Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ CHUẨN BỊ XÉT XỬ SƠ THẨM VỤ ÁN DÂN SỰ 1. Khái niệm, đặc điểm, ý nghĩa của giai đoạn chuẩn bị xét xử sơ thẩm vụ án dân sự 1. Khái niệm chuẩn bị xét xử sơ thẩm vụ án dân sự Trong quan hệ pháp luật dân sự luôn xảy ra những tranh chấp. Tùy theo tính chất và mức độ mà khi các tranh chấp dân sự xảy ra, các chủ thể có quyền tự thỏa thuận với nhau để giải quyết tranh chấp.
Tuy nhiên, có nhiều trƣờng hợp các chủ thể không thể tự thỏa thuận với nhau về việc giải quyết tranh chấp. Trong trƣờng hợp này theo quy định của pháp luật, họ có quyền yêu cầu Tòa án giải quyết. Trong khoa học pháp lý: Các vụ việc phát sinh từ quan hệ pháp luật dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh doanh, thƣơng mại và lao động do Tòa án giải quyết đƣợc gọi là vụ việc dân sự. Trong đó, đối với những tranh chấp về quyền và nghĩa vụ giữa các bên đƣợc gọi là vụ án dân sự; đối với những việc không có tranh chấp về quyền và nghĩa vụ giữa các bên đƣợc gọi là việc dân sự [39, tr9].
Từ khi thụ lý VADS, Tòa án chính thức xác nhận thẩm quyền và trách nhiệm của mình trong việc giải quyết VADS. Để giải quyết VADS tại phiên tòa sơ thẩm Tòa án phải nhanh chóng và đúng đắn trong hoạt động CBXXSTVADS. Theo Từ điển tiếng Việt thì “chuẩn bị” nghĩa là “làm cho có sẵn cái cần thiết để làm việc gì” [42, tr52]. CBXXSTVADS là một giai đoạn trong sơ thẩm VADS.
CBXXSTVADS là việc chuẩn bị những điều kiện cần thiết để xét xử sơ thẩm các VADS mà Tòa án đã thụ lý. 8 Từ điển Luật học giải thích rằng, “xét xử” là “hoạt động do Toà án tiến hành theo pháp luật tố tụng, trong đó Toà án, sau khi nghiên cứu một cách khách quan, toàn diện và đầy đủ các tình tiết của vụ án, tiến hành giải quyết và xử lí vụ án bằng việc ra bản án và các quyết định cần thiết có liên quan”. Còn “sơ thẩm”, Từ điển Luật học định nghĩa “sơ” là mới; “thẩm” là xét. Sơ thẩm:“lần đầu tiên đưa ra xét xử vụ án tại một toà án có thẩm quyền” [41, tr33].
Sơ thẩm VADS là việc giải quyết VADS lần đầu của Tòa án. Ở cấp sơ thẩm có thể trải qua các giai đoạn khác nhau, đầu tiên là giai đoạn khởi kiện và thụ lý VADS. Trong giai đoạn này, cá nhân, cơ quan, tổ chức có quyền lợi ích hợp pháp bị xâm phạm và các chủ thể theo quy định của pháp luật có quyền khởi kiện để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của ngƣời khác, lợi ích Nhà nƣớc, lợi ích công cộng, thực hiện việc khởi kiện VADS để bảo vệ các quyền, lợi ích bị xâm phạm. Tòa án sẽ chỉ thụ lý nếu các chủ thể khởi kiện tuân thủ đúng và đủ các điều kiện về nội dung, hình thức khởi kiện mà pháp luật đã quy định và nộp tiền tạm ứng án phí.
Tiếp theo khởi kiện là thụ lý VADS. Việc xem xét, thụ lý yêu cầu khởi kiện chính là sự bảo đảm của Nhà nƣớc đối với việc thực hiện các quyền dân sự của các chủ thể đã đƣợc pháp luật ghi nhận. Trong giai đoạn CBXXSTVADS Tòa án phải làm sáng tỏ yêu cầu của các đƣơng sự và những tình tiết khác có ý nghĩa cho việc giải quyết vụ án thông qua các chứng cứ, do các đƣơng sự cung cấp hoặc thông qua các hoạt động thu thập chứng cứ của Tòa án để có thể đảm bảo cho việc giải quyết vụ án có căn cứ và chính xác. Sau đó, Tòa án còn có trách nhiệm hòa giải để giúp đỡ các đƣơng sự thỏa thuận với nhau giải quyết tranh chấp, trừ các trƣờng hợp không hòa giải đƣợc hoặc không đƣợc hòa giải.
Bên cạnh đó, Tòa án còn có thể ra các quyết định đình chỉ, tạm đình chỉ giải quyết vụ án; quyết định áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời; quyết định 9 công nhận sự thỏa thuận và quyết định đƣa vụ án ra xét xử. Giai đoạn cuối cùng của sơ thẩm VADS là phiên tòa sơ thẩm VADS. Trên cơ sở quyết định đƣa vụ án ra xét xử, Tòa án sẽ mở phiên tòa để ra phán quyết về vụ án. Theo Điều 1 LSĐBS BLTTDS 2011 thì “VADS” là tranh chấp Dân sự, Hôn nhân và Gia đình, Kinh doanh, Thƣơng mại, Lao động.
Dấu hiệu pháp lý cơ bản nhất để phân biệt việc dân sự với VADS là yếu tố có tranh chấp hay không. Cụ thể, việc dân sự là việc cá nhân, cơ quan tổ chức không có tranh chấp nhƣng có yêu cầu tòa án công nhận hoặc không công nhận một sự kiện pháp lý nào đó (cơ sở pháp lý là các Điều 26, 28, 30, 32 và 311 LSĐBS BLTTDS 2011). Ví dụ: yêu cầu tuyên bố một ngƣời mất năng lực hành vi dân sự hoặc bị hạn chế năng lực hành vi dân sự, yêu cầu tuyên bố một ngƣời mất tích. Còn VADS là các tranh chấp xảy ra giữa các đƣơng sự mà theo quy định của LSĐBS BLTTDS thì cá nhân, cơ quan, tổ chức tự mình hoặc thông qua ngƣời đại diện hợp pháp khởi kiện vụ án tại tòa án có thẩm quyền để yêu cầu bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình (cơ sở pháp lý là các Điều 25, 27, 29 và 31 LSĐBS BLTTDS 2011).
Ví dụ: các tranh chấp về quyền sở hữu tài sản, tranh chấp về hợp đồng dân sự… Trong khoa học pháp lý hiện nay, có nhiều cách tiếp cận khác nhau về khái niệm “CBXXSTVADS”. Nếu hiểu chuẩn bị xét xử sơ thẩm với tính chất là một quá trình, thì CBXXSTVADS là một giai đoạn tố tụng độc lập trong thủ tục giải quyết các vụ án dân sự tại Toà án bao gồm tất cả các hoạt động từ sau khi Tòa án thụ lý vụ án nhƣ phân công thẩm phán giải quyết vụ án; thông báo việc thụ lý vụ án; lập hồ sơ vụ án dân sự, tiến hành hoà giải, áp dụng các biện pháp khẩn cấp tạm thời, ra các quyết định tạm đình chỉ, đình chỉ giải quyết VADS hoặc quyết định đƣa vụ án ra xét xử [15, tr5]. Còn nếu hiểu CBXXSTVADS với tính chất là một hoạt động tố tụng theo khái niệm nhƣ đã nêu ở trên thì 10 CBXXSTVADS gồm những công việc cụ thể do những ngƣời tiến hành tố tụng và tham gia tố tụng tiến hành trên cơ sở quy định của pháp luật, phù hợp với địa vị tố tụng của họ để phục vụ trực tiếp cho thủ tục xét xử sơ thẩm. Từ những phân tích trên, có thể đƣa ra định nghĩa về CBXXSTVADS nhƣ sau: “CBXXSTVADS là toàn bộ hoạt động tố tụng do Tòa án cấp sơ thẩm tiến hành trước khi đưa vụ án ra xét xử sơ thẩm, từ khi thụ lý vụ án đến quyết định đưa vụ án ra xét xử, nhằm chuẩn bị những điều kiện cần thiết cho việc xét xử sơ thẩm.” Thực tiễn xét xử các VADS cho thấy để xét xử đƣợc VADS, cần chuẩn bị các điều kiện cần thiết cho việc xét xử VADS.
Theo quy định của pháp luật và thực tiễn xét xử của Tòa án thì các công việc chuẩn bị xét xử chủ yếu của Tòa án bao gồm: Phân công thẩm phán giải quyết vụ án; thông báo việc thụ lý vụ án; lập hồ sơ VADS và quyết định đƣa vụ án ra xét xử. Mỗi giai đoạn, hoạt động đều có những ý nghĩa riêng, vậy hoạt động CBXXSTVADS có những đặc điểm, ý nghĩa nhƣ thế nào so với các hoạt động khác? 1. Đặc điểm của chuẩn bị xét xử sơ thẩm vụ án dân sự Thứ nhất, được bắt đầu từ khi toà án thụ lý VADS và kết thúc khi toà án mở phiên toà xét xử sơ thẩm vụ án dân s ự. CBXXST VADS sẽ đƣợc tính từ thời điểm Toà án tiến hành thụ lý vụ án cho đến khi phiên tòa sơ thẩm diễn ra.
Thứ hai, là hoạt động tố tụng bao gồm những công việc cụ thể do toà án tiế n hành nhằ m chuẩn bi ̣ những điề u kiê ̣n cầ n thiế t c ho viê ̣c xét xử sơ thẩm VADS. Trƣớc khi phiên tòa diễn ra, đòi hỏi phải có giai đoạn chuẩn bị điều kiện kỹ lƣỡng. Những điều kiện cần thiết ở đây gồm: phân công thẩm phán, hòa giải, quyết định đƣa vụ án ra xét xử…… 11 Thứ ba, hoà giải là hoạt động tố tụng bắt buộc của toà án trong giai đoạn này: Khi tiế n hành hoà giải giƣ̃a các đƣơng sƣ̣ , toà án giữ vị trí đặc biệt quan tro ̣ng. Với tƣ cách là cơ quan xét xƣ̉ của nhà nƣớc , toà án phải chủ động trong viê ̣c hoà giải để giúp đỡ các đƣơng sự thoả thuận với nhau.
Tuy nhiên , không phải bấ t kỳ VADS nào toà án cũng phải tiế n hành hoà giải , các vụ án thuô ̣c trƣờng hơ ̣p nhƣ̃ ng VADS không đƣơ ̣c hoà giải và những VADS không tiến hành hoà giải đƣợc thì toà án không tiến hành hoà giải. Thứ tư, có mối liên hệ mật thiết với các hoạt động tố tụng khác: trong quá trình chuẩn bị xét xử toà án sẽ nghiên cứu hồ sơ và tiến hành các công việc cần thiế t. Viê ̣c chuẩn bị xét xử c ó liên quan mật thiết đến phiên toà sơ thẩm và hoạt đô ̣ng tố tu ̣ng của toà án sau này. Nế u viê ̣c chuẩn bị xét xử mà tố t thì phiên toà sơ thẩ m diễn ra mới đƣơ ̣c thuâ ̣n lơ ̣i , hạn chế tình trạng hoãn phiên toà do các yếu tố chủ quan cũng nhƣ ha ̣n chế tiǹ h tra ̣ng xét la ̣i bản án quyế t đinh ̣ đã có hiê ̣u lƣ̣c pháp luật nhƣng bị kháng nghị vì phát hiện có vi phạm pháp luật nghiêm trọng trong viê ̣c giải quyế t vu ̣ án.
Bên ca ̣nh đó , chuẩn bị xét xử mô ̣t cách đầ y đủ cũng giúp cho toà án cấp phúc thẩm giải quyết các kháng cáo , kháng nghị nhanh chóng, thuâ ̣n lơ ̣i. Ý nghĩa của chuẩn bị xét xử sơ thẩm vụ án dân sự Có thể nói, CBXXSTVADS là hoạt động rất quan trọng. Tuy không đƣa ra những phán quyết nhƣ việc xét xử tại phiên tòa sơ thẩm, phúc thẩm nhƣng nó tạo cơ sở, tiền đề, đảm bảo cho việc xét xử và ra các phán quyết của Toà án đƣợc khách quan, toàn diện và đúng pháp luật.