Luận văn: Tác dụng chắn sóng của rừng ngập mặn tại Hoàng Tân, Quảng Ninh

Luận văn nghiên cứu tác dụng chắn sóng của rừng ngập mặn tại Hoàng Tân, Quảng Ninh, đánh giá hiệu quả của một số trạng thái rừng khác nhau.

• Tác giả: Nguyễn Văn Ngoãn
• Người hướng dẫn: PGS. Vương Văn Quýnh
• Trường học: Trường Đại học Lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Lâm học
• Đề tài: Nghiên cứu tác dụng chắn sóng của một số trạng thái rừng ngập mặn tại xã Hoàng Tân, huyện Yên Hưng, tỉnh Quảng Ninh
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2007
• Địa điểm: Hà Tây

Mục lục chi tiết

• ĐẶT VẤN ĐỀ
• 1. Chương 1: Tổng quan vấn đề nghiên cứu
• 1.1. Nghiên cứu về sinh thái và phân bố RNM
• 1.2. Nghiên cứu về tác dụng phòng hộ của RNM
• 1.3. Hiện trạng RNM
• 1.4. Nghiên cứu về đặc điểm sinh thái và phân bố RNM
• 1.5. Nghiên cứu về tác dụng phòng hộ của RNM

Tóm tắt

I. Vai trò rừng ngập mặn chắn sóng Luận văn thạc sĩ làm rõ

Luận văn thạc sĩ về rừng ngập mặn chắn sóng tại Quảng Ninh cung cấp một cơ sở khoa học vững chắc, khẳng định vai trò không thể thay thế của hệ sinh thái này. Việt Nam, với đường bờ biển dài 3260 km, thường xuyên đối mặt với bão nhiệt đới từ Biển Đông. Mỗi năm, có khoảng 6-7 cơn bão và áp thấp nhiệt đới đổ bộ, gây ra những thiệt hại nặng nề. Sóng biển và nước dâng do bão không chỉ phá hủy công trình, nhà cửa mà còn xâm nhập sâu vào đất liền, gây mặn hóa đất nông nghiệp. Trong bối cảnh đó, rừng ngập mặn nổi lên như một lá chắn sống, một giải pháp công trình mềm hiệu quả để bảo vệ bờ biển. Các nghiên cứu trước đây, như của Yoshihiro Mazda (1997), đã định lượng được hiệu quả này. Một dải rừng rộng 1,5km có thể làm giảm chiều cao sóng từ 1m xuống chỉ còn 0,05m. Vai trò của rừng ngập mặn không chỉ dừng lại ở việc giảm năng lượng sóng. Chúng còn góp phần cố định trầm tích ven biển, mở rộng diện tích đất liền, hạn chế xói lở và duy trì đa dạng sinh học ven biển. Đây là nơi cư trú và sinh sản của nhiều loài hải sản có giá trị kinh tế. Tuy nhiên, việc thiếu các nghiên cứu định lượng cụ thể về cấu trúc, bề rộng và mật độ rừng tối ưu cho mục tiêu phòng chống thiên tai tại từng địa phương như Quảng Ninh đã tạo ra một khoảng trống khoa học. Luận văn khoa học này ra đời nhằm lấp đầy khoảng trống đó, cung cấp dữ liệu thực tế để xây dựng các mô hình phục hồi và phát triển rừng hiệu quả, cân bằng giữa lợi ích kinh tế và sinh thái.

1.1. Tổng quan về hệ sinh thái rừng ngập mặn ven biển

Một hệ sinh thái rừng ngập mặn là một quần xã thực vật đặc trưng của vùng duyên hải nhiệt đới và cận nhiệt đới. Chúng phát triển trong vùng bị ảnh hưởng bởi thủy triều, trên nền đất bùn sét yếu. Các loài cây phổ biến như cây sú, vẹt, đước đã phát triển những đặc điểm thích nghi độc đáo, như hệ rễ nôm, rễ chống phức tạp để đứng vững và hô hấp trong điều kiện ngập nước và thiếu oxy. Hệ sinh thái này đóng vai trò là vùng đệm chuyển tiếp giữa biển và đất liền. Chúng không chỉ có giá trị về mặt sinh thái học mà còn mang lại lợi ích kinh tế trực tiếp và gián tiếp cho cộng đồng địa phương, từ cung cấp gỗ, hải sản đến bảo vệ cơ sở hạ tầng ven biển. Các tổ chức quốc tế như FAO và UNESCO đã liên tục nhấn mạnh tầm quan trọng của việc bảo tồn các vùng đất ngập nước này.

1.2. Vai trò then chốt của rừng ngập mặn trong phòng chống thiên tai

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu làm gia tăng tần suất và cường độ của các hiện tượng thời tiết cực đoan, vai trò của rừng ngập mặn trong phòng chống thiên tai ngày càng trở nên quan trọng. Hệ thống rễ và thân cây dày đặc hoạt động như một bức tường tự nhiên, có khả năng phân tán và hấp thụ một phần lớn năng lượng sóng trước khi chúng ập vào bờ. Điều này giúp giảm thiểu xói lở, bảo vệ các tuyến đê biển nhân tạo và các khu dân cư ven biển. Nghiên cứu của Vũ Đoàn Thái (2005) tại Hải Phòng cho thấy, rừng trồng 5-6 tuổi có thể giảm chiều cao sóng bão từ 77-88%. Đây là bằng chứng rõ ràng về hiệu quả của rừng ngập mặn, một lá chắn tự nhiên vượt trội và bền vững hơn so với các công trình bê tông cứng.

II. Thách thức cho rừng ngập mặn Quảng Ninh Suy giảm và áp lực

Mặc dù có vai trò to lớn, thực trạng rừng ngập mặn tại Quảng Ninh và trên cả nước đang đối mặt với nhiều thách thức nghiêm trọng. Luận văn trích dẫn số liệu của Bộ NN&PTNT cho thấy diện tích rừng ngập mặn toàn quốc đã suy giảm đáng kể. So với 156.608 ha năm 1999, đến cuối năm 2006, con số này đã giảm mạnh. Nguyên nhân chính dẫn đến sự suy thoái này rất đa dạng. Trước hết là sức ép từ việc chuyển đổi đất để nuôi trồng thủy sản, đặc biệt là nuôi tôm. Lợi ích kinh tế trước mắt từ con tôm đã thúc đẩy nhiều hộ gia đình và doanh nghiệp phá rừng để làm đầm. Thêm vào đó, quá trình đô thị hóa, xây dựng các khu công nghiệp, bến cảng cũng xâm lấn vào diện tích của hệ sinh thái rừng ngập mặn. Vấn đề quản lý tài nguyên ven biển còn nhiều bất cập. Sự phối hợp giữa các ngành, các cấp tại địa phương chưa đồng bộ, dẫn đến việc quy hoạch chồng chéo, thiếu chặt chẽ. Việc trồng rừng chưa được quy hoạch một cách hệ thống, chưa dựa trên cơ sở khoa học vững chắc về cấu trúc, loài cây và mật độ phù hợp với từng cấp độ xung yếu của bờ biển. Do đó, hiệu quả phòng hộ còn thấp, chưa phát huy hết tiềm năng. Nghiên cứu tại Quảng Ninh là một nỗ lực để giải quyết bài toán này, tìm ra cấu trúc rừng tối ưu để bảo vệ bờ biển một cách bền vững.

2.1. Hiện trạng suy giảm diện tích do kinh tế và biến đổi khí hậu

Báo cáo của Sở NN&PTNT Quảng Ninh (2006) chỉ ra rằng diện tích rừng ngập mặn của tỉnh đã giảm từ 21.018 ha (năm 2002) xuống còn 18.645,88 ha (năm 2006). Nguyên nhân cốt lõi là xung đột lợi ích giữa bảo tồn và phát triển kinh tế. Việc mở rộng các đầm nuôi tôm, xây dựng cơ sở hạ tầng đã trực tiếp làm mất đi các vành đai rừng phòng hộ quan trọng. Bên cạnh đó, tác động của biến đổi khí hậu như nước biển dâng cũng đang đe dọa sự tồn tại của các dải rừng ven biển, đặc biệt là những khu vực có địa hình thấp. Sự suy giảm này không chỉ làm mất đi lá chắn tự nhiên mà còn ảnh hưởng tiêu cực đến đa dạng sinh học ven biển.

2.2. Lỗ hổng trong quản lý và quy hoạch tài nguyên ven biển

Việc quản lý tài nguyên ven biển hiện còn lỏng lẻo và thiếu sự phối hợp đồng bộ. Tài liệu gốc nhấn mạnh, việc quy hoạch nuôi trồng thủy sản ở nhiều nơi đã xâm phạm đến rừng ngập mặn. Chính sách quản lý chưa thực sự hiệu quả, thiếu các chế tài đủ mạnh để ngăn chặn tình trạng phá rừng. Hơn nữa, nhận thức của một bộ phận người dân về giá trị lâu dài của hệ sinh thái rừng ngập mặn còn hạn chế, dẫn đến các hành vi khai thác không bền vững. Để khắc phục, cần có một chiến lược quy hoạch tổng thể, tích hợp được các mục tiêu kinh tế, xã hội và môi trường, đồng thời tăng cường sự tham gia của cộng đồng vào công tác bảo vệ và phát triển rừng.

III. Phương pháp nghiên cứu tác dụng chắn sóng của rừng ngập mặn

Để đưa ra kết luận mang tính định lượng, luận văn thạc sĩ tại Quảng Ninh đã áp dụng một phương pháp luận nghiên cứu khoa học chặt chẽ. Mục tiêu chính là xác định khả năng làm giảm chiều cao sóng khi đi sâu vào các đai rừng ngập mặn. Nghiên cứu được tiến hành tại xã Hoàng Tân, huyện Yên Hưng (nay là thị xã Quảng Yên), một khu vực thường xuyên chịu ảnh hưởng của sóng biển. Đối tượng nghiên cứu là 4 trạng thái rừng phổ biến, bao gồm rừng trồng thuần loài Đâng, rừng trồng hỗn giao Đâng và Trang, và hai trạng thái rừng tự nhiên. Phương pháp chính là điều tra ngoại nghiệp kết hợp phân tích số liệu. Các ô tiêu chuẩn (OTC) được lập để thu thập dữ liệu về cấu trúc rừng như mật độ, đường kính gốc, chiều cao, độ tàn che. Về sóng biển, các cọc đo được bố trí thành tuyến vuông góc với bờ biển, từ mép rừng vào sâu bên trong. Chiều cao sóng được đo trực tiếp tại các cọc ở những thời điểm và cường độ sóng khác nhau. Các số liệu thu thập được xử lý bằng phần mềm thống kê (SPSS, Excel) để xây dựng các mô hình hóa sóng biển, phân tích mối tương quan giữa đặc điểm cấu trúc rừng và hệ số suy giảm sóng. Cách tiếp cận này giúp lượng hóa một cách khoa học hiệu quả chắn sóng của rừng ngập mặn, từ đó làm cơ sở đề xuất các giải pháp kỹ thuật cụ thể.

3.1. Thiết kế nghiên cứu thực địa tại xã Hoàng Tân Quảng Ninh

Cuộc nghiên cứu thực địa tại Quảng Ninh được thiết kế tỉ mỉ. Bốn trạng thái rừng đặc trưng được lựa chọn để so sánh. Trong mỗi trạng thái, một tuyến đo sóng được thiết lập đi qua cấu trúc điển hình nhất. Điểm đo đầu tiên nằm sát mép rừng, các điểm tiếp theo cách đều nhau 20m. Việc này cho phép ghi nhận sự thay đổi chiều cao sóng theo khoảng cách đi vào rừng. Đồng thời, các chỉ tiêu lâm học của rừng như mật độ, tổ thành loài cây sú, vẹt, đước, đường kính tán được điều tra chi tiết trong các ô tiêu chuẩn 1000m2. Phương pháp này đảm bảo tính đại diện và độ tin cậy của số liệu, phản ánh đúng mối quan hệ giữa rừng và sóng tại khu vực.

3.2. Đo lường và phân tích định lượng khả năng giảm sóng biển

Khả năng chắn sóng được đánh giá thông qua chỉ tiêu chính là độ suy giảm chiều cao sóng. Tại mỗi điểm đo, chiều cao sóng được xác định bằng hiệu số giữa mực nước cao nhất và thấp nhất của 5 cơn sóng liên tiếp, sau đó lấy giá trị trung bình. Dữ liệu được thu thập vào những ngày triều cường để đảm bảo sóng có biên độ đủ lớn cho việc phân tích. Sau đó, các phương trình hồi quy được xây dựng để mô hình hóa sóng biển và tìm ra quy luật giảm chiều cao sóng khi đi qua các trạng thái rừng khác nhau. Phương pháp định lượng này giúp chuyển đổi những quan sát định tính về vai trò của rừng ngập mặn thành những con số và mô hình có thể ứng dụng trong thực tiễn quy hoạch.

IV. Kết quả luận văn Rừng ngập mặn giảm sóng hiệu quả ra sao

Kết quả từ luận văn thạc sĩ này đã cung cấp những bằng chứng định lượng thuyết phục về hiệu quả chắn sóng của rừng ngập mặn tại Quảng Ninh. Phân tích cho thấy, mọi trạng thái rừng đều có tác dụng làm giảm đáng kể chiều cao sóng, nhưng mức độ hiệu quả phụ thuộc chặt chẽ vào cấu trúc rừng. Các trạng thái rừng tự nhiên, với mật độ cây dày đặc hơn (ví dụ, trạng thái rừng Sú + Đước có mật độ 2500 cây/ha) và cấu trúc phân cành thấp, thể hiện khả năng cản sóng vượt trội. Sóng biển khi đi sâu vào trong các đai rừng, chiều cao giảm dần theo một quy luật có thể mô hình hóa. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, không chỉ mật độ chung mà cả tổ thành loài và đặc điểm hình thái của từng loài cây cũng ảnh hưởng đến hiệu quả. Các loài có hệ rễ phức tạp và tán lá dày như cây đước, sú đóng vai trò quan trọng trong việc làm tiêu hao năng lượng sóng. Những phát hiện này là cơ sở khoa học quan trọng để lựa chọn loài cây, xác định mật độ trồng và bề rộng cần thiết cho các đai rừng phòng hộ ven biển. Thay vì chỉ trồng rừng một cách cảm tính, các nhà quản lý tài nguyên ven biển có thể dựa vào những dữ liệu này để thiết kế các "bức tường xanh" hiệu quả nhất, tối ưu hóa khả năng bảo vệ bờ biển và phòng chống thiên tai.

4.1. Phân tích cấu trúc rừng Mật độ và tổ thành loài cây

Nghiên cứu đã phân tích chi tiết cấu trúc của 4 trạng thái rừng. Rừng tự nhiên có mật độ cao hơn (2000-2500 cây/ha) so với rừng trồng (1650-1800 cây/ha). Mật độ cây dày đặc, đặc biệt là ở tầng thấp gần mặt đất, là yếu tố quyết định đến khả năng cản trở dòng chảy và làm giảm năng lượng sóng. Tổ thành loài cũng rất quan trọng. Ví dụ, trạng thái rừng tự nhiên hỗn giao giữa Sú và Đước đôi (TTR4) có mật độ dày và cây phân cành thấp, tạo ra một rào cản vật lý hiệu quả ngay từ mặt bùn. Những đặc điểm cấu trúc này giải thích tại sao một số trạng thái rừng lại có khả năng giảm thiểu xói lở tốt hơn các trạng thái khác.

4.2. Số liệu chứng minh khả năng bảo vệ bờ biển từ nghiên cứu

Điểm cốt lõi của luận văn khoa học là các số liệu định lượng. Các biểu đồ và phương trình hồi quy đã cho thấy một mối quan hệ rõ ràng: khi sóng đi vào sâu trong rừng, chiều cao sóng giảm. Mức độ giảm này lớn nhất ở những mét đầu tiên của đai rừng và phụ thuộc vào chiều cao sóng ban đầu cũng như cấu trúc rừng. Ví dụ, một đai rừng dày đặc có thể giảm 50% chiều cao sóng chỉ trong 50-100m đầu tiên. Những con số này cung cấp một công cụ mạnh mẽ cho các nhà quy hoạch để tính toán bề rộng tối thiểu của đai rừng cần thiết để bảo vệ bờ biển và các công trình phía sau đê, giúp tiết kiệm chi phí và nâng cao hiệu quả phòng hộ.

V. Xây dựng vành đai rừng ngập mặn chắn sóng Kinh nghiệm

Từ những kết quả nghiên cứu định lượng, luận văn thạc sĩ tại Quảng Ninh đã đưa ra những hàm ý quan trọng cho việc phục hồi và xây dựng các vành đai rừng ngập mặn chắn sóng. Đây không chỉ là một luận văn khoa học mà còn là một tài liệu hướng dẫn thực tiễn. Kinh nghiệm rút ra là, để tối ưu hóa hiệu quả phòng hộ, việc trồng rừng cần được thiết kế một cách khoa học. Thay vì trồng thuần loài với mật độ thưa, nên ưu tiên mô hình trồng hỗn giao nhiều loài cây bản địa có cấu trúc khác nhau (như cây sú, vẹt, đước), đặc biệt là những loài có hệ rễ phức tạp và khả năng phân cành thấp. Mật độ trồng ban đầu cần đủ dày để nhanh chóng tạo thành một rào cản hiệu quả. Bề rộng của đai rừng là yếu tố cực kỳ quan trọng, và nghiên cứu này cung cấp cơ sở để tính toán bề rộng cần thiết tùy thuộc vào mức độ năng lượng sóng tại từng khu vực cụ thể. Đây là một giải pháp công trình mềm, một sự đầu tư dài hạn mang lại lợi ích kép: vừa bảo vệ bờ biển, giảm thiểu xói lở, vừa cải thiện sinh kế cho người dân thông qua việc duy trì đa dạng sinh học ven biển và các nguồn lợi thủy sản. Việc áp dụng các kết quả này vào thực tiễn sẽ góp phần xây dựng một hệ thống phòng thủ ven biển bền vững và thích ứng tốt hơn với biến đổi khí hậu.

5.1. So sánh hiệu quả giữa giải pháp công trình mềm và đê biển

Luận văn đã gián tiếp khẳng định ưu thế của giải pháp công trình mềm (trồng rừng ngập mặn) so với các công trình cứng như đê biển nhân tạo. Trong khi đê bê tông có chi phí xây dựng và bảo trì cao, dễ bị phá hủy bởi các cơn bão lớn, thì rừng ngập mặn là một hệ thống tự duy trì và phát triển. Chúng không chỉ chắn sóng mà còn bồi tụ trầm tích ven biển, giúp nâng cao bãi triều và tự thích ứng với sự thay đổi của mực nước biển. Việc kết hợp cả hai giải pháp - trồng rừng ngập mặn phía ngoài để bảo vệ đê biển bên trong - được xem là mô hình phòng hộ tối ưu và bền vững nhất cho các vùng ven biển.

5.2. Đề xuất mô hình quản lý và phục hồi rừng ngập mặn bền vững

Để thành công, việc trồng mới và phục hồi rừng cần đi đôi với một mô hình quản lý tài nguyên ven biển bền vững. Điều này bao gồm việc quy hoạch rõ ràng các vùng ưu tiên cho bảo vệ, vùng sản xuất lâm-ngư kết hợp, và vùng phát triển kinh tế. Cần có chính sách hỗ trợ và khuyến khích người dân địa phương tham gia vào việc trồng, chăm sóc và bảo vệ rừng, gắn lợi ích của họ với sự tồn tại của hệ sinh thái rừng ngập mặn. Đồng thời, cần tăng cường năng lực giám sát, thực thi pháp luật để ngăn chặn các hành vi xâm hại rừng. Mô hình đồng quản lý, nơi nhà nước, doanh nghiệp và cộng đồng cùng chia sẻ trách nhiệm và lợi ích, là hướng đi hiệu quả để bảo vệ lá chắn xanh quý giá này.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Bé gi¸o dôc vµ ®µo t¹o bé n«ng nghiÖp - Ptnt Tr­êng ®¹i häc l©m nghiÖp NguyÔn v¨n ngo·n Nghiªn cøu t¸c dông ch¾n sãng cña mét sè tr¹ng th¸i rõng ngËp mÆn t¹i x· hoµng t©n, huyÖn yªn h­ng, tØnh qu¶ng ninh Chuyªn ngµnh : L©m häc M· sè : 60.60 luËn v¨n th¹c sÜ khoa häc l©m nghiÖp Ng­êi h­íng dÉn: PGS. V­¬ng V¨n Quúnh Hµ T©y, 2007 1 §Æt vÊn ®Ò ViÖt Nam cã 3260 km bê biÓn l¹i n»m trong khu vùc ho¹t ®éng cña b·o nhiÖt ®íi tõ biÓn §«ng nªn th-êng xuyªn ph¶i chÞu nh÷ng t¸c ®éng tõ b·o biÓn. Theo trung t©m khÝ t-îng thñy v¨n quèc gia, mçi n¨m trung b×nh cã tõ 6 – 7 trËn b·o vµ ¸p thÊp nhiÖt ®íi ®æ bé vµo n-íc ta, víi tÇn suÊt xuÊt hiÖn b·o lín, do vËy nh÷ng thiÖt h¹i do b·o g©y ra lµ kh«ng thÓ tr¸nh khái. Giã b·o kh«ng chØ tµn ph¸ nhµ cöa, ruéng v-ên, c«ng tr×nh x©y dùng hÖ thèng ®-êng giao th«ng, thiÖt h¹i vÒ con ng-êi mµ cßn ph¸ vì nhiÒu tuyÕn ®ª biÓn, ®Èy n-íc biÓn x©m nhËp s©u vµo trong lôc ®Þa, lµm mÆn hãa nhiÒu diÖn tÝch ®Êt canh t¸c n«ng nghiÖp, g©y ra nh÷ng thiÖt h¹i lín vµ l©u dµi cho ng-êi d©n sèng gÇn biÓn.

MÆc dï gi¸ trÞ hÖ sinh th¸i rõng ngËp mÆn (RNM) rÊt lín nh-ng do ch-a cã ®-îc c¸ch nh×n toµn diÖn vµ thÊy hÕt ®-îc gi¸ trÞ to lín cña hÖ sinh th¸i nªn søc Ðp lªn RNM tr-íc kia lµ rÊt lín vµ hiÖn nay vÉn cßn tiÒm Èn. Cho tíi n¨m 2006, sè liÖu thèng kª cña Bé NN&PTNT vÒ diÖn tÝch RNM trªn toµn quèc tÝnh ®Õn hÕt th¸ng 12 n¨m 2006 lµ 64. So víi n¨m 1999, diÖn tÝch RNM lµ 156.608ha th× diÖn tÝch RNM n-íc ta gi¶m 92. Nh- vËy diÖn tÝch RNM lu«n lu«n gi¶m mÆc dï chóng ta ®· cã nh÷ng cè g¾ng nhÊt ®Þnh trong viÖc kh«i phôc, b¶o vÖ RNM.

Nh÷ng nguyªn nh©n chñ yÕu dÉn tíi t×nh tr¹ng ®ã lµ: Ph¸ RNM ®Ó lÊy ®Êt s¶n xuÊt n«ng nghiÖp, r¶i chÊt ®éc hãa häc trong chiÕn tranh vµ ®Æc biÖt ph¸ RNM ®Ó nu«i trång thñy s¶n. Nguyªn nh©n thø 3 hiÖn t¹i lµ quan träng nhÊt, cèt lâi cña vÊn ®Ò lµ lîi Ých kinh tÕ mang l¹i tõ con t«m lµ rÊt lín, ng-êi d©n sèng trong vïng RNM cßn nghÌo nªn c¸c hé gia ®×nh sèng ë vïng RNM ph¸t triÓn nu«i t«m, c¸c tØnh, c¸c tæ chøc, c¸ nh©n ë c¸c thµnh phè cã n¨ng lùc kinh tÕ, c¸c tËp ®oµn n-íc ngoµi muèn ®Çu t- vµo ViÖt Nam mau chãng sinh lêi ®Òu h-íng vµo ph¸t triÓn nghÒ nu«i t«m ven biÓn. MÆt kh¸c viÖc qu¶n lý hÖ sinh th¸i RNM hiÖn cßn láng lÎo, thiÕu sù phèi hîp hoÆc phèi hîp 2 gi÷a c¸c ngµnh ch-a ®ång bé, nhÊt lµ ë ®Þa ph-¬ng. ViÖc qu¶n lý thiÕu chÆt chÏ hÖ sinh th¸i RNM dÉn tíi viÖc quy ho¹ch nu«i trång thñy s¶n ë nhiÒu n¬i ®· x©m ph¹m tíi RNM.

NhËn thøc ®-îc tÇm quan träng cña RNM trong viÖc b¶o vÖ ®ª biÓn, h¹n chÕ thiÖt h¹i cña giã b·o còng nh- c¸c gi¸ trÞ to lín kh¸c cña RNM, Nhµ n-íc ViÖt Nam ®· ®Çu t- nhiÒu tû ®ång ®Ó x©y dùng vµ kiªn cè hãa hÖ thèng ®ª biÓn. Nh-ng hµng n¨m nhiÒu ®o¹n ®ª biÓn vÉn bÞ ph¸ vì tr-íc søc tµn ph¸ m¹nh mÏ cña sãng biÓn. Trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y Nhµ n-íc ta ®· phèi hîp víi nhiÒu tæ chøc trong vµ ngoµi n-íc nh-: Héi ch÷ thËp ®á NhËt B¶n, §an M¹ch… ®Çu t­ kinh phÝ, kü thuËt ®Ó kh«i phôc, trång míi mét sè diÖn tÝch RNM ë c¸c tØnh Qu¶ng Ninh, H¶i Phßng, Th¸i B×nh, Nam §Þnh, Ninh B×nh, NghÖ An, Thanh Hãa… Tuy nhiªn nh÷ng nghiªn cøu ®Þnh l-îng cô thÓ ®Ó ®-a ra cÊu tróc, bÒ réng d¶i rõng thÝch hîp, ®¸p øng môc tiªu phßng hé ch¾n sãng b¶o vÖ ®ª biÓn cßn thiÕu. TØnh Qu¶ng Ninh n»m ë ®Þa ®Çu vïng §«ng B¾c cña ViÖt Nam, cã 136 km ®-êng biªn giíi víi Trung Quèc.

Qu¶ng Ninh cã gÇn 250 km bê biÓn vµ hai huyÖn ®¶o cïng hµng ngµn hßn ®¶o lín nhá, lµ cöa ngâ lín nèi liÒn n-íc ta víi thÕ giíi. TØnh Qu¶ng Ninh n»m trong khu tam gi¸c kinh tÕ träng ®iÓm Hµ Néi - H¶i Phßng - Qu¶ng Ninh. T¹i ®©y, nhiÒu c«ng tr×nh lín nh- c¸c khu du lÞch, ®« thÞ, bÕn c¶ng ®· vµ ®ang ®-îc x©y dùng. ë ®ã, c¸c ho¹t ®éng s¶n xuÊt kinh doanh, dÞch vô lu«n diÔn ra s«i ®éng, mang l¹i nhiÒu nguån lîi kinh tÕ cho tØnh.

Bªn c¹nh nh÷ng lîi thÕ mµ biÓn mang l¹i, vïng ven biÓn còng lu«n tiÒm Èn nh÷ng hiÓm nguy bëi thiªn tai nh­ b·o, lèc, n­íc d©ng…tµn ph¸ c¸c c«ng tr×nh x©y dùng, ph¸ h¹i s¶n xuÊt, ®e do¹ cuéc sèng cña ng-êi d©n. ViÖc ®¾p ®ª hay trång rõng ngËp mÆn ven biÓn…lµ nh÷ng gi¶i ph¸p nh»m gi¶m thiÓu tèi ®a hËu qu¶ do thiªn tai. Trong ®ã, trång rõng ngËp mÆn ven biÓn lµ gi¶i ph¸p ®em l¹i 3 hiÖu qu¶ to lín vÒ nhiÒu mÆt. Ngoµi t¸c dông ch¾n sãng, ch¾n giã b¶o vÖ ®ª biÓn, cè ®Þnh c¸t, l¾ng ®äng phï sa, h¹n chÕ sù x©m nhËp mÆn, rõng ngËp mÆn ven biÓn cßn cã t¸c dông c¶i thiÖn m«i tr-êng sinh th¸i vµ lµ n¬i sèng, n¬i -¬ng gièng cña nhiÒu loµi h¶i s¶n, chim n-íc, chim di c- lµm phong phó thªm nguån ®éng vËt ven biÓn.

Nh÷ng n¨m gÇn ®©y, do cã nh÷ng chuyÓn ®æi c¬ cÊu s¶n xuÊt n«ng - l©m – ng- nghiÖp (®Æc biÖt lµ ph¸t triÓn nu«i trång thuû h¶i s¶n), do nhu cÇu x©y dùng c¸c khu ®« thÞ, ph¸t triÓn c¸c khu c«ng nghiÖp…nªn diÖn tÝch rõng ngËp mÆn ven biÓn ®ang bÞ suy gi¶m nghiªm träng. Bªn c¹nh ®ã, viÖc trång rõng ngËp mÆn ch-a ®-îc quy ho¹ch mét c¸ch hÖ thèng phï hîp víi tõng ®Þa bµn vµ tõng cÊp xung yÕu nªn hiÖu qu¶ phßng hé cßn thÊp. Kh«i phôc vµ ph¸t triÓn bÒn v÷ng rõng ngËp mÆn ven biÓn sÏ lµ mét nhu cÇu cÊp thiÕt nh»m b¶o vÖ m«i tr-êng sinh th¸i, b¶o vÖ ®êi sèng cña nh©n d©n, gãp phÇn ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi cña tØnh vµ h×nh thµnh hµnh lang phßng thñ v÷ng ch¾c vïng bê biÓn cña tæ quèc. §Æc biÖt, ë x· Hoµng T©n, huyÖn Yªn H-ng ch-a cã nghiªn cøu ®Þnh l-îng cô thÓ ®Ó ®-a ra cÊu tróc, bÒ réng d¶i rõng thÝch hîp, ®¸p øng môc tiªu phßng hé ch¾n sãng b¶o vÖ ®ª biÓn.

XuÊt ph¸t tõ nhu cÇu thùc tiÔn ®ã chóng t«i ®· thùc hiÖn ®Ò tµi “Nghiªn cøu t¸c dông ch¾n sãng cña mét sè tr¹ng th¸i rõng ngËp mÆn ë x· Hoµng T©n - huyÖn Yªn H-ng – tØnh Qu¶ng Ninh”. §Ò tµi nµy gãp phÇn x©y dùng c¬ së khoa häc cho viÖc phôc håi, trång míi rõng, x©y dùng cÊu tróc rõng vµ qu¶n lý c¸c ®ai RNM phßng hé ven biÓn cã hiÖu qu¶ c¶ vÒ gãc ®é kinh tÕ vµ sinh th¸i häc. Trong khu«n khæ cña ®Ò tµi chØ tËp trung nghiªn cøu mét sè tr¹ng th¸i rõng ngËp mÆn ë Hoµng T©n - n¬i th-êng xuyªn ph¶i chÞu ¶nh h-ëng cña sãng biÓn trµn vµo. 4 Ch-¬ng 1 Tæng quan vÊn ®Ò nghiªn cøu Tõ tr-íc ®Õn nay viÖc nghiªn cøu RNM trªn thÕ giíi còng nh- ë ch©u ¸ vµ ViÖt Nam ®· ®-îc quan t©m kh¸ nhiÒu, nh÷ng nghiªn cøu chñ yÕu tËp trung vµo m« t¶, ph©n lo¹i rõng, møc ®é sinh tr-ëng, tÝnh tr÷ l-îng, s¶n l-îng rõng, cÊu tróc, diÔn thÕ, t¸i sinh….

Ph-¬ng ph¸p nghiªn cøu tõ m« t¶ ®Þnh tÝnh chuyÓn dÇn sang h-íng ®Þnh l-îng d-íi d¹ng m« h×nh to¸n häc nh»m kh¸i qu¸t c¸c quy luËt tån t¹i trong hÖ sinh th¸i vµ c¸c mèi quan hÖ gi÷a c¸c thµnh phÇn víi nhau. Nh÷ng nghiªn cøu hiÖu qu¶ m«i tr-êng, ®Æc biÖt hiÖu qu¶ phßng hé ch¾n sãng cña RNM cßn rÊt Ýt. Trªn thÕ giíi 1. Nghiªn cøu vÒ sinh th¸i vµ ph©n bè RNM Tõ thÕ kû 17 ®Õn thÕ kû 19, cã kho¶ng 500 tµi liÖu nghiªn cøu vÒ RNM.

Nh÷ng lÜnh vùc nghiªn cøu ®-îc quan t©m nhiÒu nhÊt lµ: ph©n lo¹i thùc vËt vµ th¶m thùc vËt ë c¸c n¬i trªn thÕ giíi, sinh lý, sinh th¸i thùc vËt, sinh tr-ëng cña RNM, cÊu tróc RNM… Sau khi E. Tæ chøc n«ng l-¬ng thÕ giíi (FAO) lµ mét tæ chøc cã nhiÒu ch-¬ng tr×nh vµ dù ¸n nghiªn cøu vÒ rõng ngËp mÆn ë nhiÒu n-íc trªn thÕ giíi. FAO ®· ®-a ra ®Þnh nghÜa rõng ngËp mÆn nh- sau: rõng ngËp mÆn lµ nh÷ng d¹ng cÊu tróc thùc vËt ®Æc tr-ng cña vïng duyªn h¶i nhiÖt ®íi vµ cËn nhiÖt ®íi b¶o vÖ bê, gåm c¸c lo¹i rõng: Rõng bê biÓn (Costal woodland), rõng thuû triÒu (Tidal forest) vµ rõng ngËp mÆn (Mangrove forest). 5 N¨m 1971 héi th¶o quèc tÕ vÒ ®Êt ngËp n-íc tæ chøc ë Iran ®· cho ra ®êi c«ng -íc Ramsar.

C«ng n-íc nµy ®· ph©n chia ®Êt ngËp n-íc thµnh c¸c lo¹i h×nh ®Êt ngËp n-íc kh¸c nhau dùa trªn c¸c ®Æc ®iÓm hÖ thèng sö dông ®Êt vµ ®Ò xuÊt c¸c biÖn ph¸p qu¶n lý b¶o vÖ cho tõng lo¹i h×nh ®Êt. Theo c«ng -íc nµy, th× vïng ven biÓn nãi chung vµ ven biÓn nhiÖt ®íi nãi riªng lµ lo¹i h×nh ®Êt ngËp n-íc (Wetland), ®-îc xÕp vµo mét trong nh÷ng vïng ®Êt ngËp n-íc quan träng cÇn ®-îc quan t©m, b¶o vÖ [8]. Tæ chøc UNESCO (1979) vµ FAO (1982) ®· nghiªn cøu vÒ rõng vµ ®Êt rõng ngËp mÆn ë vïng Ch©u ¸ Th¸i B×nh D-¬ng cho r»ng: hÖ sinh th¸i rõng ngËp mÆn trong khu vùc nµy ®· vµ ®ang bÞ ®e do¹ nghiªm träng bëi nhiÒu nguyªn nh©n kh¸c nhau, trong ®ã nguyªn nh©n chÝnh lµ viÖc khai th¸c tµi nguyªn rõng vµ ®Êt rõng ngËp mÆn kh«ng hîp lý, g©y ra c¸c biÕn ®æi tiªu cùc ®èi víi m«i tr-êng ®Êt vµ n-íc. C¸c tæ chøc trªn ®· khuyÕn c¸o c¸c quèc gia cã rõng vµ ®Êt rõng ngËp mÆn cÇn thùc hiÖn nh÷ng biÖn ph¸p h÷u hiÖu ®Ó kh¾c phôc t×nh tr¹ng nµy nh-: x©y dùng c¸c hÖ thèng chÝnh s¸ch, v¨n b¶n ph¸p luËt vÒ qu¶n lý sö dông ®Êt, rõng ngËp mÆn vµ nghiªn cøu c¸c biÖn ph¸p kü thuËt trång, khoanh nu«i b¶o vÖ rõng kÕt hîp víi viÖc x©y dùng c¸c m« h×nh l©m ng- kÕt hîp [1].

NhËn thøc ®-îc tÇm quan träng vµ vai trß cña rõng vµ ®Êt rõng ngËp mÆn ®èi víi cuéc sèng, c¸c n-íc khu vùc §«ng Nam ¸ cã rõng ngËp mÆn nh-: Th¸i Lan, Indonexia, Malayxia, Philippin ®· thµnh lËp c¬ quan chuyªn tr¸ch rõng ngËp mÆn nh- Uû ban ngËp mÆn quèc gia (Natmancom). C¬ quan nµy chñ yÕu tËp trung nghiªn cøu vÒ c¸c chÝnh s¸ch qu¶n lý rõng vµ ®Êt rõng ngËp mÆn, ch-a ®i s©u nghiªn cøu vÒ c¸c gi¶i ph¸p kü thuËt [1].