũng bắt đầu nhận thấy rằng ngoài quá trình phát sinh - phát triển, đất còn có dấu hiệu già cỗi, nghèo kiệt - hay còn gọi là thoái hóa. Điều đó giải thích cho việc vì sao năng suất cây trồng ngày càng suy giảm trên một vùng đất, hoặc sự e 6 xuất hiện những vùng đất không thể canh tác như trước đây hay những vùng đất bị sa mạc hóa… Từ những nhận thức ban đầu, sau đó là ý thức về việc phát hiện ra các vùng đất bị thoái hóa, các dạng thoái hóa đất và dấu hiệu nhận biết của nó… Trên cơ sở đó, những nghiên cứu sơ lược về đánh giá thoái hóa đất được triển khai để đưa ra các cảnh báo về vấn đề sử dụng đất, hướng đến cải tạo, bảo vệ đất.

Như vậy, nghiên cứu thoái hóa đất dần được mở ra như một nhánh nghiên cứu trong khoa học Đất. Hiện nay có rất nhiều khái niệm về thoái hoá đất, Lal và Stewart, 1995 cho rằng: Thoái hoá đất thường liên quan đến sự suy giảm chất lượng đất, gây ra do sự lạm dụng và sử dụng không đúng cách của con người. Thoái hoá đất có thể được hiểu như là mức độ thay đổi theo chiều hướng xấu đi của chất lượng đất, kết quả là làm giảm khả năng sản xuất của đất do nguyên nhân chính là sự can thiệp của con người (UNEP, 1992). Theo Oldeman - Ed (1991) đã định nghĩa: “Thoái hoá đất là quá trình làm giảm khả năng ở hiện tại hay trong tương lai của đất trong sản xuất hàng hoá hay cung cấp các dịch vụ”.

Thoái hoá đất có thể được hiểu như là mức độ thay đổi theo chiều hướng xấu đi của chất lượng đất, kết quả là làm giảm khả năng sản xuất của đất do nguyên nhân chính là sự can thiệp của con người (UNEP, 1992). Theo Winkler (1968) trên quan điểm sinh thái học và môi trường thì đất đã được xem như một vật thể sống, vì trong đó nó có chứa nhiều các sinh vật: vi khuẩn, nấm, tảo, thực vật, động vật. Do đó đất cũng tuân theo các quy luật sống. Phát sinh phát triển già cỗi thoái hoá Nguyễn Đình Kỳ (1990) cho rằng: Sự suy thoái đất có thể xảy ra ngay trong giai đoạn phát sinh, phát triển hay chuyển hoá đất.

Trong giai đoạn phát sinh, phát triển thoái hoá đất thể hiện dưới dạng tiềm năng (gọi là thoái hoá tiềm năng) bị chi phối bởi các quá trình tự nhiên vốn có (trong đó có sự già e 7 hoá đất), chuyển hoá đất tự nhiên sang các dạng khai thác khác nhau của con người thường dẫn đến thoái hoá. Thoái hoá hiện tại biểu hiện sự suy giảm từng yếu tố, tính chất đất hoặc thoái hóa toàn diện trong mỗi thời điểm. Đến năm 2002, FAO đã đưa ra khái niệm thoái hóa đất như sau: “Thoái hóa đất là sự suy giảm tạm thời hoặc vĩnh viễn khả năng sản xuất của đất”. Trong báo cáo hiện trạng môi trường Việt Nam 2005 cho rằng: “Đất bị thoái hoá là đất có độ phì nhiêu kém đi và mất cân bằng dinh dưỡng do bị rửa trôi, xói mòn, suy thoái hoá học (mặn hoá, phèn hoá), mất chất dinh dưỡng, mùn và các chất hữu cơ, đất bị chua, xuất hiện nhiều độc tố hại cây trồng, úng ngập, thoái hoá hữu cơ, đất bị trượt lở, hoang mạc hoá”.

Từ những định nghĩa và khái niệm ở trên, tất cả đều nói đến sự suy giảm năng suất sinh học của đất, giảm độ che phủ của thực vật, giảm chất lượng và trữ lượng nguồn nước, suy thoái đất và ô nhiễm không khí. Thoái hoá đất là hai mặt của quá trình phát triển, tiến hoá, dẫn tới làm giảm tiềm năng của nguồn tài nguyên đất. Trên thực tế những nguyên nhân thoái hoá đất rất đa dạng và phức tạp, gắn liền với các điều kiện phát sinh đất, có nơi thoái hoá thể hiện như một dạng thiên tai (thoái hoá tự nhiên) và có nơi khác chủ yếu do con người tác động vào (thoái hoá nhân tác). Thoái hoá tự nhiên chính là thoái hoá tiềm năng còn thoái hoá nhân tác là thoái hoá và ô nhiễm hiện tại do các hoạt động của con người gây ra.

Thoái hoá tiềm năng được tổng hợp từ các yếu tố tác động vào quá trình thoái hoá đất tự nhiên: độ dốc, chiều dài sườn, mẫu chất thành tạo đất, cấu trúc vỏ phong hoá (có tầng laterit, hay tầng phèn tiềm tàng), yếu tố khí hậu thổ nhưỡng (đặc tính mùa mưa tập trung hay khô hạn kéo dài). Độ nguy hiểm của thoái hoá tiềm năng được tính đến vị trí địa lý phát sinh đất như đỉnh sườn, thung lũng, vùng thượng lưu phân bố hay vùng trũng tích tụ. Thoái e 8 hoá tiềm năng có thể coi là “thế năng” hay mức độ bền vững của phẫu diện phát sinh điển hình khi rơi vào tình trạng thoái hoá. Thoái hoá tiềm năng được xác định bằng cường độ của các quá trình gây thoái hóa (mạnh, trung bình, yếu) như xói mòn, rửa trôi, mặn hoá, phèn hoá.

Thoái hoá hiện tại là mức độ suy thoái độ phì hiện tại của phẫu diện đất so với độ phì phát sinh tự nhiên do quá trình khai thác đất cho mục đích nông nghiệp, công nghiệp do huỷ hoại của chiến tranh, do các công trình thuỷ điện, thuỷ lợi, do quá trình đô thị hoá và sự suy thoái do sử dụng nhiều phân hoá học, thuốc trừ sâu ở đồng bằng. Thoái hoá hiện tại thể hiện ở một tập hợp hay một dấu hiệu như: Phẫu diện bị xáo trộn, xói mòn mất tầng A hay B, độ đá lẫn, đá lộ đầu tăng, cấu trúc đất bị phá vỡ, xuất hiện mặt chắn địa hoá, hàm lượng mùn suy giảm, các chất dinh dưỡng (N, P, K, Ca, Mg.) cũng giảm xuống qua giới hạn nghèo kiệt. Thoái hoá hiện tại được đo bằng tính chất của thoái hoá đất thông qua các tác nhân như vật lý, hóa học, cấu trúc, hay sinh học. Tài nguyên đất và vấn đề sử dụng đất bền vững Đất là một dạng tài nguyên vật liệu của con người.

Đất có hai nghĩa: đất đai là nơi ở, xây dựng cơ sở hạ tầng của con người và thổ nhưỡng là mặt bằng để sản xuất nông lâm nghiệp. Đất theo nghĩa thổ nhưỡng là vật thể thiên nhiên có cấu tạo độc lập lâu đời, hình thành do kết quả của nhiều yếu tố: đá gốc, động thực vật, khí hậu, địa hình và thời gian. Thành phần cấu tạo của đất gồm các hạt khoáng chiếm 40%, hợp chất humic 5%, không khí 20% và nước 35%. Vào cuối thế kỷ 20, trước nguy cơ suy giảm tài nguyên toàn cầu, cộng đồng quốc tế đã kêu gọi hướng tới mục tiêu phát triển bền vững.

Tài nguyên thiên nhiên nói chung và tài nguyên đất nói riêng không phải vô tận.