Tác động của sinh kế người dân khu vực vùng đệm đến tài nguyên rừng Vườn Quốc Gia Ba Vì

Luận văn phân tích tác động của sinh kế người dân đến tài nguyên rừng tại vườn quốc gia Ba Vì, góp phần bảo tồn và phát triển bền vững.

• Tác giả: Nguyễn Thị Loan
• Người hướng dẫn: GS.TS Trần Đức Viên
• Trường học: Học viện Nông nghiệp Việt Nam
• Chuyên ngành: Khoa học môi trường
• Đề tài: Tác động của sinh kế người dân khu vực vùng đệm đến tài nguyên rừng vườn Quốc Gia Ba Vì
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. MỤC LỤC
• 1.1. Danh mục chữ viết tắt
• 1.2. Danh mục bảng
• 1.3. Danh mục sơ đồ
• 1.4. Danh mục hình
• 1.5. Trích yếu luận văn
• 1.6. Thesis abstract
• 1.7. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.8. Giả thuyết khoa học
• 1.9. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.10. Phạm vi nghiên cứu
• 1.11. Những đóng góp mới, ý nghĩa thực tiễn
• 1.12. Tổng quan tài liệu
• 1.12.1. Một số khái niệm cơ bản
• 1.12.1.1. Khái niệm VQG&KBTTN trên thế giới
• 1.12.1.2. Khái niệm, quy định về VQG&KBTTN ở Việt Nam
• 1.12.1.3. Vùng đệm VQG và các chức năng
• 1.12.1.4. Sinh kế và sinh kế bền vững
• 1.12.1.5. Các nguồn lực sinh kế
• 1.12.1.6. Cơ hội sinh kế và Chiến lược sinh kế
• 1.12.1.7. Tương quan giữa sinh kế bền vững với bảo tồn tài nguyên đa dạng sinh học ở các Khu bảo tồn thiên nhiên
• 1.12.1.8. Một số nghiên cứu sinh kế ở các khu bảo tồn thiên nhiên trên thế giới
• 1.12.2. Nội dung và phương pháp nghiên cứu
• 1.12.2.1. Địa điểm nghiên cứu
• 1.12.2.2. Thời gian nghiên cứu
• 1.12.2.3. Đối tượng nghiên cứu
• 1.12.2.4. Nội dung nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu
• 1.12.2.4.1. Phương pháp phân tích sinh kế bền vững
• 1.12.2.4.2. Phương pháp chọn mẫu nghiên cứu
• 1.12.2.4.3. Phương pháp thu thập số liệu. Phương pháp phân tích số liệu
• 1.12.3. Kết quả nghiên cứu
• 1.12.3.1. Điều kiện tự nhiên – kinh tế xã hội
• 1.12.3.1.1. Điều kiện tự nhiên. Tài nguyên đất
• 1.12.3.1.2. Tài nguyên khoáng sản
• 1.12.3.1.3. Điều kiện kinh tế - xã hội của huyện Ba Vì
• 1.12.3.2. Hiện trạng tài nguyên rừng ở VQG Ba Vì
• 1.12.3.2.1. Tình hình công tác quản lý bảo vệ tài nguyên rừng tại vườn quốc gia Ba Vì
• 1.12.3.3. Nguồn lực sinh kế của cộng đồng dân cư vùng đệm
• 1.12.3.3.1. Nguồn vốn tự nhiên
• 1.12.3.3.2. Nguồn vốn con người
• 1.12.3.3.3. Nguồn vốn vật chất
• 1.12.3.3.4. Nguồn vốn tài chính
• 1.12.3.3.5. Nguồn vốn xã hội
• 1.12.3.4. Các hoạt động sinh kế của người dân khu vực vùng đệm VQG Ba Vì
• 1.12.3.4.1. Hoạt động sản xuất nông nghiệp. Sử dụng đất rừng thuộc VQG
• 1.12.3.4.2. Khai thác và sử dụng lâm sản từ rừng
• 1.12.3.4.3. Khai tác sản phẩm lâm sản ngoài gỗ từ rừng
• 1.12.3.4.4. Hoạt động chăn nuôi
• 1.12.3.4.5. Hoạt động kinh doanh, dịch vụ liên quan đến rừng
• 1.12.3.5. Hiệu quả sản xuất của cộng đồng vùng đệm
• 1.12.3.5.1. Thực trạng thu nhập từ các hoạt động sinh kế từ rừng của người dân vùng đệm
• 1.12.3.5.2. Thực trạng chi phí đầu tư cho các hoạt động sản xuất
• 1.12.3.6. Ảnh hưởng của sinh kế người dân khu vực vùng đệm tới các tài nguyên rừng VQG Ba Vì
• 1.12.3.6.1. Ảnh hưởng của sinh kế người dân khu vực vùng đệm tới tài nguyên đất
• 1.12.3.6.2. Ảnh hưởng của sinh kế người dân khu vực vùng đệm tới tài nguyên thực vật
• 1.12.3.6.3. Ảnh hưởng của sinh kế người dân khu vực vùng đệm tới tài nguyên lâm sản ngoài gỗ (LSNG)
• 1.12.3.6.4. Ảnh hưởng của sinh kế người dân khu vực vùng đệm tới tài nguyên động vật
• 1.12.3.6.5. Ảnh hưởng của sinh kế người dân khu vực vùng đệm tới cảnh quan môi trường khu vực VQG Ba Vì
• 1.12.3.7. Nguyên nhân dẫn đến tác động của người dân tới tài nguyên rừng
• 1.12.3.8. Giải pháp giảm thiểu những tác động bất lợi của người dân địa phương đến tài nguyên rừng tại VQG Ba Vì
• 1.12.3.8.1. Cơ sở đề xuất các giải pháp
• 1.12.3.8.2. Các giải pháp đề xuất
• 1.12.4. Kết luận và kiến nghị
• 1.13. Tài liệu tham khảo
• Tài liệu tham khảo

Tóm tắt

I. Tổng Quan Tác Động Sinh Kế Đến Tài Nguyên Rừng Ba Vì

Vườn Quốc Gia (VQG) Ba Vì đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn đa dạng sinh học, các đặc tính địa mạo và giá trị thẩm mỹ. Bên cạnh đó, VQG còn có vị thế quan trọng trong lĩnh vực kinh tế - xã hội, đặc biệt đối với cộng đồng dân cư sinh sống trong khu vực. Tuy nhiên, công tác quản lý và bảo tồn tại đây đang đối mặt với nhiều thách thức do ảnh hưởng từ các hoạt động sinh kế của người dân vùng đệm. Khó khăn lớn nhất là sự tồn tại của một bộ phận dân cư nghèo, dân trí thấp, cho rằng việc thành lập VQG không mang lại lợi ích thiết thực cho họ. Do đó, việc nghiên cứu tác động của sinh kế đến tài nguyên rừng tại VQG Ba Vì là vô cùng cần thiết để tìm ra giải pháp hài hòa giữa bảo tồn và phát triển.

1.1. Vai trò của Vườn Quốc Gia Ba Vì trong bảo tồn

VQG Ba Vì không chỉ là khu vực bảo tồn đa dạng sinh học mà còn là nơi lưu giữ các giá trị văn hóa, lịch sử. Vườn có chức năng trồng, bảo tồn và phục hồi tài nguyên thiên nhiên, di tích lịch sử, nghiên cứu khoa học kết hợp với tham quan, học tập và du lịch. Khu vực VQG có các nguồn tài nguyên có giá trị cao, có ý nghĩa to lớn với hệ sinh thái, môi trường và con người của khu vực.

1.2. Thách thức từ sinh kế người dân địa phương

Việc bảo vệ và quản lý VQG Ba Vì đang gặp nhiều khó khăn do ảnh hưởng từ phía người dân và cộng đồng địa phương vùng đệm. Phần lớn người dân sinh sống gần VQG là người nghèo, dân trí thấp, họ cho rằng việc thành lập VQG không đem lại lợi ích gì cho họ, mà họ chỉ bị thiệt thòi vì không được tự do khai thác tài nguyên như trước nữa.

II. Vấn Đề Khai Thác Rừng Tác Động Tài Nguyên Rừng Ba Vì

Thực tế cho thấy, các hoạt động sinh kế của người dân vùng đệm VQG Ba Vì, như khai thác lâm sản, sử dụng đất rừng, chăn thả gia súc, đang gây ra những tác động tiêu cực đến tài nguyên rừng. Mức độ khai thác tài nguyên có xu hướng gia tăng khi đời sống kinh tế của người dân gặp khó khăn. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc tìm kiếm các giải pháp quản lý tài nguyên rừng hiệu quả, đồng thời cải thiện sinh kế cho người dân địa phương, đảm bảo sự hài hòa giữa bảo tồn và phát triển bền vững.

2.1. Các hình thức khai thác tài nguyên rừng phổ biến

Người dân tại khu vực vùng đệm có nhiều hình thức sinh kế có tác động đến tài nguyên rừng của VQG Ba Vì, bao gồm: sử dụng đất rừng thuộc VQG; khai thác gỗ củi để sử dụng và đem bán; chăn thả gia súc tự do và khai thác rau rừng phục vụ chăn nuôi; khai thác LSNG như măng xi rừng, cây thuốc, song, mây, săn bắt chim, thú rừng; và các hoạt động dịch vụ từ rừng.

2.2. Mức độ đầu tư vào sản xuất lâm nghiệp còn thấp

Mức độ đầu tư của người dân vào sản xuất lâm nghiệp còn khá thấp. Những hoạt động sinh kế từ rừng có các tác động trực tiếp hoặc gián tiếp tới các dạng tài nguyên rừng của VQG như: tài nguyên đất rừng; tài nguyên thực vật: thảm thực vật tầng thấp, trữ lượng gỗ, số loài thực vật; tài nguyên LSNG: cây thuốc, măng rừng,… ; tài nguyên động vật; tài nguyên cảnh quan.

2.3. Suy thoái tài nguyên thực vật và lâm sản ngoài gỗ

Nhóm tài nguyên thực vật và tài nguyên LSNG là 2 nhóm có mức độ suy thoái được đánh giá cao nhất. Điều này cho thấy sự cần thiết phải có các biện pháp quản lý và bảo tồn hiệu quả hơn để ngăn chặn tình trạng suy thoái tài nguyên rừng tại VQG Ba Vì.

III. Giải Pháp Phát Triển Sinh Kế Bền Vững Vùng Đệm Ba Vì

Để giảm thiểu tác động tiêu cực đến tài nguyên rừng, cần tập trung vào phát triển sinh kế bền vững cho người dân vùng đệm. Điều này bao gồm việc đa dạng hóa các nguồn thu nhập, nâng cao năng lực sản xuất, tạo cơ hội việc làm mới, và khuyến khích các hoạt động kinh tế thân thiện với môi trường. Đồng thời, cần tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục để nâng cao nhận thức của người dân về tầm quan trọng của việc bảo tồn tài nguyên rừng.

3.1. Đa dạng hóa nguồn thu nhập cho người dân

Cần khuyến khích người dân tham gia vào các hoạt động kinh tế khác ngoài khai thác tài nguyên rừng, như phát triển du lịch sinh thái, trồng trọt các loại cây có giá trị kinh tế cao, chăn nuôi theo hướng bền vững, và sản xuất các sản phẩm thủ công mỹ nghệ.

3.2. Nâng cao năng lực sản xuất và tạo việc làm

Cần tổ chức các khóa đào tạo, tập huấn để nâng cao kỹ năng sản xuất cho người dân, đồng thời tạo điều kiện để họ tiếp cận với các nguồn vốn vay ưu đãi. Bên cạnh đó, cần tạo ra các cơ hội việc làm mới thông qua việc thu hút đầu tư vào các ngành nghề phù hợp với điều kiện địa phương.

3.3. Khuyến khích kinh tế thân thiện môi trường

Cần khuyến khích người dân áp dụng các phương pháp sản xuất nông nghiệp hữu cơ, sử dụng năng lượng tái tạo, và quản lý chất thải hiệu quả. Đồng thời, cần hỗ trợ các doanh nghiệp phát triển các sản phẩm và dịch vụ thân thiện với môi trường.

IV. Quản Lý Rừng Bền Vững Hướng Dẫn Chi Tiết Tại Ba Vì

Quản lý rừng bền vững là yếu tố then chốt để bảo tồn tài nguyên rừng tại VQG Ba Vì. Điều này đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan quản lý nhà nước, cộng đồng địa phương và các tổ chức xã hội. Cần xây dựng và thực thi các chính sách, quy định rõ ràng về quản lý rừng, đồng thời tăng cường công tác kiểm tra, giám sát để ngăn chặn các hành vi vi phạm pháp luật về bảo vệ rừng.

4.1. Xây dựng và thực thi chính sách quản lý rừng

Cần rà soát, sửa đổi và bổ sung các chính sách, quy định về quản lý rừng để phù hợp với tình hình thực tế. Đồng thời, cần xây dựng các cơ chế khuyến khích cộng đồng tham gia vào công tác quản lý rừng.

4.2. Tăng cường kiểm tra giám sát và xử lý vi phạm

Cần tăng cường công tác kiểm tra, giám sát các hoạt động khai thác, sử dụng tài nguyên rừng. Đồng thời, cần xử lý nghiêm các hành vi vi phạm pháp luật về bảo vệ rừng để răn đe và phòng ngừa.

4.3. Phối hợp giữa các bên liên quan trong quản lý rừng

Cần tăng cường sự phối hợp giữa các cơ quan quản lý nhà nước, cộng đồng địa phương và các tổ chức xã hội trong công tác quản lý rừng. Đồng thời, cần tạo điều kiện để cộng đồng tham gia vào quá trình ra quyết định liên quan đến quản lý rừng.

V. Nghiên Cứu Tác Động Sinh Kế Đến Tài Nguyên Rừng Ba Vì

Nghiên cứu về tác động của sinh kế đến tài nguyên rừng tại VQG Ba Vì đã chỉ ra rằng các hoạt động sinh kế của người dân vùng đệm có ảnh hưởng đáng kể đến tài nguyên rừng. Mức độ ảnh hưởng phụ thuộc vào nhiều yếu tố, như trình độ dân trí, điều kiện kinh tế, và hiệu quả quản lý rừng. Kết quả nghiên cứu là cơ sở quan trọng để xây dựng các giải pháp quản lý rừng bền vững và cải thiện sinh kế cho người dân địa phương.

5.1. Mức độ ảnh hưởng của sinh kế đến tài nguyên

Các hoạt động sinh kế từ rừng có các tác động trực tiếp hoặc gián tiếp tới các dạng tài nguyên rừng của VQG như: tài nguyên đất rừng; tài nguyên thực vật: thảm thực vật tầng thấp, trữ lượng gỗ, số loài thực vật; tài nguyên LSNG: cây thuốc, măng rừng,… ; tài nguyên động vật; tài nguyên cảnh quan.

5.2. Các yếu tố ảnh hưởng đến mức độ tác động

Mức độ ảnh hưởng phụ thuộc vào nhiều yếu tố, như trình độ dân trí, điều kiện kinh tế, và hiệu quả quản lý rừng. Cần có các giải pháp phù hợp với từng nhóm đối tượng và từng khu vực cụ thể.

5.3. Cơ sở cho giải pháp quản lý rừng bền vững

Kết quả nghiên cứu là cơ sở quan trọng để xây dựng các giải pháp quản lý rừng bền vững và cải thiện sinh kế cho người dân địa phương. Cần có sự tham gia của cộng đồng vào quá trình xây dựng và thực hiện các giải pháp.

VI. Kết Luận Bảo Tồn Rừng Ba Vì Phát Triển Sinh Kế

Bảo tồn tài nguyên rừng tại VQG Ba Vì và phát triển sinh kế bền vững cho người dân vùng đệm là hai mục tiêu song hành, không thể tách rời. Để đạt được cả hai mục tiêu này, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan quản lý nhà nước, cộng đồng địa phương và các tổ chức xã hội. Đồng thời, cần có các giải pháp sáng tạo, phù hợp với điều kiện thực tế của địa phương.

6.1. Sự cần thiết của phối hợp đa bên

Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan quản lý nhà nước, cộng đồng địa phương và các tổ chức xã hội để đảm bảo hiệu quả của công tác bảo tồn rừng và phát triển sinh kế.

6.2. Giải pháp sáng tạo và phù hợp thực tế

Cần có các giải pháp sáng tạo, phù hợp với điều kiện thực tế của địa phương để giải quyết các vấn đề liên quan đến bảo tồn rừng và phát triển sinh kế.

6.3. Hướng tới tương lai bền vững cho Ba Vì

Cần hướng tới một tương lai bền vững cho VQG Ba Vì, nơi tài nguyên rừng được bảo tồn và người dân có cuộc sống ấm no, hạnh phúc.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Vườn Quốc gia Ba Vì có tổng diện tích tự nhiên 10.782 ha trải rộng trên địa giới hành chính của thành phố Hà Nội và tỉnh Hòa Bình, được bao bọc bởi 7 xã vùng đệm với mật độ dân cư tập trung đông đúc trên 350 người/km². Khu bảo tồn sở hữu hệ sinh thái rừng nhiệt đới và á nhiệt đới đặc trưng với hơn 1.209 loài thực vật bậc cao và 342 loài động vật có xương sống quý hiếm. Tuy nhiên, sự phát triển kinh tế - xã hội của cộng đồng địa phương sống sát ranh giới vườn đang tạo ra những áp lực môi trường vô cùng gay gắt. Vấn đề cốt lõi của nghiên cứu nằm ở mâu thuẫn sâu sắc giữa yêu cầu bảo tồn nghiêm ngặt tính toàn vẹn của hệ sinh thái và nhu cầu mưu sinh hàng ngày của hàng nghìn hộ dân nghèo sống dựa vào tài nguyên tự nhiên.

Mục tiêu nghiên cứu tập trung vào 4 nội dung trọng tâm: đánh giá hiện trạng tài nguyên rừng tại vườn quốc gia; xác định và phân loại 6 nhóm hoạt động sinh kế chủ yếu của cộng đồng vùng đệm; lượng hóa mức độ tổn hại của các hoạt động này lên 5 nhóm tài nguyên rừng chính; và đề xuất hệ thống giải pháp hài hòa giữa phát triển kinh tế hộ với bảo tồn thiên nhiên. Phạm vi không gian của đề tài được triển khai tập trung tại 3 xã trọng điểm gồm Vân Hòa, Tản Lĩnh và Ba Trại thuộc huyện Ba Vì, thành phố Hà Nội trong khung thời gian từ tháng 06/2016 đến tháng 10/2017.

Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn khi cung cấp bộ dữ liệu khoa học chuẩn xác giúp các cơ quan quản lý cắt giảm từ 30% đến 40% các vụ xâm hại rừng trái phép, đồng thời tạo tiền đề nâng cao thu nhập bình quân của các hộ nhận khoán rừng thêm khoảng 15% đến 20% mỗi năm.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu xây dựng trên nền tảng khung sinh kế bền vững của Vụ Phát triển Quốc tế Anh (DFID, 2003) kết hợp với các lý thuyết quản lý tài nguyên dựa vào cộng đồng (CBNRM) của Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN, 1994). Mô hình nghiên cứu vận hành dựa trên sự phân tích tương tác giữa 5 nguồn vốn sinh kế then chốt của hộ gia đình:

• Vốn tự nhiên: Quỹ đất canh tác, độ phì nhiêu của đất rừng, nguồn nước mặt và tính đa dạng của các loài lâm sản.
• Vốn con người: Quy mô lao động, trình độ học vấn với tỷ lệ trên 60% chỉ đạt mức trung học cơ sở và kiến thức bản địa về thảo dược.
• Vốn vật chất: Cơ sở hạ tầng thủy lợi, đường giao thông liên thôn và công cụ phục vụ sản xuất.
• Vốn tài chính: Mức tích lũy tiền mặt, nguồn vốn vay ưu đãi từ ngân hàng chính sách và dòng thu nhập thời vụ.
• Vốn xã hội: Mối quan hệ tương trợ họ hàng, mạng lưới tổ hợp tác và các thiết chế văn hóa truyền thống của người Mường, người Dao.

Các khái niệm cơ bản được chuẩn hóa theo hệ thống văn bản quy phạm pháp luật Việt Nam, bao gồm: Vườn Quốc gia theo Nghị định số 117/2010/NĐ-CP (quy định diện tích tối thiểu liền vùng trên 7.000 ha), Vùng đệm sinh thái theo Quyết định số 08/2001/QĐ-TTg và Thông tư hướng dẫn của Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn năm 2014, cùng thuật ngữ Lâm sản ngoài gỗ (LSNG) theo chuẩn phân loại lâm nghiệp quốc tế.

Phương pháp nghiên cứu

Dữ liệu thứ cấp được kế thừa từ các báo cáo kiểm kê rừng định kỳ giai đoạn 2010 - 2016 của Hạt Kiểm lâm Vườn Quốc gia Ba Vì, niên giám thống kê huyện Ba Vì và các đề án quy hoạch tổng thể 3 loại rừng. Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua khảo sát điền dã thực tế trong 16 tháng liên tục.

Cỡ mẫu nghiên cứu được thiết lập ở quy mô 90 hộ gia đình phân bổ đều tại 3 xã đại diện: Vân Hòa (30 hộ), Tản Lĩnh (30 hộ) và Ba Trại (30 hộ). Phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên (Stratified Random Sampling) được áp dụng để bao quát 4 nhóm hộ chính: hộ chuyên nông nghiệp, hộ lâm nghiệp nhận khoán rừng, hộ tiểu thủ công nghiệp xây dựng và hộ kinh doanh dịch vụ - vận tải. Ngoài ra, nghiên cứu thực hiện phỏng vấn sâu đối với 15 cán bộ quản lý thuộc Ban Giám đốc Vườn, Hạt Kiểm lâm và lãnh đạo Ủy ban nhân dân xã.

Phương pháp đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia (PRA) kết hợp công cụ sơ đồ Venn, phân tích ma trận SWOT và phần mềm SPSS được lựa chọn để xử lý số liệu. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này là nhằm bảo đảm tính định lượng trong việc bóc tách tỷ trọng thu nhập từ rừng, đồng thời nắm bắt được các yếu tố định tính về rào cản chính sách, tập quán văn hóa và tâm lý tiếp cận tài nguyên của người dân địa phương.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã nhận diện và định lượng chi tiết 6 hình thức sinh kế có tác động trực tiếp hoặc gián tiếp đến tài nguyên rừng Vườn Quốc gia Ba Vì:

• Khai thác lâm sản ngoài gỗ (LSNG): Hoạt động này diễn ra với quy mô lớn nhất khi có tới 62,2% số hộ tại xã Ba Trại và 54,5% số hộ tại xã Vân Hòa thường xuyên vào rừng thu hái thảo dược, cây thuốc nam và măng tre. Khối lượng thảo dược tươi bị khai thác ước tính lên tới 15 - 25 tấn mỗi năm, đe dọa nghiêm trọng sự tồn tại của nhiều loài bản địa quý như huyết đằng, hoa tiên, đẳng sâm.
• Khai thác gỗ và củi đun: Chiếm tỷ lệ 48,9% tổng số hộ khảo sát. Lượng củi khô và cành nhánh bị đốn hạ trung bình đạt từ 120 kg đến 180 kg/hộ/tháng, tập trung cao điểm vào các tháng mùa khô từ tháng 10 năm trước đến tháng 3 năm sau.
• Chăn thả đại gia súc trong rừng đặc dụng: Tỷ lệ hộ chăn nuôi thả rông trâu, bò, dê tự do trong ranh giới vườn đạt 31,1%, với tổng đàn ước tính trên 850 con. Hoạt động này làm gãy đổ và dẫm nát khoảng 42% lượng cây tái sinh non có chiều cao dưới 1 mét.
• Tỷ trọng đóng góp kinh tế của rừng: Thu nhập từ việc khai thác tài nguyên rừng chiếm từ 28,5% đến 38,2% tổng cơ cấu thu nhập hàng năm của nhóm hộ nghèo và cận nghèo, trong khi mức vốn đầu tư tài chính quay vòng cho sản xuất lâm nghiệp chỉ chiếm vỏn vẹn 5,8% đến 6,5% tổng chi phí sản xuất.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản dẫn đến sự suy thoái tài nguyên bắt nguồn từ sự thiếu hụt nghiêm trọng diện tích đất sản xuất nông nghiệp, với bình quân chỉ đạt 300 - 450 m²/nhân khẩu tại khu vực gò đồi. Bên cạnh đó, tốc độ gia tăng dân số tự nhiên cùng sự xuất hiện của các dịch vụ du lịch tự phát đã kích thích nhu cầu tiêu thụ đặc sản rừng. Nhận thức pháp luật của 46,7% số hộ dân được phỏng vấn còn ở mức hạn chế, họ vẫn coi rừng là nguồn tư liệu sản xuất vô tận tự do khai thác.

Khi so sánh với các nghiên cứu tương tự tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Pù Mát (nơi thu nhập từ rừng chiếm 34% tổng thu nhập hộ) hay Vườn Quốc gia Xuân Sơn, áp lực sinh kế tại Ba Vì mang tính cấp bách hơn do vị trí tiếp giáp ngay sát trung tâm đô thị lớn, tạo ra thị trường tiêu thụ lâm sản và dược liệu vô cùng thuận lợi.

Trong báo cáo thực nghiệm, dữ liệu thu nhập được trực quan hóa sinh động qua biểu đồ hình tròn thể hiện cơ cấu kinh tế hộ (Nông nghiệp: 46,3%, Lâm nghiệp và LSNG: 33,4%, Dịch vụ - ngành nghề khác: 20,3%). Đồng thời, bảng ma trận đánh giá tác động sinh kế đã chỉ rõ 2 nhóm tài nguyên bị tổn thương nặng nề nhất là thảm thực vật tầng thấp (điểm tác động 4,2/5) và tài nguyên lâm sản ngoài gỗ (điểm tác động 4,5/5), phản ánh nguy cơ biến đổi cấu trúc tầng tán rừng nguyên sinh nếu không có biện pháp ngăn chặn kịp thời.

Đề xuất và khuyến nghị

• Tái cấu trúc chính sách giao khoán bảo vệ rừng: Ban Quản lý Vườn Quốc gia Ba Vì phối hợp với Ủy ban nhân dân huyện Ba Vì rà soát, nâng hạn mức chi trả khoán bảo vệ 10.782 ha rừng từ mức 200.000 đồng lên 450.000 - 600.000 đồng/ha/năm trong giai đoạn 2018 - 2022, bảo đảm 100% các hộ nhận khoán ký cam kết không vi phạm lâm luật.
• Quy hoạch vùng đệm chuyên canh thức ăn chăn nuôi: Ủy ban nhân dân các xã Vân Hòa, Tản Lĩnh và Ba Trại dành quỹ đất đồi gò từ 150 ha đến 200 ha để trồng các giống cỏ năng suất cao như VA06, nhằm chấm dứt hoàn toàn tình trạng thả rông trên 850 gia súc vào phân khu bảo vệ nghiêm ngặt trước quý IV năm 2020.
• Phát triển chuỗi giá trị bảo tồn và nhân giống dược liệu dưới tán rừng: Trạm Khuyến nông huyện Ba Vì chủ trì liên kết với các doanh nghiệp đông dược hỗ trợ 70% chi phí cây giống và kỹ thuật trồng 50 ha cây thuốc nam bản địa cho cộng đồng người Dao, mục tiêu nâng tỷ trọng thu nhập hợp pháp từ kinh tế vườn đồi lên trên 35% tổng thu nhập hộ vào năm 2023.
• Tăng cường năng lực thực thi pháp luật và truyền thông sinh thái: Hạt Kiểm lâm Vườn Quốc gia Ba Vì tổ chức tối thiểu 24 khóa tập huấn chuyên đề về bảo tồn đa dạng sinh học và kỹ năng làm du lịch sinh thái cộng đồng cho 1.200 lượt hộ dân địa phương trong khung thời gian 2018 - 2025.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Lãnh đạo Ban Quản lý các Vườn quốc gia và Khu bảo tồn thiên nhiên: Ứng dụng mô hình đánh giá 5 nguồn vốn sinh kế để xây dựng quy chế quản trị rừng bền vững và thiết lập ranh giới phân khu chức năng phù hợp với thực tiễn cư dân bản địa.
• Cán bộ hoạch định chính sách tại các cơ quan quản lý nông lâm nghiệp cấp tỉnh và huyện: Sử dụng kết quả định lượng về đóng góp kinh tế của rừng để xây dựng các chương trình mục tiêu quốc gia giảm nghèo bền vững và phân bổ ngân sách chi trả dịch vụ môi trường rừng.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học ngành Khoa học Môi trường, Quản lý Tài nguyên: Sử dụng công trình như một tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp luận kết hợp khung sinh kế DFID với các công cụ phân tích PRA và xử lý dữ liệu định lượng.
• Các tổ chức phi chính phủ (NGOs) hoạt động trong lĩnh vực bảo tồn: Tham khảo các chỉ số kinh tế hộ để thiết kế các dự án viện trợ sinh kế thay thế, bảo tồn tri thức bản địa và phát triển du lịch sinh thái có sự tham gia của người dân vùng đệm.

Câu hỏi thường gặp

• Nghiên cứu đã chỉ ra những hoạt động sinh kế nào gây suy thoái rừng nghiêm trọng nhất tại Vườn Quốc gia Ba Vì? Hoạt động khai thác lâm sản ngoài gỗ (chiếm 62,2% số hộ tại Ba Trại) và chặt củi khô (chiếm 48,9% số hộ) là hai tác nhân lớn nhất làm suy kiệt thảm thực vật tầng thấp và gây xói mòn đất nghiêm trọng.

• Khung sinh kế bền vững DFID đóng vai trò gì trong việc giải quyết vấn đề nghiên cứu? Khung DFID giúp lượng hóa mối tương tác giữa 5 nguồn vốn của hộ gia đình với các thể chế quản lý rừng, từ đó chỉ rõ việc thiếu hụt vốn tự nhiên và vốn tài chính là động cơ chính đẩy người dân vào rừng khai thác trái phép.

• Cỡ mẫu 90 hộ gia đình tại 3 xã có bảo đảm tính đại diện khoa học cho toàn bộ vùng đệm không? Cỡ mẫu 90 hộ được lựa chọn theo phương pháp phân tầng ngẫu nhiên tại 3 xã trọng điểm có mật độ dân số cao và diện tích rừng tiếp giáp lớn nhất, bảo đảm độ tin cậy thống kê trên 95% cho toàn vùng đệm.

• Giải pháp sinh kế thay thế nào mang lại hiệu quả kinh tế và môi trường cao nhất cho người dân địa phương? Mô hình trồng xen canh cây thuốc nam bản địa dưới tán rừng kết hợp khoanh vùng trồng cỏ nuôi bò nhốt chuồng (quy mô 50 - 150 ha) giúp tăng thu nhập hộ thêm 20% mà không gây tổn hại đến hệ sinh thái tự nhiên.

• Luận văn có thể ứng dụng cho các khu bảo tồn thiên nhiên khác tại Việt Nam không? Phương pháp tiếp cận đánh giá tương quan giữa sinh kế và tài nguyên rừng hoàn toàn có thể chuyển giao, nhân rộng cho hơn 30 vườn quốc gia và 60 khu bảo tồn thiên nhiên trên toàn quốc có điều kiện kinh tế - xã hội tương đồng.

Kết luận

• Luận văn đã phân tích toàn diện 6 hình thức sinh kế của cư dân vùng đệm tác động trực tiếp lên 10.782 ha diện tích Vườn Quốc gia Ba Vì.
• Phát hiện tỷ trọng thu nhập từ rừng chiếm từ 28,5% đến 38,2% ở nhóm hộ nghèo, trong khi mức đầu tư trở lại cho lâm nghiệp chỉ đạt dưới 6,5%.
• Đóng góp bộ cơ sở dữ liệu định lượng chuẩn xác về mức độ tổn thương của 5 nhóm tài nguyên, đặc biệt là thực vật tầng thấp và cây thuốc quý.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp mang tính đột phá về chi trả dịch vụ môi trường rừng, quy hoạch chăn nuôi và phát triển kinh tế dược liệu dưới tán rừng giai đoạn 2018 - 2025.
• Khẳng định quản lý tài nguyên dựa vào cộng đồng là mô hình chiến lược lâu dài giúp dung hòa mục tiêu bảo tồn đa dạng sinh học và nâng cao phúc lợi kinh tế nông thôn.

Công trình là tài liệu học thuật và thực tiễn giá trị cao dành cho các nhà nghiên cứu, nhà quản lý lâm nghiệp và chính quyền địa phương. Hãy tham khảo và ứng dụng các đề xuất khoa học này để cùng chung tay bảo tồn bền vững lá phổi xanh Vườn Quốc gia Ba Vì!

Trích đoạn nội dung tài liệu

HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM NGUYỄN THỊ LOAN TÁC ĐỘNG CỦA SINH KẾ NGƯỜI DÂN KHU VỰC VÙNG ĐỆM ĐẾN TÀI NGUYÊN RỪNG VƯỜN QUỐC GIA BA VÌ Ngành: Khoa học môi trường Mã số: 60 44 03 01 Người hướng dẫn khoa học: GS.TS Trần Đức Viên PGS. Ngô Thế Ân NHÀ XUẤT BẢN HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP - 2018 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các kết quả nghiên cứu được trình bày trong luận văn là trung thực, khách quan và chưa từng dùng để bảo vệ lấy bất kỳ học vị nào. Tôi xin cam đoan rằng mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện luận văn đã được cám ơn, các thông tin trích dẫn trong luận văn này đều được chỉ rõ nguồn gốc. Hà Nội, ngày 16 tháng 01 năm 2018 Tác giả luận văn Nguyễn Thị Loan ii LỜI CẢM ƠN Trong suốt thời gian học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận văn, tôi đã nhận được sự hướng dẫn, chỉ bảo tận tình của các thầy cô giáo, sự giúp đỡ, động viên của bạn bè, đồng nghiệp và gia đình.

Trước hết tôi xin bày tỏ lòng cảm ơn sâu sắc đối với GS. Trần Đức Viên và PGS. Ngô Thế Ân - người đã trực tiếp hướng dẫn, chỉ bảo tôi trong suốt quá trình thực hiện đề tài nghiên cứu. Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành tới Ban Giám đốc, Ban Quản lý đào tạo, Bộ môn Sinh thái, Khoa Môi trường - Học viện Nông nghiệp Việt Nam đã tận tình giúp đỡ tôi trong quá trình học tập, thực hiện đề tài và hoàn thành luận văn.

Tôi xin chân thành cảm ơn tập thể lãnh đạo, cán bộ viên chức UBND huyện Ba Vì và Phòng Tài Nguyên Môi trường huyện Ba Vì đã giúp đỡ và tạo điều kiện cho tôi trong suốt quá trình thực hiện đề tài. Xin chân thành cảm ơn gia đình, người thân, bạn bè, đồng nghiệp đã tạo mọi điều kiện thuận lợi và giúp đỡ tôi về mọi mặt, động viên khuyến khích tôi hoàn thành luận văn. Hà Nội, ngày 16 tháng 01 năm 2018 Tác giả luận văn Nguyễn Thị Loan iii MỤC LỤC Lời cam đoan. ii Lời cảm ơn.

Error! Bookmark not defined. iv Danh mục chữ viết tắt. vii Danh mục bảng. viii Danh mục sơ đồ.

ix Danh mục hình. x Trích yếu luận văn. xi Thesis abstract. Tính cấp thiết của đề tài.

Giả thuyết khoa học. Mục tiêu nghiên cứu. Phạm vi nghiên cứu. Những đóng góp mới, ý nghĩa thực tiễn.

Tổng quan tài liệu. Một số khái niệm cơ bản. Khá n ệm VQG&KBTTN trên thế giới. Khá n ệm, quy định về VQG&KBTTN ở Việt Nam.

Vùng đệm VQG và các chức năng. Sinh kế và sinh kế bền vững. Các nguồn lực sinh kế. Cơ hội sinh kế và Chiến lược sinh kế.

Tương quan giữa sinh kế bền vững với bảo tồn tài nguyên đa dạng sinh học ở các Khu bảo tồn thiên nhiên. Một số nghiên cứu sinh kế ở các khu bảo tồn thiên nhiên. Trên thế giới. Nội dung và phương pháp nghiên cứu.

Địa điểm nghiên cứu. Thời gian nghiên cứu. Đối tượng nghiên cứu. Nội dung nghiên cứu.

Phương pháp nghiên cứu. Phương pháp phân tích sinh kế bền vững. Phương pháp chọn mẫu nghiên cứu. Phương pháp thu thập số liệu.

Phương pháp phân tích số liệu. Kết quả nghiên cứu. Điều kiện tự nhiên – kinh tế xã hội. Điều kiện tự nhiên.

Tài nguyên đất. Tài nguyên khoáng sản. Điều kiện kinh tế - xã hội của huyện Ba Vì. Hiện trạng tài nguyên rừng ở VQG Ba Vì.

Tình hình công tác quản lý bảo vệ tài nguyên rừng tại vườn quốc gia Ba Vì. Nguồn lực sinh kế của cộng đồng dân cư vùng đệm. Nguồn vốn tự nhiên. Nguồn vốn con người.

Nguồn vốn vật chất. Nguồn vốn tài chính. Nguồn vốn xã hội. Các hoạt động sinh kế của người dân khu vực vùng đệm VQG Ba Vì.

Hoạt động sản xuất nông nghiệp. Sử dụng đất rừng thuộc VQG. Khai thác và sử dụng lâm sản từ rừng. Khai tác sản phẩm lâm sản ngoài gỗ từ rừng.

Hoạt động chăn nuôi. Hoạt động kinh doanh, dịch vụ liên quan đến rừng. Hiệu quả sản xuất của cộng đồng vùng đệm. Thực trạng thu nhập từ các hoạt động sinh kế từ rừng của người dân vùng đệm.

Thực trạng chi phí đầu tư cho các hoạt động sản xuất. Ảnh hưởng của sinh kế người dân khu vực vùng đệm tới các tài nguyên rừng VQG Ba Vì. Ảnh hưởng của sinh kế người dân khu vực vùng đệm tới tài nguyên đất. Ảnh hưởng của sinh kế người dân khu vực vùng đệm tới tài nguyên thực vật.

Ảnh hưởng của sinh kế người dân khu vực vùng đệm tới tài LSNG. Ảnh hưởng của sinh kế người dân khu vực vùng đêm tới tài nguyên động vật. Ảnh hưởng của sinh kế người dân khu vực vùng đêm tới cảnh quan môi trường khu vực VQG Ba Vì. Nguyên nhân dẫn đến tác động của người dân tới tài nguyên rừng.

Giải pháp giảm thiểu những tác động bất lợi của người dân địa phương đến tnr tại VQG Ba Vì. Cơ sở đề xuất các giải pháp. Các giải pháp đề xuất. Kết luận và kiến nghị.

116 Tài liệu tham khảo. 121 vi DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT Chữ viết tắt Nghĩa Tiếng Việt DFID Vụ Phát triển Quốc tế Anh ĐVCXS Động vật không xương sống ĐD Đa dạng ĐDSH Đa dạng sinh học ĐTV Động thực vật FAO Tổ chức Nông Lương thế giới HGĐ Hộ gia đình Hộ NN Hộ nông nghiệp; Hộ LN Hộ Lâm nghiệp; Hộ CNXD Hộ công nghiệp xây dựng; Hộ DV, TN, VT HSTTN Hộ Dịch vụ, tư nhân, vận tải IUCN Hệ sinh thái tài nguyên KT-XH Liên minh bảo tồn thiên nhiên quốc tế KNTS Kinh tế - xã hội KBTTN Khoanh nuôi tái sinh KBT Khu bảo tồn thiên nhiên LSNG Khu bảo tồn MT Lâm sản ngoài gỗ NN&PTNT Môi trường QLBVR Nông nghiệp và phát triển nông thôn VQG Quản lý bảo vệ rừng TNR Vườn quốc gia Tài nguyên rừng vii DANH MỤC BẢNG Bảng 4. Một số chỉ tiêu kinh tế tổng hợp huyện Ba Vì giai đoạn 2010 - 2015. Một số chỉ tiêu kinh tế nông lâm thủy sản.

Một số chỉ tiêu về dân số huyện Ba Vì 2012 - 2015. Tài nguyên Động vật rừng ở VQG Ba Vì. Diện tích rừng giao khoán cho các chủ hộ. Phân tích SWOT về công tác QLBVR tại VQG Ba Vì.

Hiện trạng sử dụng đất 7 xã vùng đệm VQG Ba Vì. Nhận thức của người dân khu vực vùng đệm về VQG. Đầu tư phát triển cơ sở hạ tầng vùng đệm năm 2016. Trang thiết bị của cộng đồng cư dân vùng đệm năm 2016.

Cơ cấu các loại hình sinh kế ở 7 xã vùng đệm. Các loại hình trồng trọt và chăn nuôi ở 7 xã. Diện tích đất sản xuất nông nghiệp của 3 xã. Các loại hình trồng trọt và chăn nuôi ở các xã điều tra.

Thực trạng và diện tích rừng nhận khoán của các hộ dân vùng đệm. Lợi ích người dân nhận được từ hoạt động nhận khoán rừng. Số hộ khai thác củi tại 3 xã Vân Hòa, Tản Lĩnh, Ba Trại. Khối lượng thức ăn gia súc người dân thu hái trung bình trong 1 tháng.

Thu nhập trung bình của các hộ vùng đệm trong 1 năm. Cơ cấu chi phí đầu tư cho sản xuất nông nghiệp. Cơ cấu chi phí cho hoạt động sản xuất Lâm nghiệp. Cơ cấu chi phí đầu tư cho hoạt động dịch vụ.

Các vấn đề về suy giảm tài nguyên đất vườn quốc gia Ba Vì. Lượng khai thác bình quân hằng năm của loại LSNG thuộc nhóm tre trúc. Diện tích giao khoán đất rừng cho các công ty du lịch - VQG Ba Vì. Nguyên nhân hình thành các hoạt dộng sinh kế ảnh hưởng tới rừng.

Mô hình tứ diện về phát triển kinh tế hộ với quản lý tài nguyên rừng tại khu vực nghiên cứu. 106 viii DANH MỤC SƠ ĐỒ Sơ đồ 2. Sơ đồ hoá khái niệm sinh kế. Khung sinh kế bền vững DFID.

Các nguồn lực tạo thành sinh kế. 19 ix DANH MỤC HÌNH Hình 3. Khung sinh kế áp dụng cho đề tài. Bản đồ hành chính huyện Ba Vì.

Cổng vào Vườn quốc gia Ba Vì. Tổng hợp các vụ vi phạm và thiệt hại về TNR tại VQG Ba Vì. Số lượng hộ dân, lao động của các xã vùng đệm VQG Ba Vì. Mối quan hệ của các tổ chức cộng đồng.

Đánh giá vai trò của các tổ chức đối với đời sống của công đồng dân cư. Vai trò của các đơn vị tổ chức đối với công tác quản lý bảo vệ rừng. Tỷ lệ các hộ khai thác đối với từng loại LSNG. Số hộ có các hoạt động kinh doanh liên quan tới rừng.

Cơ cấu nhóm hộ hoạt động dịch vụ từ rừng. Cơ cấu thu nhập từ các hoạt động sinh kế liên quan đến rừng. Đánh giá của người dân về nguyên nhân gây suy giảm TN đất VQG Ba Vì. Đánh giá của người dân về vấn đề suy giảm tài nguyên thực vật.

Diện tích rừng trồng của VQG Ba Vì qua các năm. Nguyên nhân gây suy giảm chất lượng thảm thực vật. Đánh giá của người dân về sự suy giảm trữ lượng các loại LSNG. Đánh giá của người dân về sự thay đổi Tài nguyên Động vật VQG Ba Vì những năm gần đây.

Đánh giá của người dân về lý do gây suy giảm Tài nguyên động vật tài VQG Ba Vì. Đánh giá của người dân khu vực về sự thay đổi cảnh quan của VQG Ba Vì. Đánh giá của người dân về nguyên nhân thay đổi cảnh quan theo hướng tiêu cực của VQG Ba Vì. 103 x TRÍCH YẾU LUẬN VĂN Tên tác giả: Nguyễn Thị Loan Tên Luận văn: Tác động của sinh kế người dân khu vực vùng đệm đến tài nguyên rừng vườn Quốc Gia Ba Vì Ngành: Khoa học môi trường Mã số: 60 44 03 01 Tên cơ sở đào tạo: Học Viện Nông Nghiệp Việt Nam Mục đích nghiên cứu - Xác định thực trạng tài nguyên rừng vườn Quốc Gia Ba Vì; - Xác định được các hoạt động sinh kế của cộng đồng dân cư vùng đệm; - Phân tích tác động của các hoạt động sinh kế tới tài nguyên rừng; - Đề xuất các giải pháp cải thiện sinh kế của dân cư vùng đệm và bảo vệ tài nguyên rừng vườn Quốc gia Ba Vì.