Tổng quan nghiên cứu

Hệ thống ngân hàng thương mại giữ vai trò huyết mạch trong việc cung ứng vốn cho nền kinh tế Việt Nam, nơi tổng tài sản của 22 ngân hàng thương mại được khảo sát đạt khoảng 3.182 nghìn tỷ đồng, chiếm 95,3% tổng tài sản toàn hệ thống ngân hàng thương mại (đạt 4.497 nghìn tỷ đồng vào năm 2017). Sau cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008, thực tiễn đã chứng minh việc duy trì chính sách tiền tệ nhằm kiểm soát lạm phát và ổn định giá cả là chưa đủ để ngăn chặn sự sụp đổ mang tính hệ thống. Vấn đề cốt lõi được đặt ra là làm thế nào để phối hợp hài hòa giữa chính sách tiền tệ truyền thống và chính sách an toàn vĩ mô nhằm bảo đảm sự ổn định vững chắc cho hệ thống ngân hàng thương mại cổ phần.

Mục tiêu trọng tâm của nghiên cứu là đánh giá định lượng tác động độc lập và tác động tương tác của chính sách tiền tệ (thông qua cung tiền M2 và lãi suất tái chiết khấu) cùng chính sách an toàn vĩ mô (thông qua tỷ lệ an toàn vốn, hệ số thanh khoản và tỷ lệ cho vay trên tiền gửi) đến mức độ ổn định ngân hàng tại Việt Nam. Nghiên cứu thực hiện khảo sát toàn diện trong phạm vi thời gian 11 năm, từ giai đoạn 2008 đến 2018, bao quát trọn vẹn cả chu kỳ khủng hoảng, giai đoạn tái cơ cấu quyết liệt các tổ chức tín dụng và lộ trình triển khai chuẩn mực an toàn quốc tế Basel II. Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện qua việc cung cấp bằng chứng thực nghiệm giá trị, hỗ trợ cơ quan quản lý điều tiết tỷ lệ an toàn vốn CAR và tỷ lệ dư nợ trên tổng tiền gửi LDR quanh ngưỡng an toàn 80%, đồng thời thiết lập cơ chế cảnh báo sớm rủi ro phá sản thông qua chỉ số Z-score và tỷ lệ nợ xấu NPL.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng đồng bộ hai lý thuyết nền tảng trong kinh tế học tiền tệ hiện đại: Lý thuyết kênh chấp nhận rủi ro của chính sách tiền tệ và Lý thuyết ổn định hệ thống tài chính dựa trên chính sách an toàn vĩ mô. Lý thuyết kênh rủi ro giải thích cách thức lãi suất thấp kéo dài thúc đẩy các định chế tài chính nới lỏng chuẩn tín dụng để tìm kiếm lợi suất cao, trong khi lý thuyết an toàn vĩ mô tập trung vào việc ngăn ngừa rủi ro hệ thống mang tính chu kỳ và liên kết chéo.

Các khái niệm then chốt được lượng hóa bao gồm: Ổn định ngân hàng (được đo lường bằng logarit tự nhiên của chỉ số Z-score và tỷ lệ nợ xấu NPL), Chính sách tiền tệ (đo lường bằng tốc độ tăng trưởng cung tiền lnM2 và lãi suất tái chiết khấu DIS), và Chính sách an toàn vĩ mô (đo lường qua hệ số an toàn vốn CAR, hệ số thanh khoản LIQ và tỷ lệ cho vay trên tiền gửi LDR).

        Chính sách tiền tệ             Chính sách an toàn vĩ mô
        (Cung tiền M2, DIS)               (CAR, LIQ, LDR)

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu được thu thập từ báo cáo tài chính đã kiểm toán và báo cáo thường niên của 22 ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam trong chuỗi thời gian từ năm 2008 đến năm 2018, kết hợp dữ liệu vĩ mô về tăng trưởng GDP và lạm phát CPI từ Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) cùng Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB). Mẫu nghiên cứu gồm 22 ngân hàng đại diện cho hơn 95,3% quy mô vốn toàn ngành, được lựa chọn theo phương pháp chọn mẫu có chủ đích dựa trên tính liên tục và minh bạch của chuỗi dữ liệu công bố.

Để khắc phục triệt để các khuyết tật thường gặp trong dữ liệu bảng động như hiện tượng nội sinh tiềm ẩn, tự tương quan bậc một và phương sai thay đổi giữa các ngân hàng, luận văn áp dụng phương pháp ước lượng Moment tổng quát hệ thống 2 bước (System-GMM / SGMM) do Arellano và Bond đề xuất. Việc sử dụng các biến trễ công cụ trong phương pháp hồi quy SGMM hai bước đã vượt qua kiểm định Hansen với giá trị thống kê phù hợp (p-value > 0,10) và kiểm định AR(2) không có tự tương quan bậc hai (p-value > 0,05), bảo đảm các ước lượng thu được đạt tính vững và không chệch.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, việc Ngân hàng Nhà nước mở rộng cung tiền M2 vào nền kinh tế hoặc thắt chặt chính sách tiền tệ bằng cách nâng lãi suất tái chiết khấu đều làm gia tăng bất ổn ngân hàng (hệ số hồi quy mang ý nghĩa thống kê ở mức 1%). Cụ thể, khi lãi suất tái chiết khấu tăng cao, chi phí vốn đầu vào của các ngân hàng thương mại lập tức bị đội lên, khiến lãi suất cho vay đối với các khoản nợ hiện hữu tăng cao, đẩy tỷ lệ nợ xấu NPL của 22 ngân hàng gia tăng đáng kể.

Thứ hai, việc thắt chặt chính sách an toàn vĩ mô bằng cách yêu cầu tăng tỷ lệ an toàn vốn CAR và tỷ lệ dự trữ thanh khoản, đồng thời khống chế tỷ lệ cho vay trên tiền gửi LDR dưới mức 80% mang lại tác động tích cực rõ nét giúp gia tăng chỉ số LnZ-score, nâng cao khả năng chống chịu rủi ro vỡ nợ của toàn hệ thống. Ngược lại, khi các tỷ lệ này bị nới lỏng, nguy cơ mất thanh khoản và bất ổn hệ thống tăng lên nhanh chóng.

Thứ ba, nghiên cứu chứng minh sự tồn tại của mối quan hệ tương tác trực tiếp giữa chính sách tiền tệ và chính sách an toàn vĩ mô thông qua biến tương tác lnM2 × LDR. Khi cơ quan điều hành thực thi chính sách tiền tệ mở rộng (bơm cung tiền M2) đồng thời nới lỏng chỉ tiêu an toàn vĩ mô (cho phép tăng tỷ lệ LDR vượt ngưỡng 80%), mức độ tích tụ rủi ro tín dụng tăng mạnh, kéo chỉ số ổn định Z-score sụt giảm nghiêm trọng.

Thứ tư, các biến kiểm soát nội tại thể hiện quy mô tài sản ngân hàng (BANKSIZE) có tác động tích cực đến sự ổn định, trong khi tỷ lệ chi phí hoạt động trên thu nhập (CIR) và tỷ lệ cho vay trên tổng tài sản (LOANTA) nếu duy trì ở mức cao sẽ bào mòn lợi nhuận và làm suy yếu mức độ an toàn tài chính.

Thảo luận kết quả

Diễn biến thực tế của hệ thống ngân hàng Việt Nam giai đoạn 2008-2018 cho thấy mối quan hệ mật thiết giữa chỉ số sức khỏe tài chính Z-score và tỷ lệ nợ xấu NPL bình quân. Dữ liệu thực nghiệm có thể được trình bày trực quan qua biểu đồ đường xu hướng kết hợp cột, phản ánh giai đoạn nợ xấu tăng vọt từ năm 2011 đến năm 2013 đi kèm với sự sụt giảm chạm đáy của chỉ số Z-score bình quân 22 ngân hàng. Đồng thời, bảng tổng hợp hệ số hồi quy SGMM hai bước đã minh chứng rõ nét tác động ngược chiều của biến tương tác lnM2 × LDR lên chỉ số LnZ-score với mức ý nghĩa 1%.

Nguyên nhân cốt lõi bắt nguồn từ đặc thù cơ cấu tài chính Việt Nam: hơn 80% nguồn vốn trung và dài hạn của nền kinh tế phụ thuộc vào kênh tín dụng ngân hàng. Khi cung tiền M2 tăng trưởng quá nóng kết hợp với tâm lý nới lỏng chuẩn cho vay để tối đa hóa lợi nhuận, dòng tiền dễ dàng chảy vào các lĩnh vực rủi ro cao như bất động sản và chứng khoán. Khi chu kỳ tài chính đảo chiều, các ngân hàng có tỷ lệ LDR cao vượt quá 85-90% sẽ rơi vào bẫy thanh khoản và đối mặt với làn sóng nợ xấu gia tăng. Kết quả này hoàn toàn nhất quán với các nghiên cứu thực nghiệm quốc tế tại các thị trường mới nổi, đồng thời củng cố tính cấp thiết của việc áp dụng toàn diện Thông tư 41/2016/TT-NHNN theo chuẩn Basel II.

| Biến số trong mô hình hồi quy SGMM 2 bước     | Tác động thực nghiệm đến Ổn định (Z-score)|
| Tăng trưởng cung tiền (lnM2)                 | Làm suy giảm mức độ ổn định              |
| Lãi suất tái chiết khấu (DIS)                | Gia tăng chi phí vốn, giảm ổn định       |
| Tỷ lệ an toàn vốn tối thiểu (CAR)            | Tác động tích cực, gia tăng ổn định      |
| Tỷ lệ dư nợ trên tiền gửi (LDR)              | Tỷ lệ vượt ngưỡng làm gia tăng rủi ro    |
| Biến tương tác (lnM2 x LDR)                  | Nới lỏng đồng thời gây bất ổn hệ thống   |

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, Ngân hàng Nhà nước cần chính thức thiết lập và thể chế hóa khuôn khổ điều hành chính sách an toàn vĩ mô độc lập nhưng đồng bộ với chính sách tiền tệ trước năm 2025. Cơ quan quản lý cần chủ động triển khai các công cụ tiên tiến theo thông lệ quốc tế như bộ đệm vốn nghịch chu kỳ (CCyB), trần tỷ lệ cho vay trên giá trị tài sản đảm bảo (LTV khống chế dưới 70%) và tỷ lệ nghĩa vụ trả nợ trên thu nhập (DSTI), nhằm triệt tiêu tính chu kỳ của dòng vốn tín dụng.

Thứ hai, Cơ quan Thanh tra, giám sát ngân hàng và Vụ Ổn định tiền tệ - tài chính cần nâng cao năng lực phân tích rủi ro hệ thống, duy trì tốc độ tăng trưởng cung tiền M2 bình quân quanh mức 12-14%/năm, đồng thời kiểm soát chặt chẽ tỷ lệ cho vay trên tổng tiền gửi LDR của toàn hệ thống không vượt quá ngưỡng trần 80-85% trong giai đoạn 2021-2025. Việc điều hành lãi suất tái chiết khấu cần có độ trễ hợp lý để tránh gây sốc chi phí vốn đầu vào cho các ngân hàng thương mại.

Thứ ba, các ngân hàng thương mại cổ phần cần chủ động nâng cao năng lực tài chính, xây dựng kế hoạch tăng vốn tự có để bảo đảm tỷ lệ an toàn vốn CAR đạt tối thiểu trên 9-10% theo quy định tại Thông tư 41/2016/TT-NHNN, đồng thời chuẩn bị nguồn lực kỹ thuật để áp dụng các tiêu chuẩn quản trị rủi ro thanh khoản khắt khe theo Basel III trước năm 2026.

Thứ tư, ban điều hành các tổ chức tín dụng cần tái cấu trúc danh mục tài sản sinh lời, kiểm soát nghiêm ngặt tỷ lệ chi phí hoạt động trên thu nhập (CIR) duy trì dưới ngưỡng 35-40%. Đồng thời, các ngân hàng cần thiết lập hệ thống thử nghiệm sức chịu tải định kỳ hàng quý đối với các biến cố thanh khoản và rủi ro tín dụng vĩ mô.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nghiên cứu mang lại giá trị thực tiễn và học thuật sâu sắc cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm sau:

  1. Cơ quan quản lý nhà nước (Ngân hàng Nhà nước, Bộ Tài chính, Ủy ban Giám sát tài chính Quốc gia): Sử dụng luận văn làm tài liệu căn cứ để hoàn thiện khung pháp lý về an toàn vĩ mô, xây dựng quy chế phối hợp chia sẻ thông tin liên cơ quan và thiết kế các kịch bản điều hành tiền tệ thích ứng linh hoạt.
  2. Hội đồng quản trị và Ban điều hành các Ngân hàng thương mại: Tham khảo phương pháp đo lường rủi ro phá sản bằng chỉ số Z-score và mô hình quản trị thanh khoản để tối ưu hóa tỷ lệ LDR, cân đối giữa mục tiêu sinh lời và yêu cầu an toàn vốn.
  3. Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Tài chính - Ngân hàng: Tiếp cận quy trình nghiên cứu chuẩn mực, cách thức ứng dụng mô hình hồi quy bảng động System-GMM 2 bước để xử lý hiện tượng nội sinh trong các đề tài nghiên cứu kinh tế lượng ứng dụng.
  4. Chuyên gia phân tích tài chính và tổ chức xếp hạng tín nhiệm: Vận dụng bộ chỉ báo an toàn vĩ mô để đánh giá chính xác sức khỏe tài chính nội tại, định giá rủi ro cổ phiếu ngân hàng và dự báo triển vọng ngành ngân hàng Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao tăng trưởng cung tiền M2 quá mức lại gây bất ổn cho hệ thống ngân hàng?
Khi cung tiền M2 tăng trưởng nóng vượt quá khả năng hấp thụ của nền kinh tế, các ngân hàng có xu hướng nới lỏng chuẩn cấp tín dụng và hạ thấp điều kiện tài sản bảo đảm để giải ngân. Thực tế giai đoạn 2008-2011 tại Việt Nam cho thấy dòng vốn tín dụng dư thừa đã đổ mạnh vào thị trường bất động sản và chứng khoán, tạo ra bong bóng tài sản và kéo theo nợ xấu tăng vọt khi thị trường điều chỉnh.

Phương pháp ước lượng System-GMM có ưu thế gì vượt trội so với FEM và REM?
Mô hình ước lượng System-GMM hai bước giải quyết triệt để vấn đề biến phụ thuộc trễ có tương quan với sai số ngẫu nhiên và kiểm soát hiện tượng nội sinh bắt nguồn từ mối quan hệ hai chiều giữa chính sách điều hành và mức độ rủi ro ngân hàng. Các mô hình truyền thống như tác động cố định (FEM) hay tác động ngẫu nhiên (REM) hoàn toàn bị chệch và không thể xử lý hoàn hảo khuyết tật này.

Tỷ lệ dư nợ trên tổng tiền gửi (LDR) nên được kiểm soát ở mức nào là tối ưu?
Theo kết quả nghiên cứu thực nghiệm và khuyến nghị từ các chuyên gia tài chính, tỷ lệ LDR lý tưởng của các ngân hàng thương mại nên duy trì trong khoảng 80% đến 85%. Nếu tỷ lệ này vượt quá ngưỡng 100%, ngân hàng đã cho vay toàn bộ tiền gửi huy động và phụ thuộc vào vốn liên ngân hàng, dẫn đến rủi ro đứt gãy thanh khoản nghiêm trọng khi xảy ra cú sốc rút tiền.

Chỉ số Z-score phản ánh mức độ ổn định tài chính của ngân hàng như thế nào?
Chỉ số Z-score đo lường số lượng độ lệch chuẩn mà lợi nhuận của ngân hàng phải sụt giảm trước khi toàn bộ nguồn vốn tự có bị bào mòn hết, dẫn đến tình trạng phá sản. Giá trị Z-score càng cao chứng tỏ tỷ lệ đệm vốn và khả năng sinh lời trên tài sản (ROA) của ngân hàng càng vững mạnh, tương ứng với xác suất vỡ nợ càng thấp.

Chính sách an toàn vĩ mô khác biệt như thế nào so với an toàn vi mô truyền thống?
Chính sách an toàn vi mô truyền thống chỉ tập trung vào việc bảo đảm sức khỏe và an toàn cho từng ngân hàng riêng lẻ mà bỏ qua các mối liên kết chéo. Ngược lại, chính sách an toàn vĩ mô hướng tới việc phòng ngừa rủi ro mang tính hệ thống, triệt tiêu tính chu kỳ của nền kinh tế và bảo vệ toàn bộ cấu trúc mạng lưới tài chính quốc gia.

Kết luận

  1. Nghiên cứu đã xây dựng thành công mô hình định lượng đánh giá tác động toàn diện của chính sách tiền tệ và an toàn vĩ mô đến ổn định ngân hàng tại Việt Nam.
  2. Phương pháp ước lượng SGMM hai bước khẳng định việc thắt chặt an toàn vĩ mô thông qua tỷ lệ an toàn vốn CAR và thanh khoản giúp củng cố vượt bậc chỉ số Z-score.
  3. Bằng chứng thực nghiệm chỉ ra biến tương tác giữa mở rộng cung tiền M2 và tỷ lệ cho vay trên tiền gửi LDR làm tích tụ rủi ro nợ xấu cho hệ thống ngân hàng thương mại.
  4. Đóng góp cốt lõi của công trình là cung cấp luận cứ khoa học để Ngân hàng Nhà nước hoàn thiện thể chế phối hợp chính sách và áp dụng sâu rộng chuẩn mực Basel II và Basel III.
  5. Trong lộ trình tiếp theo giai đoạn 2021-2030, các ngân hàng thương mại cần nhanh chóng số hóa quy trình quản trị rủi ro, kiểm soát tỷ lệ CIR dưới 40% và nâng cao năng lực đệm vốn tự có.

Hãy tiếp tục đào sâu nghiên cứu và ứng dụng ngay các khuyến nghị an toàn vĩ mô vào công tác quản trị rủi ro tại tổ chức tín dụng để bảo đảm sự phát triển bền vững và an toàn toàn diện cho toàn hệ thống tài chính!