Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ BẢO ĐẢM NGUYÊN TẮC TRANH TỤNG TRONG XÉT XỬ CỦA TÒA ÁN NHÂN DÂN 1. Khái niệm, đặc điểm, vai trò và nội dung của nguyên tắc tranh tụng trong hoạt động xét xử của Tòa án nhân dân 1. Khái niệm nguyên tắc tranh tụng trong hoạt động xét xử của Tòa án nhân dân Hoạt động xét xử của TAND với tư cách là khâu trung tâm của hoạt động tư pháp (theo nghĩa rộng) nhằm giải quyết các vụ án hình sự, dân sự, hôn nhân gia đình, lao động, hành chính. Tuy là khâu trung tâm, có ý nghĩa quyết định trong quá trình giải quyết một vụ án, nhưng để TAND có thể xét xử được thì cần phải có hàng loạt những hoạt động tố tụng trước đó.
Các giai đoạn tố tụng có mối liên hệ gắn bó hữu cơ thống nhất với nhau và đều dẫn đến kết quả tạo cơ sở cho khâu cuối cùng là việc Tòa án đưa ra phán quyết một cách khách quan, công bằng, đúng pháp luật. Vì vậy, tồn tại những tư tưởng có tính định hướng, chỉ đạo chung cho toàn bộ quá trình hoạt động tố tụng, cho việc tổ chức và hoạt động của TAND. Đó cũng chính là các nguyên tắc pháp lý, mà tranh tụng trong xét xử được bảo đảm là một trong những nguyên tắc như vậy. Mặc dù được sử dụng và nhắc đến rất phổ biến trong thời gian gần đây nhưng hiện nay, chưa có một văn bản quy phạm pháp luật nào quy định cụ thể định nghĩa về “tranh tụng”.
Thuật ngữ tranh tụng lại được nhắc tới trong nhiều văn bản của Đảng, các tài liệu Hội thảo và được hiểu theo nhiều quan điểm khác nhau trong cả thực tiễn và khoa học pháp lý. Về mặt ngôn ngữ, theo từ điển tiếng Việt, tranh tụng có nghĩa là kiện tụng hay là sự kiện cáo lẫn nhau giữa hai bên, bên nguyên đơn và bên bị đơn có lập trường tương phản được đưa ra để yêu cầu Toà án phân xử. Theo Hán Việt từ điển giải thích “tranh tụng có nghĩa là cãi lẽ, cãi nhau để tranh lấy phải”1 thuật ngữ “tranh tụng” được ghép từ hai từ “tranh luận” và “tố tụng”, như vậy, có thể hiểu tranh tụng là tranh luận trong tố tụng hay được hiểu 1 Nguyễn Lân, Từ điển Từ và Ngữ Hán - Việt, Nxb. Từ điển bách khoa, Hà Nội, 2002 tr.
7 thông thường là việc từng bên đưa ra các quan điểm của mình và tranh luận lại, bác bỏ một phần hay toàn bộ quan điểm của phía bên kia. Các quan điểm này mặc dù đã thể hiện được một số đặc trưng cơ bản của hoạt động tranh tụng nhưng chỉ thể hiện được tranh tụng là hoạt động riêng lẻ mà chưa thể hiện được sự thống nhất, gắn bó hữu cơ giữa nguyên tắc tranh tụng được quy định trong hiến pháp và các bộ luật quy định cho từng lĩnh vực cụ thể. Tranh tụng bao giờ cũng gắn liền với hoạt động của Tòa án, xét xử là hoạt động phân xử vụ kiện giữa các bên có quyền và lợi ích khác nhau. Tòa án tiến hành xác định sự thật khách quan của vụ án tại phiên toà bằng cách điều tra công khai, chính thức về vụ việc, nghe các bên tranh luận bảo vệ quan điểm của mình, xem xét vụ án từ góc độ nội dung đến pháp luật áp dụng để ra phán quyết.
Tuỳ theo từng loại vụ án mà quyền tranh tụng, địa vị pháp lý của các bên cũng khác nhau như: tranh tụng trong tố tụng hình sự, tranh tụng trong tố tụng dân sự, tranh tụng trong tố tụng hành chính,. Tuy nhiên, Nghị quyết số 08-NQ/TW của Bộ chính trị đã phân biệt hai thuật ngữ “tranh tụng” và “tranh luận”. Tranh tụng là một quá trình còn tranh luận chỉ là một thủ tục độc lập của phiên toà xét xử - phần thể hiện điển hình nhất của quá trình tranh tụng mà Tòa án là trung tâm, đóng vai trò là trọng tài điều khiển và đưa ra phán quyết về kết quả đấu tranh pháp lý giữa các bên. Tranh tụng là con đường đi đến chân lý, sự thật khách quan của vụ án một cách công bằng, dân chủ và hợp pháp, tránh được lối dùng quyền lực hay sức mạnh của nhà nước áp đặt một cách chủ quan, duy ý chí, bất công và do vậy không bảo đảm được công lý.
Từ việc phân tích các quan điểm trên có thể nêu khái niệm chung: tranh tụng là việc hai bên đưa ra các quan điểm, lập luận riêng của mình và tranh luận, bác bỏ một phần hoặc toàn bộ quan điểm của bên kia nhằm bảo vệ quan điểm của mình dưới sự giám sát của Tòa án và Tòa án đưa ra phán quyết dựa trên kết quả của quá trình tranh tụng đó. Như vậy, nguyên tắc tranh tụng trong xét xử được hiểu là tư tưởng chủ đạo, định hướng cho việc xây dựng pháp luật và thực hiện pháp luật về việc trình bày quan điểm, tranh luận pháp lý giữa các bên trong hoạt động tố tụng nhằm xác định sự thật khách quan của vụ án một cách dân chủ, công bằng, bảo đảm công lý. Đặc điểm nguyên tắc tranh tụng trong hoạt động xét xử của Toà án nhân dân Nguyên tắc tranh tụng trong xét xử được bảo đảm là một trong những nguyên tắc hiến định về tổ chức và hoạt động của TAND: Tòa án đóng vai trò như một vị trọng tài độc lập giữa các bên, xem xét khách quan các tài liệu, chứng cứ, căn cứ vào hoạt động tranh tụng và đặc biệt là kết quả của hoạt động này, xem như cốt lõi, để ra bản án, quyết định việc có tội hay không có tội, bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của các bên. Do có vai trò quan trọng như vậy, hoạt động tranh tụng cần được bảo đảm thực hiện không chỉ ở bất kì lĩnh vực pháp luật tố tụng cụ thể, mà cần phải có sự thống nhất hữu cơ giữa các lĩnh vực khác nhau, đóng vai trò là tư tưởng chủ đạo, định hướng toàn bộ vấn đề tổ chức và hoạt động xét xử tại TAND.
Tư tưởng trên được xem là một trong những điểm mới tích cực của Hiến pháp năm 2013, cụ thể hóa qua các điều luật trong từng lĩnh vực pháp luật cụ thể: Điều 18 Luật tố tụng hành chính; Điều 24 Bộ luật tố tụng Dân sự và Điều 26 Bộ luật tố tụng Hình sự. Đặc điểm này quyết định một trong những vai trò quan trọng của nguyên tắc (sẽ được phân tích ở phần sau). Nguyên tắc tranh tụng trong xét xử được bảo đảm có mối liên hệ hữu cơ gắn bó trong hệ thống các nguyên tắc tổ chức và hoạt động của toà án nhân dân: Nguyên tắc độc lập của tòa án: Khoản 2 Điều 103 Hiến pháp 2013 quy định: “Thẩm phán, Hội thẩm xét xử độc lập và chỉ tuân theo pháp luật; nghiêm cấm cơ quan, tổ chức, cá nhân can thiệp vào việc xét xử của Thẩm phán, Hội thẩm”. Đây là nguyên tắc được đánh giá là quan trọng bậc nhất.
Nguồn gốc của nó được bắt nguồn học thuyết “Phân quyền” của Montesquieu và nhu cầu phải xét xử công bằng chỉ dựa theo các quy định của pháp luật khi nó ngày càng lấn sâu vào mọi lĩnh vực của xã hội. Trong tác phẩm “Tinh thần pháp luật” Montesquieu đã viết: “Khi quyền lập pháp được sát nhập với quyền hành pháp và tập trung vào trong một người hay một tập đoàn thì sẽ không có tự do được bởi vì người ta có thể sợ rằng chính nhà Vua hay Nghị viện ấy sẽ làm những đạo luật độc đoán để thi hành một cách độc đoán. 2 Phạm Ngọc Minh, “Những nguyên tắc chủ yếu về tổ chức và hoạt động của Tòa án nhân dân” (24/07/2017), luatviet.co tại địa chỉ: http://luatviet.co/nhung-nguyen-tac-chu-yeu-ve-to-chuc-va-hoat-dong-cua-toa-an- nhan-dan/n20170524045758484.html truy cập ngày 30/07/2018 9 Nguyên tắc Tòa án xét xử tập thể và quyết định theo đa số: Hoạt động xét xử mang bản chất là sự trừng phạt đối với những cá nhân, tập thể vượt qua hành lang quy định của pháp luật, răn đe các chủ thể khác và bảo vệ hệ thống Nhà nước xã hội chủ nghĩa. Kết quả của hoạt động này, bản án sẽ quyết định số phận của cá nhân, tập thể, quyền và lợi ích của Nhà nước, ảnh hưởng trực tiếp đến thân nhân họ và xã hội nên cần phải xem xét một cách kĩ lưỡng, thận trọng, tránh để yếu tố chủ quan chi phối.
Vì vậy, việc xét xử cần có sự phối hợp, đồng thuận của cả hội đồng xét xử, tập hợp trí tuệ tập thể. Theo quy định tại Luật tổ chức Tòa án nhân dân 2014, Hội đồng xét xử cần có ít nhất ba người trở lên và phải là số lẻ, do Chánh án quyết định. Nguyên tắc bảo đảm quyền bào chữa của bị can, bị cáo:“Quyền bào chữa của bị can, bị cáo, quyền bảo vệ lợi ích hợp pháp của đương sự được bảo đảm” (khoản 7 Điều 103 Hiến pháp năm 2013). Cũng như các nguyên tắc khác, nguyên tắc này được quy định cũng góp phần củng cố thêm tính dân chủ, khách quan và chính xác của Tòa án trong hoạt động xét xử.
Nguyên tắc tranh tụng trong xét xử được bảo đảm luôn có sự thống nhất hữu cơ với các nguyên tắc khác về tổ chức và hoạt động của Tòa án nhân dân. Nó không nằm riêng rẽ, biệt lập với các nguyên tắc khác mà luôn có sự tác động qua lại, phối kết hợp nhằm một mục đích duy nhất là đảm bảo sự công bằng, bình đẳng của người dân trước pháp luật, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, xây dựng một nền tư pháp dân chủ tiến bộ. Nguyên tắc này có ảnh hưởng rất lớn tới bản chất của nền tư pháp nước nhà nhưng không khẳng định mô hình tố tụng nước ta hoàn toàn là mô hình tố tụng tranh tụng. - Nguyên tắc tranh tụng trong xét xử được bảo đảm thể hiện rõ ràng, mạch lạc các chức năng cơ bản, gắn với tư cách chủ thể của các bên trong hoạt động tố tụng: Trong tố tụng hình sự đó là các chức năng buộc tội (bên buộc tội); chức năng gỡ tội hay bào chữa (bên gỡ tội); chức năng xét xử (Tòa án).
Trong các loại tố tụng phi hình sự, đó là các bên: bên nguyên hoặc bên khởi kiện, bên bị hoặc bên bị kiện và toà án đóng vai trò là trọng tài phân xử. Tranh tụng trong xét xử diễn ra giữa các bên có tư cách bình đẳng với nhau trong tố tụng (giữa bên buộc tội với bên gỡ tội hoặc giữa các đương sự) dưới quyền điều khiển (trọng tài) của Tòa án. Trên cơ sở 10 nguyên tắc tranh tụng, quyền, nghĩa vụ, trách nhiệm, tính chủ động của các bên trong tố tụng được tôn trọng và đề cao.