Luận văn: Quy hoạch 3 loại rừng tại huyện Mang Yang, tỉnh Gia Lai

Luận văn thạc sĩ về cơ sở lý luận, thực tiễn quy hoạch 3 loại rừng tại Mang Yang, Gia Lai, đề xuất các giải pháp quy hoạch hiệu quả, bền vững.

• Tác giả: Đỗ Văn Nhân
• Người hướng dẫn: TS. Lê Sỹ Việt
• Trường học: Trường Đại học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Lâm học
• Đề tài: Nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn quy hoạch 3 loại rừng tại huyện Mang Yang - tỉnh Gia Lai
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sỹ khoa học lâm nghiệp
• Năm xuất bản: 2007
• Địa điểm: Hà Tây

Mục lục chi tiết

• Mở đầu
• 1. Chương 1: Tổng quan vấn đề nghiên cứu
• 1.1. Trên thế giới
• 1.1.1. Về phân chia, phân loại rừng đặc dụng
• 1.1.2. Về phân chia, phân cấp rừng phòng hộ đầu nguồn
• 1.2. Về phân chia rừng đặc dụng
• 1.3. Về phân cấp, phân chia rừng phòng
• 1.3.1. Về phân cấp, phân chia rừng phòng hộ đầu nguồn

Tóm tắt

I. Tổng quan quy hoạch 3 loại rừng Mang Yang Lý luận cốt lõi

Quy hoạch 3 loại rừng tại huyện Mang Yang, tỉnh Gia Lai là một nhiệm vụ chiến lược, đặt nền tảng cho việc quản lý và sử dụng tài nguyên rừng một cách bền vững. Công tác này không chỉ là phân chia đất đai mà còn là sự hài hòa giữa các mục tiêu kinh tế, xã hội và môi trường, dựa trên cơ sở lý luận khoa học và các quy định pháp lý chặt chẽ. Lý luận cơ bản của quy hoạch xuất phát từ Luật Lâm nghiệp và Luật Đất đai, phân định rõ ba chức năng chính của rừng: phòng hộ, đặc dụng và sản xuất. Mỗi loại hình giữ một vai trò không thể thay thế. Rừng phòng hộ Mang Yang đóng vai trò bảo vệ đất, điều tiết nguồn nước, và hạn chế thiên tai. Rừng đặc dụng Mang Yang là nơi lưu giữ các giá trị về bảo tồn đa dạng sinh học, các hệ sinh thái đặc thù và nguồn gen quý hiếm. Trong khi đó, rừng sản xuất Mang Yang là động lực phát triển kinh tế, cung cấp nguyên liệu và tạo sinh kế cho người dân vùng đệm. Việc quy hoạch phải tiếp cận theo quan điểm hệ thống, xem xét tổng thể các yếu tố tự nhiên, kinh tế-xã hội trong mối quan hệ tương tác. Một quyết định quy hoạch không chỉ ảnh hưởng đến lâm nghiệp mà còn tác động đến nông nghiệp, thủy lợi, giao thông và an ninh quốc phòng. Do đó, phương pháp quy hoạch đòi hỏi sự tích hợp liên ngành, đảm bảo tính nhất quán với quy hoạch lâm nghiệp quốc gia và bản đồ quy hoạch sử dụng đất Mang Yang.

1.1. Vai trò chiến lược của 3 loại rừng theo Luật Lâm nghiệp

Theo quy định tại Luật Lâm nghiệp (2004), việc phân chia rừng thành 3 loại là cơ sở pháp lý cao nhất để tổ chức quản lý và phát triển. Rừng phòng hộ được ưu tiên hàng đầu tại các khu vực đầu nguồn, địa hình dốc, có nguy cơ xói mòn cao nhằm bảo vệ các công trình thủy lợi, thủy điện và ổn định đời sống dân cư hạ du. Rừng đặc dụng được xác lập để bảo vệ các hệ sinh thái tiêu biểu, các loài động thực vật quý hiếm, đặc hữu có giá trị khoa học và môi trường toàn cầu, như được xếp hạng bởi IUCN. Cuối cùng, rừng sản xuất được quy hoạch trên những khu vực có điều kiện lập địa thuận lợi, nhằm mục tiêu kinh doanh lâm sản, đóng góp vào tăng trưởng kinh tế địa phương và quốc gia. Sự phân định này giúp tối ưu hóa chức năng của từng vạt rừng, tránh xung đột lợi ích và hướng tới phát triển rừng bền vững.

1.2. Quan điểm hệ thống trong công tác quản lý rừng bền vững

Tiếp cận hệ thống yêu cầu xem xét các khu rừng không phải là thực thể riêng lẻ mà là một bộ phận cấu thành của hệ thống tự nhiên - kinh tế - xã hội lớn hơn. Quy hoạch 3 loại rừng Mang Yang phải tính đến mối liên kết hữu cơ giữa các yếu tố. Ví dụ, việc quy hoạch một khu rừng phòng hộ đầu nguồn sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến nguồn nước tưới tiêu cho nông nghiệp ở hạ lưu. Tương tự, việc phát triển rừng sản xuất phải gắn liền với chính sách lâm nghiệp hỗ trợ sinh kế cho cộng đồng địa phương để giảm áp lực lên rừng tự nhiên. Quan điểm này đảm bảo rằng các quyết định quy hoạch mang lại lợi ích tổng thể, hài hòa và lâu dài, thay vì chỉ giải quyết các vấn đề cục bộ, ngắn hạn. Đây là nền tảng của quản lý rừng bền vững hiện đại.

II. Phân tích thực trạng quản lý rừng Gia Lai và thách thức

Mặc dù có tiềm năng lớn, thực trạng quản lý rừng Gia Lai nói chung và tại Mang Yang nói riêng đang đối mặt với nhiều thách thức nghiêm trọng. Tài nguyên rừng, đặc biệt là rừng tự nhiên, đã và đang suy thoái mạnh mẽ dưới sức ép từ nhiều phía. Giai đoạn 1992-2004, diện tích rừng tự nhiên toàn vùng Tây Nguyên giảm trung bình trên 45.000 ha mỗi năm. Các thách thức chính bao gồm: sự gia tăng dân số gây áp lực lên đất đai, hoạt động canh tác nông nghiệp thiếu bền vững, và nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội dẫn đến việc chuyển đổi mục đích sử dụng rừng. Công tác quản lý còn bộc lộ nhiều yếu kém, thiếu đồng bộ giữa các cấp chính quyền và các bên liên quan. Sinh kế của người dân vùng đệm phụ thuộc lớn vào tài nguyên rừng, nhưng các chính sách hỗ trợ chưa thực sự hiệu quả, dẫn đến tình trạng khai thác trái phép vẫn còn tồn tại. Bên cạnh đó, việc xây dựng một phương án quản lý rừng khoa học, phù hợp với thực tiễn địa phương là bài toán phức tạp, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan như UBND huyện Mang Yang và Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Gia Lai để giải quyết xung đột lợi ích và đảm bảo sự đồng thuận của cộng đồng.

2.1. Áp lực từ chuyển đổi mục đích sử dụng đất lâm nghiệp

Nhu cầu phát triển cơ sở hạ tầng, các dự án công nghiệp và nông nghiệp công nghệ cao đang tạo ra một áp lực khổng lồ lên quỹ đất lâm nghiệp. Việc chuyển đổi mục đích sử dụng rừng thường diễn ra manh mún, thiếu quy hoạch tổng thể, gây phá vỡ cấu trúc cảnh quan và hệ sinh thái. Đặc biệt, việc chuyển đổi đất rừng nghèo, đất trống sang trồng cây công nghiệp dài ngày dù mang lại lợi ích kinh tế trước mắt nhưng tiềm ẩn nguy cơ suy thoái đất và mất mát đa dạng sinh học nếu không được kiểm soát chặt chẽ. Thách thức đặt ra là phải xây dựng được một hành lang pháp lý minh bạch và cơ chế giám sát hiệu quả để việc chuyển đổi vừa đáp ứng yêu cầu phát triển, vừa không làm tổn hại đến các chức năng phòng hộ và bảo tồn của rừng.

2.2. Xung đột giữa bảo tồn và sinh kế người dân vùng đệm

Cuộc sống của hàng triệu người dân, đặc biệt là các cộng đồng dân tộc thiểu số tại Tây Nguyên, gắn liền với rừng. Sinh kế người dân vùng đệm là một trong những yếu tố xã hội phức tạp nhất trong công tác quy hoạch. Các quy định bảo vệ rừng nghiêm ngặt đôi khi xung đột với tập quán canh tác và khai thác lâm sản truyền thống của người dân. Nếu không có các chính sách lâm nghiệp thay thế hợp lý, như phát triển kinh tế dưới tán rừng, du lịch sinh thái, hay chi trả dịch vụ môi trường rừng, người dân sẽ khó có thể từ bỏ các hoạt động tác động tiêu cực đến tài nguyên. Do đó, một đồ án quy hoạch thành công phải lồng ghép được các giải pháp sinh kế bền vững, biến người dân từ đối tượng bị quản lý thành chủ thể tham gia bảo vệ và phát triển rừng.

III. Phương pháp quy hoạch rừng phòng hộ đặc dụng Mang Yang

Phương pháp quy hoạch rừng phòng hộ và rừng đặc dụng tại Mang Yang được xây dựng trên các cơ sở khoa học định lượng, sử dụng công nghệ GIS và phương pháp chuyên gia để đảm bảo tính khách quan và chính xác. Đối với rừng phòng hộ Mang Yang, quy trình tập trung vào việc xác định mức độ xung yếu. Các yếu tố tự nhiên chính gây ra xói mòn và ảnh hưởng đến điều tiết dòng chảy được đưa vào mô hình đánh giá, bao gồm: độ dốc, độ cao tương đối, lượng mưa trung bình năm và đặc tính của các loại đất. Mỗi yếu tố được cho điểm theo thang đo mức độ nguy hại, sau đó các bản đồ đơn tính được chồng xếp để tạo ra bản đồ tổng hợp phân cấp mức độ xung yếu. Các khu vực có tổng điểm cao nhất (rất xung yếu và xung yếu) sẽ được ưu tiên đưa vào quy hoạch phòng hộ. Đối với rừng đặc dụng Mang Yang, phương pháp tiếp cận dựa trên các tiêu chí về bảo tồn đa dạng sinh học theo chuẩn quốc tế (IUCN) và Việt Nam. Các khu vực có giá trị nổi bật về hệ sinh thái, sự hiện diện của các loài đặc hữu, quý hiếm ghi trong sách đỏ, và có diện tích đủ lớn để duy trì các quá trình sinh thái sẽ được khoanh vùng bảo vệ nghiêm ngặt.

3.1. Tiêu chí phân cấp rừng phòng hộ Mang Yang dựa trên GIS

Việc ứng dụng hệ thống thông tin địa lý (GIS) cho phép lượng hóa chính xác các tiêu chí phân cấp. Dữ liệu từ bản đồ địa hình được sử dụng để nội suy ra bản đồ độ dốc và bản đồ độ cao. Bản đồ phân bố mưa và bản đồ thổ nhưỡng được số hóa và tích hợp. Bằng cách sử dụng các công cụ phân tích không gian, một mô hình điểm số được thiết lập. Ví dụ, khu vực có độ dốc >25 độ, lượng mưa >2.000 mm/năm trên nền đất dễ xói mòn sẽ nhận điểm xung yếu cao nhất. Kết quả là một bản đồ quy hoạch chi tiết, xác định rõ các tiểu khu cần được ưu tiên cho chức năng phòng hộ, làm cơ sở khoa học cho việc xây dựng phương án quản lý rừng cụ thể.

3.2. Cơ sở xác lập rừng đặc dụng để bảo tồn đa dạng sinh học

Việc xác lập rừng đặc dụng không chỉ dựa trên hiện trạng mà còn phải đáp ứng các tiêu chí khắt khe về giá trị bảo tồn. Theo Quyết định 62/2005/QĐ-BNN, các tiêu chí chính bao gồm: (1) Tính đại diện cho một hệ sinh thái đặc trưng của vùng; (2) Mức độ đa dạng sinh học cao, đặc biệt là sự tồn tại của các loài đặc hữu hoặc bị đe dọa toàn cầu; (3) Quy mô diện tích tối thiểu phải đủ lớn để đảm bảo sự tồn tại lâu dài của quần thể và các quá trình sinh thái; và (4) Tỷ lệ đất nông nghiệp và thổ cư trong khu vực phải ở mức thấp. Việc áp dụng các tiêu chí này đảm bảo rằng các khu rừng được lựa chọn thực sự có giá trị cao và xứng đáng được đầu tư để bảo vệ.

IV. Giải pháp tối ưu quy hoạch rừng sản xuất tại Mang Yang

Sau khi đã xác định và loại trừ diện tích dành cho phòng hộ và đặc dụng, phần đất lâm nghiệp còn lại được quy hoạch cho mục đích sản xuất. Việc quy hoạch rừng sản xuất Mang Yang không đơn thuần là phân chia diện tích mà phải là một giải pháp kinh tế tổng hợp, hướng tới mục tiêu kép: đáp ứng nhu cầu thị trường và phát triển rừng bền vững. Nguyên tắc cốt lõi là quy hoạch phải dựa trên tiềm năng lập địa và định hướng thị trường. Các khu vực có đất đai màu mỡ, địa hình tương đối bằng phẳng, gần đường giao thông sẽ được ưu tiên cho sản xuất gỗ lớn hoặc phát triển vùng nguyên liệu tập trung. Ngược lại, những nơi có điều kiện khó khăn hơn có thể phát triển các mô hình nông-lâm kết hợp hoặc trồng lâm sản ngoài gỗ. Quá trình quy hoạch rừng sản xuất cũng cần xem xét kỹ lưỡng các quy định về chuyển đổi mục đích sử dụng rừng, đảm bảo việc chuyển đổi (nếu có) phải tuân thủ pháp luật, mang lại hiệu quả kinh tế cao hơn và không gây tác động tiêu cực đến môi trường. Đây là chìa khóa để thu hút đầu tư và nâng cao giá trị kinh tế trên một đơn vị diện tích đất lâm nghiệp.

4.1. Nguyên tắc quy hoạch rừng sản xuất gắn với chuỗi giá trị

Thay vì chỉ tập trung vào trồng và khai thác gỗ thô, quy hoạch rừng sản xuất hiện đại phải gắn với việc hình thành chuỗi giá trị lâm sản. Điều này bao gồm việc xác định các loài cây trồng chủ lực phù hợp với thị trường, quy hoạch các vùng nguyên liệu ổn định, kết nối với các cơ sở chế biến và mạng lưới tiêu thụ. Chính sách lâm nghiệp của địa phương cần khuyến khích các doanh nghiệp đầu tư vào công nghệ chế biến sâu để nâng cao giá trị gia tăng của sản phẩm. Cách tiếp cận này không chỉ tối đa hóa lợi ích kinh tế mà còn tạo ra việc làm ổn định, góp phần cải thiện sinh kế người dân và thúc đẩy quản lý rừng bền vững.

4.2. Phân loại trạng thái rừng để đề xuất giải pháp kinh doanh

Không phải tất cả diện tích rừng sản xuất đều giống nhau. Cần phải phân loại chi tiết các trạng thái rừng hiện có để đưa ra biện pháp kỹ thuật phù hợp. Ví dụ, đối với rừng tự nhiên nghèo kiệt (trạng thái IIIA), giải pháp có thể là khoanh nuôi xúc tiến tái sinh kết hợp làm giàu rừng. Đối với đất trống, đồi trọc (trạng thái IA, IB), cần có kế hoạch trồng rừng mới. Đối với rừng trồng đã có, cần xác định cấp tuổi và chất lượng để quyết định thời điểm và phương thức khai thác. Việc phân loại chi tiết theo các quy phạm như QPN 6-84 giúp xây dựng một phương án quản lý rừng khoa học, tối ưu hóa năng suất và hiệu quả đầu tư cho từng lô, khoảnh.

V. Kết quả thực tiễn Bản đồ quy hoạch 3 loại rừng Mang Yang

Kết quả cuối cùng của quá trình nghiên cứu lý luận và phân tích thực tiễn là việc xây dựng thành công phương án và bản đồ quy hoạch 3 loại rừng Mang Yang. Đây là một sản phẩm tổng hợp, tích hợp đầy đủ các lớp thông tin về điều kiện tự nhiên, hiện trạng tài nguyên và các yếu tố kinh tế - xã hội. Bản đồ này phân định rõ ràng ranh giới của rừng đặc dụng, rừng phòng hộ, và rừng sản xuất đến từng tiểu khu, khoảnh. Tổng diện tích 3 loại rừng được xác định một cách khoa học, cân đối giữa các mục tiêu bảo tồn, bảo vệ môi trường và phát triển kinh tế. Văn bản quy hoạch đi kèm thuyết minh chi tiết các cơ sở lựa chọn, mục tiêu cụ thể cho từng loại rừng và đề xuất các giải pháp thực hiện. Đây là công cụ pháp lý và kỹ thuật quan trọng nhất để UBND huyện Mang Yang và các cơ quan chức năng triển khai công tác quản lý, giao đất, cho thuê đất lâm nghiệp, thu hút đầu tư và giám sát việc sử dụng tài nguyên rừng. Nó cũng là cơ sở để triển khai các chính sách quan trọng như chi trả dịch vụ môi trường rừng, góp phần nâng cao hiệu quả bảo vệ rừng.

5.1. Tổng hợp diện tích 3 loại rừng và cơ cấu sử dụng đất

Phương án quy hoạch đã xác định rõ cơ cấu diện tích 3 loại rừng trên địa bàn huyện Mang Yang. Cụ thể, diện tích rừng phòng hộ tập trung ở các khu vực đầu nguồn sông, núi cao, độ dốc lớn. Diện tích rừng đặc dụng bao gồm các vùng lõi có giá trị đa dạng sinh học cao nhất. Phần diện tích lớn nhất được quy hoạch cho rừng sản xuất, phân bố ở những vùng có điều kiện thuận lợi hơn cho canh tác và khai thác. Các số liệu này được thể hiện rõ ràng trên bản đồ và bảng biểu, cung cấp một cái nhìn tổng thể về định hướng sử dụng đất lâm nghiệp của huyện, làm cơ sở cho việc lập kế hoạch phát triển hàng năm và dài hạn.

5.2. Ý nghĩa của bản đồ quy hoạch sử dụng đất Mang Yang

Bản đồ quy hoạch sử dụng đất Mang Yang là công cụ quản lý trực quan và hiệu quả. Nó giúp công khai, minh bạch hóa thông tin quy hoạch, giúp người dân và doanh nghiệp dễ dàng tiếp cận và tuân thủ. Đối với cơ quan nhà nước, bản đồ là cơ sở để giải quyết các tranh chấp đất đai, ngăn chặn tình trạng lấn chiếm, phá rừng và chuyển đổi mục đích sử dụng rừng trái phép. Hơn nữa, việc tích hợp bản đồ quy hoạch lên các nền tảng số và GIS sẽ hỗ trợ đắc lực cho công tác theo dõi diễn biến tài nguyên rừng, cảnh báo sớm các nguy cơ và giúp việc ra quyết định quản lý được kịp thời và chính xác, hướng tới quản lý rừng bền vững.

VI. Định hướng phát triển rừng bền vững tại Mang Yang 2030

Để quy hoạch không chỉ nằm trên giấy, việc triển khai hiệu quả là yếu tố quyết định. Định hướng cho phát triển rừng bền vững tại Mang Yang đến năm 2030 cần tập trung vào một số giải pháp đột phá. Trước hết, cần hoàn thiện hệ thống chính sách lâm nghiệp tại địa phương, đặc biệt là các chính sách khuyến khích sự tham gia của cộng đồng và khu vực tư nhân vào bảo vệ và phát triển rừng. Cần đẩy mạnh việc thực thi hiệu quả chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng (PFES), tạo nguồn tài chính ổn định cho công tác bảo vệ rừng. Song song đó, việc ứng dụng khoa học công nghệ vào quản lý rừng bền vững là xu thế tất yếu. Sử dụng ảnh viễn thám để giám sát biến động, xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu lâm nghiệp thống nhất và áp dụng các giống cây trồng mới có năng suất cao là những bước đi cần thiết. Cuối cùng, việc lồng ghép quy hoạch lâm nghiệp vào quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội tổng thể của huyện sẽ đảm bảo sự phát triển hài hòa, cân bằng giữa bảo tồn và phát triển, giữa lợi ích của nhà nước, doanh nghiệp và người dân.

6.1. Xây dựng chính sách lâm nghiệp và giải pháp vốn đầu tư

Một phương án quản lý rừng hiệu quả phải đi kèm với các chính sách lâm nghiệp đủ mạnh. Cần có cơ chế rõ ràng về giao đất, giao rừng, cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất lâm nghiệp để người dân yên tâm đầu tư. Các chính sách tín dụng ưu đãi cho trồng rừng sản xuất, hỗ trợ kỹ thuật và giống cây trồng cần được triển khai rộng rãi. Ngoài ngân sách nhà nước, cần đa dạng hóa nguồn vốn đầu tư bằng cách kêu gọi xã hội hóa, thu hút doanh nghiệp đầu tư vào trồng rừng và chế biến lâm sản, cũng như tìm kiếm các nguồn tài trợ quốc tế cho các dự án bảo tồn đa dạng sinh học và giảm phát thải khí nhà kính từ rừng (REDD+).

6.2. Nâng cao năng lực quản lý và sự tham gia của cộng đồng

Yếu tố con người là then chốt. Cần nâng cao năng lực cho đội ngũ cán bộ lâm nghiệp từ cấp huyện đến xã, đặc biệt là lực lượng kiểm lâm và cán bộ khuyến nông. Đồng thời, phải tăng cường vai trò của cộng đồng địa phương trong quản lý rừng bền vững. Việc xây dựng và thực hiện các quy ước, hương ước bảo vệ rừng của thôn, làng; thành lập các tổ, đội tuần tra bảo vệ rừng dựa vào cộng đồng là những mô hình hiệu quả đã được chứng minh. Khi người dân được tham gia, được hưởng lợi từ rừng, họ sẽ trở thành những người bảo vệ tài nguyên hiệu quả nhất, góp phần hiện thực hóa mục tiêu phát triển rừng bền vững tại Mang Yang.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Bé gi¸o dôc vµ ®µo t¹o bé n«ng nghiÖp vµ ptnt Tr­êng ®¹i häc l©m nghiÖp ®ç v¨n nh©n nghiªn cøu c¬ së lý luËn vµ thùc tiÔn quy ho¹ch 3 lo¹i rõng t¹i huyÖn mang yang - tØnh gia lai chuyªn ngµnh: l©m häc m· sè: 60. luËn v¨n th¹c sü khoa häc l©m nghiÖp Hµ t©y - 2007 Bé gi¸o dôc vµ ®µo t¹o bé n«ng nghiÖp vµ ptnt Tr­êng ®¹i häc l©m nghiÖp ®ç v¨n nh©n nghiªn cøu c¬ së lý luËn vµ thùc tiÔn quy ho¹ch 3 lo¹i rõng t¹i huyÖn mang yang - tØnh gia lai chuyªn ngµnh: l©m häc m· sè: 60. luËn v¨n th¹c sü khoa häc l©m nghiÖp Ng­êi h­íng dÉn: Ts. Lª Sü ViÖt Hµ t©y – 2007 1 Më ®Çu Rõng vµ ®Êt rõng ViÖt Nam chiÕm trªn 1/2 tæng diÖn tÝch tù nhiªn toµn quèc, nã cã ý nhÜa v« cïng quan träng trong viÖc b¶o vÖ m«i tr­êng sinh th¸i, kinh tÕ, x· héi vµ an ninh quèc phßng.

Rõng ph©n bè trªn nh÷ng ®iÒu kiÖn tù nhiªn vµ kinh tÕ - x· héi rÊt kh¸c nhau nh­: VÒ mÆt tù nhiªn, rõng ViÖt Nam ph©n bè trªn nhiÒu d¹ng ®Þa h×nh kh¸c nhau, cã nh÷ng vïng lµ ®åi thÊp trªn ®é cao kho¶ng 50 m, song cã nh÷ng vïng ë ®é cao trªn 3. §é dèc biÕn ®æi rÊt lín, cã n¬i tíi 50 - 60 ®é. T­¬ng tù nh­ vËy, l­îng m­a còng kh«ng ®ång nhÊt, cã n¬i trung b×nh chØ 600 mm, song còng cã nh÷ng n¬i lªn trªn 3. V× ph©n bè trªn nh÷ng ®iÒu kiÖn tù nhiªn nh­ vËy mµ vai trß b¶o vÖ xãi mßn ®Êt, vai trß sinh thuû vµ ®iÒu chØnh dßng ch¶y cña rõng lµ v« cïng to lín.

Rõng ViÖt Nam cßn lµ n¬i kÕt hîp cña c¸c luång ®éng thùc vËt di c­ vµ b¶n ®Þa t¹o cho n­íc ta lµ n­íc cã møc ®é ®a d¹ng sinh häc hµng thø 16 trªn thÕ giíi [6] víi nhiÒu loµi ®Æc h÷u, quý, hiÕm vµ kinh tÕ cao. Do vËy rõng ViÖt Nam cßn cã gi¸ trÞ b¶o tån ®a d¹ng sinh häc rÊt cao. §©y lµ c¸i n«ic høa ®ùng nguån gen quý cho hiÖn t¹i vµ c¸c thÕ hÖ mai sau. §©y còng lµ n¬i tËp trung nhiÒu d©n téc thiÓu sè víi kho¶ng 25 triÖu d©n [24] víi c¸c phong tôc tËp qu¸n ®Æc s¾c mµ hµng ngµy cuéc sèng cña hä phô thuéc vµo rõng.

Do vËy, chøc n¨ng x· héi cña rõng cã mét ý nghÜa s©u s¾c, gi¸n tiÕp ¶nh h­ëng ®Õn an ninh, quèc phßng quèc gia. Bªn c¹nh ®ã, hµng ho¸ l©m s¶n tõ rõng còng lµ mét nguån lùc to lín ®Ó ®¸p øng cho yªu cÇu cho qu¸ tr×nh c«ng nghiÖp ho¸, hiÖn ®¹i ho¸ ®Êt n­íc còng nh­ cho nhu cÇu sinh sèng cña ng­êi d©n. Do sù ph©n bè cña rõng trªn c¸c ®iÒu kiÖn tù nhiªn, kinh tÕ, x· héi kh¸c nhau nªn vai trß b¶o vÖ m«i tr­êng, b¶o tån ®a d¹ng sinh häc vµ vai trß kinh tÕ x· héi cña rõng còng kh«ng ®ång nhÊt ë mäi n¬i. Nh÷ng n¬i rõng ë ®é cao, dèc, l­îng m­a, 2 ®Êt ®ai cã kÕt cÊu thÊp, tÇng máng th× yªu cÇu phßng hé cÇn ®­îc ­u tiªn hµng ®Çu.

Ng­îc l¹i, rõng b»ng ph¼ng, ph©n bè trªn ®é cao, ®é dèc thÊp Ýt ¶nh h­ëng ®Õn chøc n¨ng phßng hé b¶o vÖ m«i tr­êng th× vai trß s¶n xuÊt cÇn ®­îc ­u tiªn. Quy ho¹ch lîi dông tµi nguyªn rõng mét c¸ch hîp lý, dùa trªn nh÷ng c¬ së khoa häc vµ phï hîp víi ®iÒu kiÖn thùc tiÔn lµ nÒn t¶ng cña viÖc qu¶n lý vµ ph¸t triÓn rõng bÒn v÷ng T©y Nguyªn lµ mét trong nh÷ng vïng tËp trung nhiÒu ®Êt l©m nghiÖp nhÊt trªn c¶ n­íc, chiÕm 22,2%. Tµi nguyªn thùc ®éng vËt rõng kh¸ phong phó, tr÷ l­îng rõng kh¸ cao, ®Æc biÖt T©y Nguyªn cßn ®­îc coi lµ m¸i nhµ cña ba n­íc §«ng D­¬ng nªn cã vai trß v« cïng quan träng trong viÖc phßng hé ®Çu nguån. Tuy nhiªn, hiÖn t¹i n¬i ®©y tµi nguyªn rõng ®ang bÞ suy tho¸i m¹nh mÏ tr­íc søc Ðp tõ nhiÒu phÝa, diÖn tÝch rõng tù nhiªn hµng n¨m gi¶m trªn 45.000 ha trong giai ®o¹n 1992-2004, diÖn tÝch rõng trång t¨ng kh«ng ®¸ng kÓ [30].

NhiÒu diÖn tÝch rõng tù nhiªn cã chÊt l­îng kÐm, hiÖu qu¶ kinh tÕ còng nh­ m«i tr­êng thÊp vÉn ch­a cã gi¶i ph¸p ®Ó n©ng cao gi¸ trÞ sö dông ®Êt, t¹o viÖc lµm cho gÇn 2 triÖu ng­êi d©n vµ s¶n phÈm cho x· héi. §Æc biÖt lµ tr­íc tr×nh ®é qu¶n lý, sö dông, ph¸t triÓn rõng yÕu kÐm còng nh­ yªu cÇu m¹nh mÏ cña qu¸ tr×nh c«ng nghiÖp ho¸, hiÖn ®¹i ho¸ ®Êt n­íc. Tr­íc t×nh h×nh ®ã mµ viÖc ph¸t triÓn, sö dông tµi nguyªn rõng mét c¸ch cã c¬ së khoa häc, hîp lý, bÒn v÷ng phï hîp víi ®iÒu kiÖn thùc tiÔn ®Þa ph­¬ng nh»m ph¸t huy mét c¸ch tèi ®a chøc n¨ng cña tõng lo¹i rõng lµ ®ßi hái cÊp b¸ch cña c«ng t¸c quy ho¹ch, cô thÓ lµ c«ng t¸c quy ho¹ch ph©n chia, ph©n cÊp 3 lo¹i rõng ph¶i dùa trªn c¬ së lý luËn vµ thùc tiÔn còng nh­ viÖc tæ chøc qu¶n lý, sö dông vµ ph¸t triÓn 3 lo¹i rõng. XuÊt ph¸t tõ nh÷ng yªu cÇu nªu trªn, ®Ò tµi “ Nghiªn cøu c¬ së lý luËn vµ thùc tiÔn quy ho¹ch 3 lo¹i rõng t¹i huyÖn Mang Yang, tØnh Gia Lai” sÏ gãp phÇn hoµn thiÖn c¸c nguyªn t¾c, quan ®iÓm, tr×nh tù, ph­¬ng ph¸p vµ c¸c tiªu chÝ, chØ tiªu ph©n chia, quy ho¹ch 3 lo¹i rõng ë T©y Nguyªn nãi riªng vµ c¶ n­íc nãi chung.

3 Ch­¬ng 1 Tæng quan vÊn ®Ò nghiªn cøu 1. Trªn thÕ giíi 1. VÒ ph©n chia, ph©n lo¹i rõng ®Æc dông - ViÖc giµnh c¸c khu rõng tù nhiªn ®Ó thµnh lËp c¸c khu vùc b¶o vÖ thiªn nhiªn víi c¸c møc ®é kh¸c nhau ®· ®­îc con ng­êi quan t©m tõ l©u ®êi. §Çu tiªn lµ viÖc thµnh lËp VQG Yellowstone ë Mü (n¨m 1872), VQG ë Singapor (n¨m 1883), Australia (n¨m 1887), Nam Phi (n¨m 1897).

Cho ®Õn n¨m 1967 toµn thÕ giíi ®· cã 1204 VQG vµ khu dù tr÷ thiªn nhiªn, n¨m 1990 sè l­îng c¸c khu b¶o vÖ thiªn nhiªn lµ 4545 (IUCN, 1990). - VÒ ph­¬ng ph¸p tiÕp cËn trong ph©n lo¹i, ph©n chia lµm c¬ së cho viÖc x©y dùng c¸c khu rõng b¶o vÖ còng ®­îc quan t©m nhiÒu, n¨m 1994, IUCN x©y dùng bé tiªu chuÈn ph©n h¹ng c¸c khu b¶o tån, gåm: + V­ên quèc gia (National Park) (VQG); + Khu b¶o tån thiªn nhiªn (Nature Reserve) (KBTTN); + Khu b¶o tån loµi vµ hÖ sinh th¸i (Spciese/Habitat Protected areas); + Khu b¶o tån sinh c¶nh (Protected Landscape). Nh»m lµm c¬ së cho viÖc x©y dùng c¸c khu b¶o tån, Ng©n hµng ThÕ giíi vµ Quü ®éng vËt hoang d· Mü ®· chia thµnh c¸c vïng sinh th¸i trªn ph¹m vi toµn cÇu, theo ®ã ViÖt Nam cã 15 vïng sinh th¸i kh¸c nhau [25]. Tæ chøc b¶o tån chim quèc tÕ (Birdlife) ®Ò xuÊt dïng c¸c loµi chim ®Æc h÷u lµm chØ thÞ cho ®a d¹ng sinh häc [25].

VÒ ph©n chia, ph©n cÊp rõng phßng hé ®Çu nguån C«ng t¸c ph©n cÊp rõng phßng hé ®Çu nguån ë ngoµi n­íc ®· ®­îc chó ý còng tõ kh¸ l©u. Khëi ®Çu lµ c¸c nghiªn cøu vÒ xãi mßn ®Êt, tiªu biÓu nh­: - Wischmeier W. (1978) [35] khi nghiªn cøu vÒ l­îng ®Êt mÊt do m­a ®· x©y dùng ®­îc ph­¬ng tr×nh dù b¸o l­îng ®Êt xãi mßn nh­ sau: 4 A = 2,47.P Trong ®ã: A = L­îng ®Êt xãi mßn (tÊn/ha/n¨m) 2,47 = hÖ sè chuyÓn ®æi tõ acre sang hecta R = hÖ sè xãi mßn do m­a K = hÖ sè xãi mßn ®Êt LS = nh©n tè ®Þa h×nh C = hÖ s« th¶m thùc vËt P = hÖ sè b¶o vÖ ®Êt + Víi hÖ sè xãi mßn do m­a (R): Theo lý thuyÕt, l­îng m­a b×nh qu©n n¨m cµng cao th× hÖ sè xãi mßn cµng lín, dÉn tíi ®Êt bÞ xãi mßn cµng m¹nh. + Víi hÖ sè xãi mßn ®Êt (K): §Êt cã hÖ sè xãi mßn cao th× dÔ bÞ xãi mßn h¬n lµ ®Êt cã hÖ sè xãi mßn thÊp khi cïng chÞu c­êng ®é m­a nh­ nhau.

Hay nãi c¸ch kh¸c hÖ sè K x¸c ®Þnh møc ®é bÒn v÷ng mét c¸ch t­¬ng ®èi cña c¸c lo¹i ®Êt kh¸c nhau ®èi víi xãi mßn. Qua nghiªn cøu cho thÊy K phô thuéc vµo b¶n chÊt cña ®Êt, tøc phô thuéc mét c¸ch tæng hîp vµo nh÷ng phÇn tö cÊu thµnh nªn ®Êt nh­ thµnh phÇn c¬ giíi, kÕt cÊu bÒn v÷ng trong n­íc, kh¶ n¨ng thÊm n­íc, hµm l­îng chÊt h÷u c¬, ®é Èm tù nhiªn, ®é xèp,. Hai t¸c gi¶ ®· ®­a ra to¸n ®å x¸c ®Þnh hÖ sè xãi mßn cña ®Êt b»ng hÖ sè K. To¸n ®å nµy ®­îc cÊu t¹o bëi 5 th«ng sè c¬ b¶n sau ®©y:  Tû lÖ % h¹t bôi vµ h¹t c¸t mÞn cã kÝch th­íc 0,05 - 0,1 mm;  Tû lÖ % h¹t c¸t cã kÝch th­íc 0,1 - 2,0 mm;  Tû lÖ % chÊt h÷u c¬;  Tû lÖ % h¹t ph©n t¸n vµ h¹t kÕt bÒn trong n­íc;  Tèc ®é thÊm n­íc cña ®Êt.

+ Víi hÖ sè ®Þa h×nh (LS): YÕu tè ®Þa h×nh gåm ®é dèc vµ chiÒu dµi s­ên dèc. ChiÒu dµi s­ên dèc ®­îc tÝnh b»ng kho¶ng c¸ch tõ ®iÓm b¾t nguån dßng ch¶y mÆt ®Õn ®iÓm diÔn ra sù l¾ng ®äng bïn c¸t hoÆc tíi ®iÓm tiÕp xóc víi lßng dÉn nµo ®ã. Trong thùc tÕ mèi liªn hÖ gi÷a ®é dèc vµ chiÒu dµi s­ên dèc lµ rÊt chÆt chÏ nªn hai hÖ sè nµy cã thÓ tÝnh gép vµ x©y dùng mét chuyªn ®Ò duy nhÊt ®Ó ®¸nh gi¸ ¶nh h­ëng cña nã ®Õn xãi mßn ®Êt. 5 + Víi hÖ sè thùc b× (C): Thùc b× cã vai trß quan träng trong b¶o vÖ ®Êt, chèng xãi mßn.

Kh¶ n¨ng chèng xãi mßn cña thùc b× phô thuéc vµo ®é che phñ, loµi c©y, tÇng thø, cÊu t¹o t¸n l¸, vá c©y, hÖ rÔ, … HÖ sè C biÓu diÔn cho sù ¶nh h­ëng cña lo¹i c©y trång, ph­¬ng thóc canh t¸c… + Víi hÖ sè b¶o vÖ ®Êt (P): ë ®©y t¸c gi¶ ®­a hÖ sè nµy vµo ph­¬ng tr×nh ®Ó biÓu thÞ t¸c dông cña c¸c biÖn ph¸p chèng xãi mßn kh¸c nhau trªn s­ên dèc. P lµ tû sè gi÷a l­îng ®Êt xãi mßn trªn ruéng trång c©y cã ¸p dông c¸c biÖn ph¸p chèng xãi mßn ®Êt trªn ruéng kh«ng thùc hiÖn c¸c biÖn ph¸p nªu trªn. Nh­ vËy, P cao nhÊt = 1 khi trong ®iÒu kiÖn canh t¸c kh«ng ¸p dông c¸c biÖn ph¸p chèng xãi mßn ®Êt, P < 1 khi thùc hiÖn c¸c biÖn ph¸p ®ã. - Vµo cuèi nh÷ng n¨m 1980, ë Th¸i Lan sö dông ph­¬ng tr×nh håi quy to¸n häc ®a nh©n tè ®Ó ph©n cÊp phßng hé [34], ph­¬ng tr×nh cã d¹ng: WSC = a + b X1 + cX2 + dX3 + eX4 + fX5 + gX6.

Trong ®ã: a, b, c, d, e, f vµ g lµ c¸c hÖ sè cña ph­¬ng tr×nh t­¬ng quan. X1, X2, X3, X4, X5, X6 lÇn l­ît lµ ®é dèc, d¹ng ®Êt, ®é cao, ®Þa h×nh, ®Êt (tÝnh chÊt cña ®Êt) vµ th¶m thùc vËt rõng.