phần Mở đầu, Kết luận và khuyến nghị, Tài liệu tham khảo, Phụ lục, nội dung chính của luận văn đƣợc cấu trúc qua 3 chƣơng nhƣ sau: Chƣơng 1: Cơ sở lý luận về quản lý xây dựng văn hóa nhà trƣờng ở trƣờng 5 trung học cơ sở. Chƣơng 2: Thực trạng quản lý xây dựng văn hóa nhà trƣờng ở các trƣờng trung học cơ sở huyện Tuy Phƣớc, tỉnh Bình Định. Chƣơng 3: Biện pháp quản lý xây dựng văn hóa nhà trƣờng ở các trƣờng trung học cơ sở huyện Tuy Phƣớc, tỉnh Bình Định. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ XÂY DỰNG VĂN HÓA NHÀ TRƢỜNG Ở TRƢỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ 1.
Tổng quan lịch sử nghiên cứu vấn đề 1. Nghiên cứu về VHNT và quản lý VHNT ở nước ngoài Trong công tác quản lý giáo dục, VHNT là một trong những vấn đề có tính rộng lớn và phức tạp, có sự ảnh hƣởng lớn đến toàn bộ hoạt động của nhà trƣờng. Do vậy, quản lý VHNT đã thực sự thu hút đƣợc sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu trong và ngoài nƣớc. Về các phƣơng diện nghiên cứu nội dung này, chúng ta có thể nêu ra một số hƣớng tìm hiểu cơ bản nhƣ sau Thứ nhất là hướng nghiên cứu về các yếu tố cấu thành nên VHNT.
Đại diện cho hƣớng nghiên cứu này là các tác giả: Purkey và Smith; Barbara Fralinger,. trong đó đáng kể nhất là Edgar H. Theo quan điểm của tác giả này, khi nghiên cứu văn hóa nhà trƣờng, ông ta đã cho rằng văn hóa nhà trƣờng gồm 3 thành tố cấu thành. Nó bao gồm: Những quá trình và cấu trúc hữu hình; Hệ thống giá trị đƣợc tuyên bố; Những quan niệm chung.
Các thành tố này nằm trong mối quan hệ hữu cơ, tạo nên VHNT nhƣ một tổng thể. Schein đã đƣa ra khái niệm văn hóa tổ chức đƣợc giới khoa học thừa nhận. Theo ông, văn hóa tổ chức là một tập hợp của những nguyên tắc cơ bản đƣợc công nhận là đúng mà một tập thể cùng chia sẻ, những nguyên tắc ấy đƣợc vận dụng để giải quyết những vấn đề nảy sinh trong tổ chức khi cần phải thích nghi với những biến đổi bên ngoài cũng nhƣ để tạo ra sự gắn kết và hội nhập trong nội bộ tổ chức ấy. VHNT cũng đƣợc coi nhƣ chân dung nhân cách của một tổ chức.
Thông qua kiến trúc của các tòa nhà, việc bảo trì thiết bị của nhà trƣờng, tƣơng tác giữa ngƣời học với nhau, giữa GV, CBQL và HS. Thứ hai là hướng nghiên cứu về sự tác động của yếu tố VHNT đến hiệu quả giáo dục của nhà trường và vai trò của chủ thể quản lý tới xây dựng VHNT. Tiêu biểu cho hƣớng tiếp cận này là tác giả Dewitdvà nhóm cộng sự của mình [15]. Năm 2003, nhóm nghiên cứu của ông đã tìm hiểu văn hóa nhà trƣờng từ góc độ vai trò của VHNT đối với kết quả học tập và hành vi của HS.
Các tác giả này đã phân tích 7 cũng về sự tác động, ảnh hƣởng của VHNT đến kết quả học tập và hành vi của HS. Ở đây, VHNT nhƣ là cơ sở, chuẩn mực để HS học tập và hành động. Mọi nhận thức, thái độ và hành vi của HS đều lấy VHNT để quy chiếu. Thứ ba là hướng nghiên cứu về các yếu tố ảnh hưởng tới xây dựng VHNT.
Nếu những nghiên cứu trên tập chung vào việc nghiên cứu về các yếu tố cấu thành nên VHNT; sự tác động của yếu tố VHNT đến hiệu quả giáo dục của nhà trƣờng và vai trò của chủ thể quản lý tới xây dựng VHNT thì một số nhà nghiên cứu dƣới đây lại tập trung vào việc tìm hiểu về các yếu tố ảnh hƣởng tới VHNT. Nghiên cứu của các tác giả Trost, S. Các tác giả này lại tập trung vào việc tìm hiểu tác động của yếu tố thể chất, hoạt động thể dục, thể thao trong nhà trƣờng tới VHNT. Kết quả nghiên cứu đã cho thấy, rõ ràng là yếu tố thể chất, hoạt động thể dục, thể thao trong nhà trƣờng thật sự có ảnh hƣởng tới văn hoá của nhà trƣờng.
Hoạt động thể dục, thể thao trong nhà trƣờng nhƣ là một trong những nội dung cấu thành nên diện mạo văn hoá học tập, sinh hoạt trong nhà trƣờng. Nhà trƣờng tổ chức tốt các hoạt động thể dục, thể thao, thu hút đƣợc nhiều HS và GV trong trƣờng tham gia sẽ tạo ra một môi trƣờng văn hoá sinh hoạt lành mạnh, tạo điều kiện cho ngƣời học đƣợc phát triển một cách toàn diện. Chính trong hoạt động tập thể cùng nhau này sẽ tạo ra các nhóm học sinh tích cực, tạo ra sự thân thiện và đồng thuận trong môi trƣờng học đƣờng, giảm thiểu các hoạt động tiêu cực của học sinh nhƣ: chơi game, nghiện cờ bạc, rƣợu chè. Nhƣ vậy, khác với các nghiên cứu trƣớc đây, nghiên cứu này đã đi một hƣớng riêng, tìm ra một trong những nội dung rất cơ bản, một thành tố tạo nên VHNT đó là hoạt động thể dục, thể thao trong nhà trƣờng.
Thứ tư là hướng nghiên cứu về giải pháp phát triển VHNT. Cũng theo hƣớng nghiên cứu này các tác giả Keup Jennifer R.; Walker, Arianne AAstin; Helen S.; Lindholm, Jennifer; A Julie Heifetz & Richard Hagbergtìm hiểu chiến lƣợc phát triển VHNT [15]. Kết quả nghiên cứu của các tác giả trên cho thấy: Ngƣời lãnh đạo cần tìm hiểu môi trƣờng và các yếu tố ảnh hƣởng tới chiến lƣợc phát triển của nhà trƣờng trong hiện tại và tƣơng lai. Xem xét những yếu tố có ảnh hƣởng đến sự thay 8 đổi chiến lƣợc phát triển của nhà trƣờng.
Ngƣời lãnh đạo cần xác định đâu là giá trị cốt lõi làm cơ sở cho thành công và sự phát triển của nhà trƣờng. Các giá trị cốt lõi phải là các giá trị luôn có ảnh hƣởng đến các thành viên trong nhà trƣờng và ảnh hƣởng đến uy tín xã hội của nhà trƣờng. Đây là một định hƣớng cơ bản để quản lý và xây dựng VHNT và thể hiện tầm nhìn của nhà trƣờng. Ngoài ra, công tác đánh giá thực trạng văn hóa của nhà trƣờng hiện tại sẽ hƣớng đến việc chỉ ra những mặt mạnh và tồn tại của VHNT; xác định những yếu tố tác động đến VHNT; xác định những điều cần thay đổi trong quá trình xây dựng VHNT; xác định vai trò của ngƣời lãnh đạo trong phát triển văn hóa của nhà trƣờng từ hoạch định chính sách, xác định tầm nhìn của nhà trƣờng, gây dựng niềm tin của các thành viên.
Soạn thảo một kế hoạch, một phƣơng án hành động cụ thể trong việc thực hiện chiến lƣợc và mục tiêu phát triển VHNT. Nhƣ vậy, các công trình nghiên cứu của các học giả uy tín hàng đầu về phát triển nhà trƣờng ở nƣớc ngoài đã xác định rõ cần phải xem VHNT nhƣ là một bộ phận của quá trình thay đổi trong tổ chức. Một nhà trƣờng có môi trƣờng văn hóa tốt là một nhà trƣờng đào tạo có chất lƣợng cao, có sự phát triển bền vững, có uy tín trong cộng đồng và toàn xã hội. Qua kết quả nghiên cứu của các học giả, các nhà quản lý giáo dục ở nƣớc ngoài đã phân tích trên, chúng ta có thể nhận thấy đây là một trong những vấn đề trọng yếu và có tác động thiết thực đối với công tác quản lý nhà nƣớc trong nhà trƣờng hiện nay.
Nghiên cứu VHNT và quản lý VHNT ở trong nước Nhƣ đã trình bày, VHNT là một khái niệm mới xuất hiện trong vài thập niên gần đây, nhƣng nội hàm của nó thì đã đƣợc đề cập đến từ lâu rồi. VHNT là nền tảng và định hƣớng cho sự phát triển tiến bộ của nhà trƣờng, là một động lực quan trọng để thực hiện đổi mới QLGD. Cũng giống nhƣ văn hóa, VHNT cũng đƣợc nhiều tác giả nghiên cứu và tiếp cận dƣới nhiều góc độ khác nhau. VHNT và công tác quản lý VHNT sẽ trở thành những điểm quy chiếu mới để đánh giá sự phát triển toàn diện của nhà trƣờng trong quá trình phát triển toàn diện và vì quyền lợi của ngƣời học.
Năm 1991, trong Giáo dục Việt Nam trước ngưỡng cửa của thế kỉ XXI, 9 Phạm Minh Hạc đã phân tích sâu về giáo dục nếp sống văn hóa cho sinh viên trong học tập, sinh hoạt, văn hóa, tiêu dùng và trong ứng xử [12]. Năm 2007, Phạm Minh Hạc, Hồ Sỹ Quý trong bài viết “Nghiên cứu con ngƣời, đối tƣợng và những hƣớng chủ yếu” cho rằng xây dựng văn hóa học đƣờng sẽ tạo điều kiện đƣa tiêu chí Chân - Thiện - Mỹ vào nhà trƣờng. Khi đƣa các giá trị này vào nhà trƣờng sẽ làm cho chất lƣợng dạy và học đƣợc nâng cao, sự phát triển của nhà trƣờng sẽ tốt hơn” [37]. Đến năm 2009, Phạm Minh Hạc trong bài viết “Giáo dục giá trị xây dựng văn hoá học đƣờng” (Kỷ yếu Văn hoá học đường – Lý luận và thực tiễn) [30] đã nêu bật một số vấn đề cơ bản về mặt lý luận của VHNT.
Trong nghiên cứu này, tác giả đã cho rằng, việc việc xây dựng và quản lý VHNT ở Việt Nam hiện nay cần quan tâm một số vấn đề sau: Một là, cần chú ý đến điều kiện học tập, cơ sở vật chất của nhà trƣờng. Cơ sở vật chất của các trƣờng còn nhiều khó khăn (trƣờng lớp, sách giáo khoa). Để xây dựng và quản lý VHNT cần chú ý đến công tác đầu tƣ, xây dựng và quản lý hệ thống cơ sở vật chất của nhà trƣờng. Hai là, trong quá trình xây dựng và quản lý môi trường giáo dục trong nhà trƣờng - một môi trƣờng giáo dục thân thiện gồm 6 nội dung: Kỷ cƣơng, trung thực, khách quan, công bằng, tình thƣơng, khuyến khích sáng tạo, hiệu quả.
Ba là, cần chú trọng xây dựng và quản lý hệ thống các tiêu chuẩn về văn hóa ứng xử, văn hóa giao tiếp trong nhà trƣờng với tƣ cách là những phƣơng diện cụ thể của VHNT. Đó là cách ứng xử văn minh, thân thiện, biết tôn trọng, quan tâm đến ngƣời khác. Trong bài viết “Văn hoá học đƣờng – Nhìn từ khía cạnh lý luận và thực tiễn” (2009), Vũ Dũng cho rằng văn hóa học đƣờng là hành vi ứng xử của các chủ thể tham gia hoạt động đào tạo trong nhà trƣờng, là lối sống văn minh trong trƣờng học. Cùng quan điểm với Vũ Dũng, Trần Quốc Thành trong “Bàn về văn hoá học đƣờng” (2009) cũng nhấn mạnh về các biểu hiện của của văn hóa học đƣờng.
Theo tác giả, văn hóa học đƣờng gồm 2 phần lớn: Phần nổi là định hƣớng phát triển của nhà trƣờng, mục tiêu phát triển, các giá trị mà nhà trƣờng theo đuổi, khung cảnh của nhà trƣờng (nhà, phòng học, phòng làm việc, cơ sơ vật chất, biểu trƣng của nhà trƣờng).