Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Một số phương pháp dạy học tích cực 1. Nhu cầu đổi mới phương pháp dạy học [5], [7] Giáo dục được thực hiện trong những hoàn cảnh kinh tế - xã hội cụ thể và phục vụ cho các mục tiêu phát triển kinh tế xã hội. Vì thế những yêu cầu của nền kinh tế - xã hội đối với giáo dục, đối với đội ngũ lao động là những cơ sở quan trọng cho việc xác định phương hướng phát triển giáo dục.
Sự phát triển kinh tế - xã hội đặt ra những yêu cầu đối với giáo dục trên nhiều phương diện. Bối cảnh phát triển kinh tế xã hội của đất nước và quốc tế đặt ra những yêu cầu mới cho giáo dục. Việt Nam đang ở trong giai đoạn công nghiệp hoá nền kinh tế và xã hội. Toàn cầu hoá cũng đặt ra những cơ hội và thách thức lớn, đặc biệt là những yêu cầu mới đối với người lao động.
Thực hiện sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong bối cảnh hội nhập quốc tế, đòi hỏi đất nước cần có nguồn nhân lực có trình độ học vấn rộng, có thể thực hiện được nhiều nhiệm vụ và chuyên môn hóa nhằm đảm bảo chất lượng công việc với hiệu quả cao. Để đáp ứng được nhu cầu trên, người lao động phải năng động, sáng tạo, có kiến thức và kĩ năng mang tính chuyên nghiệp, sẵn sàng gánh vác trách nhiệm. Dám chịu trách nhiệm là một trong những yếu tố quan trọng của người lao động và là mối quan tâm hàng đầu của các tổ chức kinh doanh. Yêu cầu đối với người lao động không chỉ đơn thuần là kiến thức mà còn là năng lực giải quyết các vấn đề.
Cách giải quyết vấn đề linh hoạt, sáng tạo trước các tình huống khó khăn phức tạp của cuộc sống và sự dám chịu trách nhiệm không phải là những phẩm chất sẵn có ở mỗi con người mà nó được hình thành và phát triển trong quá trình giáo dục. Như vậy đầu tư cho giáo dục là đầu tư cho sự phát triển. Ngành giáo dục phải không ngừng đổi mới trong đó cần quan tâm đến đổi mới PPDH để đào tạo nguồn nhân lực đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế xã hội. 1 Từ những đòi hỏi trên đây đã đặt ra nhiệm vụ cấp bách cho ngành giáo dục là phải nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo và đó cũng chính là những lý do dẫn tới nhu cầu đổi mới PPDH nhằm đáp ứng yêu cầu đào tạo con người mới, con người lao động sáng tạo phục vụ cho sự nghiệp công nghiệp hóa – hiện đại hóa của đất nước.
Điều này đã được Đảng và Nhà nước ta khẳng định thông qua Nghị quyết Số 02-NQ/HNTW Hội nghị Trung ương 2 khóa VIII: “Phải đổi mới phương pháp giáo dục đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện thành nếp tư duy sáng tạo cho học sinh. Từng bước áp dụng các phương pháp tiên tiến và phương tiện hiện đại vào quá trình dạy học, đảm bảo điều kiện và thời gian tự học, tự nghiên cứu cho học sinh .” [10] và Nghị quyết số 29-NQ/TW Hội nghị Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo:“Phát triển giáo dục và đào tạo là nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài. Chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học. Học đi đôi với hành; lý luận gắn với thực tiễn; giáo dục nhà trường kết hợp với giáo dục gia đình và giáo dục xã hội” [34].
Định hướng đổi mới phương pháp dạy và học theo hướng tích cực ở trung học phổ thông [7] Luật giáo dục năm 2005 nhấn mạnh sự cần thiết phải đổi mới phương pháp dạy và học theo hướng tích cực thì phương pháp học của HS là mối quan tâm hàng đầu. HS đến lớp không thể tiếp thu bài trong một trạng thái ức chế hay lo sợ. Vì thế, lớp học thân thiện chính là môi trường tốt nhất để cho người học và người dạy tự gắn kết và tương tác với nhau trong quá trình hoàn thiện tri thức. Hai yếu tố cốt lõi của định hướng đổi mới phương pháp dạy và học theo hướng tích cực là: Cảm giác thoải mái và sự tham gia.
Dạy học tích cực chỉ thực sự diễn ra khi học sinh có được cảm giác thoải mái. Cảm giác thoải mái là cảm giác được như ở nhà, được quan tâm, cảm thấy an toàn, được thể hiện bản thân và cảm giác yên bình bên trong. Cảm giác thoải 1 mái là dấu hiệu thể hiện sự phát triển tâm lí tốt. Cảm giác thoải mái tồn tại khi trẻ tự tin vào bản thân, nghĩa là có lòng tự tôn cao.
Biết rõ mình có thể mắc lỗi là yếu tố quan trọng có thể mang lại sự tiến bộ và sự phát triển, giúp học sinh có thể đương đầu với khó khăn tốt hơn. Sự phản hồi tích cực và mong đợi thực tế cần trở thành một phần của cuộc sống trong nhà trường. HS học tập hiệu quả nhất khi có một cộng đồng học tập gắn kết và có sự quan tâm lẫn nhau, một cộng đồng quan tâm lẫn nhau là nền tảng cho cảm giác thoải mái của HS. Những GV dạy học có hiệu quả sẽ quan tâm đến từng học sinh với tư cách là những cá nhân độc lập và với tư cách người học, biết được cuộc sống, những sở thích, nơi ở và gia đình, nắm bắt được khó khăn trong học tập của HS.
Để tạo ra một môi trường học tập gắn bó, các hoạt động học tập cần liên hệ với những kiến thức đã biết của từng HS. “Sự tham gia” nói đến cường độ của hoạt động, sự tập trung, sự say mê với mọi vật xung quanh để học sinh trở nên hăng hái, yêu thích khám phá và vượt qua những giới hạn của khả năng mỗi người. Tất cả những tính cách đó cộng lại làm cho sự tham gia trở thành biểu hiện xuất sắc cho sự hoàn thiện của quá trình phát triển. Sự tham gia cho thấy HS tận dụng và khai thác môi trường học tập và kiến thức như thế nào.
Khi quan sát, nếu thấy HS tập trung cao độ, miệt mài, say sưa giải quyết các nhiệm vụ học tập, bỏ qua yếu tố thời gian, có thể khẳng định rằng quá trình học tập tích cực đang diễn ra, HS đang tiếp thu kiến thức ở mức độ sâu. Dạy và học tích cực thực sự có hiệu quả khi GV thực hiện tốt 5 yếu tố tăng cường sự tham gia của HS: - Không khí học tập và các mối quan hệ trong nhóm/ lớp. - Sự phù hợp với mức độ phát triển của HS. - Sự gần gũi với thực tế.
- Mức độ và sự đa dạng của hoạt động. - Phạm vi tự do sáng tạo. 1 Cảm giác thoải mái và sự tham gia tích cực có thể trở thành tiêu chuẩn cơ bản để đánh giá chất lượng của quá trình giáo dục. Điều đó có nghĩa là GV cần phải thiết kế những hoạt động học tập nhằm đảm bảo mức độ tham gia cao và tham gia tích cực của người học, tác động đến tình cảm, thái độ của người học và đem đến cho họ niềm vui và sự hứng thú trong học tập.
Những định hướng này sẽ làm thay đổi vai trò của người dạy và người học, trong đó GV chủ yếu giữ vai trò là người tạo môi trường học tập thân thiện, phong phú, đa dạng, là người tư vấn, chỉ dẫn, động viên, kèm cặp, đưa đến những thông tin phản hồi cần thiết, định hướng quá trình lĩnh hội tri thức và cuối cùng là người thể chế hóa kiến thức.Một số quan điểm dạy học tích cực Quan điểm chỉ đạo phát triển giáo dục của Bộ Giáo dục và Đào tạo trong chiến lược phát triển giáo dục Việt Nam 2009 – 2020 có nêu: “Giáo dục phải bám sát nhu cầu và đòi hỏi của xã hội, thông qua việc thiết kế các chương trình đào tạo đáp ứng yêu cầu cung cấp nhân lực phục vụ các ngành kinh tế đa dạng. Vì học sinh có những mong muốn, nhu cầu khác nhau, điều kiện sống và học tập khác biệt, giáo dục chỉ thực sự có hiệu quả nếu không đồng nhất tất cả mọi đối tượng. Giáo dục phải chú trọng hơn đến cơ hội lựa chọn trong học tập cho mỗi học sinh. Các chương trình, giáo trình và các phương án tổ chức dạy học phải đa dạng hơn, tạo cơ hội cho mỗi học sinh những gì phù hợp với chuẩn mực chung nhưng gắn với nhu cầu, nguyện vọng và điều kiện học tập của mình” Như vậy, để đạt được những mục tiêu của nền giáo dục tiên tiến cũng như đáp ứng được quan điểm chỉ đạo của Bộ Giáo dục và Đào tạo cần phải hướng tới cách dạy học phù hợp với đối tượng – Dạy học phân hóa [29].
Dạy học phân hóa: [24] a. Khái niệm: Có nhiều định nghĩa khác nhau về dạy học phân hóa nhưng tất cả chúng đều đồng thuận rằng: Dạy học phân hóa không đơn thuần là 1 phân loại người học theo năng lực nhận thức mà ở đây là PPDH phù hợp với từng đối tượng người học trên cơ sở am hiểu từng cá thể, GV tiếp cận người học ở tâm lí, năng khiếu, về mơ ước trong cuộc sống … Có thể nói trong PPDH phân hóa giáo viên phải “tìm để giảng dạy và hiểu để giáo dục”. Đặc điểm cơ bản của dạy học phân hóa là: - GV phát hiện và bù đắp lỗ hổng kiến thức, đồng thời động viên, tạo động lực thúc đẩy học tập cho HS. - Tạo môi trường để biến niềm đam mê, tò mò trong cuộc sống thành động lực trong học tập - Dạy học phân hóa có mối quan hệ hữu cơ với dạy học đồng loạt.
Tức là dạy học phân hóa trong dạy học đồng loạt và trong dạy học đồng loạt phải chú ý đến dạy học phân hóa. Các hình thức của dạy học phân hóa: - Phân hóa theo hứng thú. - Phân hóa theo sự nhận thức. - Phân hóa giờ học theo sức học.
- Phân hóa giờ học theo động cơ, lợi ích học tập của người học.