I. Nền tảng lý luận về quan hệ HĐND và UBND cấp xã
Để hiểu rõ về quan hệ của Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân cấp xã, cần phân tích nền tảng lý luận và pháp lý vững chắc. Theo Hiến pháp 2013 và Luật Tổ chức chính quyền địa phương 2015, Hội đồng nhân dân (HĐND) là cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương, đại diện cho ý chí và quyền làm chủ của nhân dân. Ngược lại, Ủy ban nhân dân (UBND) là cơ quan hành chính nhà nước ở địa phương, có vai trò chấp hành và điều hành. Mối quan hệ này được xây dựng trên nguyên tắc quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp và kiểm soát giữa các cơ quan. HĐND, do nhân dân trực tiếp bầu ra, có hai chức năng cốt lõi: quyết định các vấn đề quan trọng của địa phương và giám sát việc tuân thủ pháp luật. UBND, do HĐND cùng cấp bầu ra, có trách nhiệm tổ chức thực thi các nghị quyết của HĐND và các văn bản pháp luật của cấp trên. Tính chất của mối quan hệ này thể hiện qua ba khía cạnh. Thứ nhất là quan hệ phụ thuộc: UBND phụ thuộc vào HĐND trong việc thông qua các chủ trương, kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội, ngân sách. Thứ hai là quan hệ chấp hành: UBND là cơ quan chấp hành, phải tuyệt đối tuân thủ và triển khai các nghị quyết do HĐND ban hành. Thứ ba là quan hệ trách nhiệm: UBND phải báo cáo và chịu trách nhiệm trước HĐND về mọi hoạt động của mình. Sự phân định rõ ràng này nhằm đảm bảo hiệu quả quản lý nhà nước ở cấp cơ sở, tránh chồng chéo và phát huy tối đa vai trò của mỗi cơ quan trong hệ thống chính quyền địa phương.
1.1. Phân định chức năng nhiệm vụ của HĐND và UBND cấp xã
Việc phân định rõ chức năng nhiệm vụ của HĐND và UBND cấp xã là yếu tố then chốt để bộ máy chính quyền hoạt động hiệu quả. HĐND, với tư cách là cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương, thực hiện chức năng quyết định các vấn đề quan trọng tại địa phương thông qua việc ban hành nghị quyết. Các quyết định này bao trùm mọi lĩnh vực từ kinh tế, văn hóa - xã hội đến quốc phòng - an ninh. Đồng thời, HĐND thực hiện chức năng giám sát tối cao đối với toàn bộ hoạt động của các cơ quan nhà nước tại địa phương, đặc biệt là UBND cùng cấp. Trong khi đó, UBND là cơ quan hành chính nhà nước ở địa phương và là cơ quan chấp hành của HĐND. Nhiệm vụ chính của UBND là tổ chức triển khai thực hiện các nghị quyết của HĐND, các văn bản của cơ quan nhà nước cấp trên, và quản lý toàn diện các mặt đời sống kinh tế - xã hội trên địa bàn. Mối quan hệ này đảm bảo rằng các quyết sách của HĐND, vốn đại diện cho ý chí của nhân dân, được cụ thể hóa thành những hành động quản lý thực tiễn, góp phần nâng cao đời sống người dân và phát triển địa phương.
1.2. Cơ sở pháp lý theo Luật Tổ chức chính quyền địa phương 2015
Luật Tổ chức chính quyền địa phương 2015 và các văn bản sửa đổi, bổ sung đã tạo ra một hành lang pháp lý toàn diện, quy định chi tiết về mối quan hệ giữa HĐND và UBND. Điều 8 của Luật khẳng định: "UBND do HĐND cùng cấp bầu, là cơ quan chấp hành của HĐND, cơ quan hành chính nhà nước ở địa phương, chịu trách nhiệm trước Nhân dân địa phương, HĐND cùng cấp và cơ quan hành chính nhà nước cấp trên." Quy định này xác lập vị thế pháp lý và mối quan hệ trực thuộc của UBND đối với HĐND. Luật cũng quy định cụ thể về cơ cấu tổ chức, nhiệm vụ, quyền hạn của từng cơ quan. Ví dụ, Điều 33 quy định HĐND xã có quyền quyết định dự toán thu chi ngân sách, các biện pháp phát triển kinh tế - xã hội, trong khi Điều 35 giao UBND xã nhiệm vụ xây dựng và trình các kế hoạch đó để HĐND thông qua. Mối quan hệ về mặt tổ chức cũng được thể hiện rõ: HĐND bầu, miễn nhiệm, bãi nhiệm các thành viên của UBND, thể hiện quyền lực của cơ quan dân cử đối với cơ quan chấp hành.
II. Khám phá thực trạng quan hệ HĐND UBND tại huyện Hóc Môn
Nghiên cứu quan hệ của Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân cấp xã từ thực tiễn huyện Hóc Môn, TP.HCM cho thấy bức tranh đa chiều về sự phối hợp và những thách thức còn tồn tại. Huyện Hóc Môn, một huyện ngoại thành với tốc độ đô thị hóa nhanh, đặt ra nhiều yêu cầu phức tạp cho công tác quản lý nhà nước. Thực trạng hoạt động của chính quyền địa phương tại 11 xã và 1 thị trấn của huyện trong nhiệm kỳ 2016-2021 cho thấy sự nỗ lực trong việc tuân thủ các quy định của pháp luật. HĐND các xã đã tổ chức định kỳ các kỳ họp, ban hành hàng trăm nghị quyết về các vấn đề kinh tế - xã hội, ngân sách, và đầu tư công. Hoạt động giám sát được tăng cường, tập trung vào các lĩnh vực nhạy cảm như quản lý đất đai, xây dựng, môi trường. Về phía UBND, công tác triển khai nghị quyết của HĐND được thực hiện tương đối bài bản. Tuy nhiên, thực tiễn cũng bộc lộ những hạn chế. Mối quan hệ đôi khi còn mang tính hình thức, chất lượng một số nghị quyết chưa cao, tính khả thi chưa được xem xét kỹ lưỡng. Năng lực quản lý của cán bộ công chức cấp xã còn không đồng đều, một số đại biểu HĐND hoạt động kiêm nhiệm, thiếu thời gian và chuyên môn sâu để thực hiện tốt vai trò giám sát. Sự phối hợp giữa Thường trực HĐND và UBND trong việc chuẩn bị nội dung kỳ họp đôi khi chưa thực sự chặt chẽ, dẫn đến việc các quyết sách chưa phản ánh đầy đủ tâm tư, nguyện vọng của cử tri. Đây là những thách thức cần có giải pháp khắc phục để nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước ở cấp cơ sở.
2.1. Đánh giá tình hình kinh tế xã hội huyện Hóc Môn
Bối cảnh tình hình kinh tế - xã hội huyện Hóc Môn có tác động trực tiếp đến hoạt động của chính quyền cấp xã. Huyện có tốc độ tăng trưởng kinh tế ổn định, cơ cấu kinh tế chuyển dịch đúng hướng “thương mại – dịch vụ, công nghiệp – tiểu thủ công nghiệp, nông nghiệp”. Thu nhập bình quân đầu người đạt 63,732 triệu đồng/người/năm. Sự phát triển này đặt ra các yêu cầu cao hơn về quản lý hạ tầng, môi trường, an ninh trật tự. HĐND và UBND các xã phải đối mặt với các vấn đề như quản lý xây dựng trái phép, ô nhiễm môi trường, và đảm bảo an sinh xã hội trong bối cảnh dân số cơ học tăng nhanh. Ví dụ, việc HĐND xã ban hành nghị quyết về duy tu đường giao thông nông thôn hay UBND triển khai các biện pháp quản lý trật tự đô thị đều xuất phát từ nhu cầu thực tiễn của sự phát triển kinh tế - xã hội. Do đó, việc phân tích bối cảnh này là cần thiết để đánh giá chính xác hiệu quả hoạt động và sự phối hợp giữa hai cơ quan.
2.2. Phân tích mô hình tổ chức chính quyền cấp xã tại Hóc Môn
Mô hình tổ chức chính quyền cấp xã tại Hóc Môn tuân thủ theo quy định chung của Luật Tổ chức chính quyền địa phương 2015. HĐND cấp xã có từ 30 đến 35 đại biểu, gồm Thường trực HĐND (Chủ tịch và Phó Chủ tịch) và hai ban chuyên trách là Ban Pháp chế và Ban Kinh tế - Xã hội. UBND cấp xã có từ 3 đến 5 thành viên. Thực tiễn cho thấy, các Ban của HĐND, dù là một điểm mới, hoạt động còn hạn chế do các thành viên chủ yếu hoạt động kiêm nhiệm, thiếu chuyên môn sâu và thời gian. Chẳng hạn, một Trưởng ban có thể đồng thời là lãnh đạo một đoàn thể, dẫn đến khó khăn trong việc thực hiện giám sát chuyên sâu. Về chất lượng đại biểu, dù trình độ học vấn đã được nâng lên, vẫn còn tình trạng đại biểu là cán bộ chính quyền chiếm tỷ lệ cao, có thể ảnh hưởng đến tính độc lập và khách quan trong hoạt động giám sát của Hội đồng nhân dân.
III. Tối ưu vai trò của HĐND trong giám sát UBND cấp xã
Để quan hệ của Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân cấp xã đi vào thực chất, việc tối ưu hóa vai trò giám sát của HĐND là nhiệm vụ trọng tâm. Giám sát không chỉ là công cụ kiểm soát quyền lực mà còn là phương thức giúp UBND hoạt động hiệu quả hơn. Vai trò của HĐND trong giám sát UBND được thể hiện qua nhiều hình thức đa dạng. Tại các kỳ họp, HĐND xem xét báo cáo công tác của UBND, thực hiện chất vấn và yêu cầu giải trình đối với Chủ tịch, Phó Chủ tịch và các thành viên UBND. Giữa hai kỳ họp, Thường trực HĐND và các Ban của HĐND tiến hành giám sát chuyên đề theo các nghị quyết đã được thông qua. Đây là hình thức giám sát sâu, tập trung vào những vấn đề bức xúc mà cử tri quan tâm. Tại huyện Hóc Môn, trong nhiệm kỳ 2016-2021, HĐND các xã đã tổ chức khoảng 245 cuộc giám sát, khảo sát, tập trung vào các lĩnh vực như xây dựng cơ bản, vệ sinh môi trường, thu chi ngân sách. Tuy nhiên, để hoạt động giám sát thực sự hiệu quả, cần khắc phục tình trạng nể nang, ngại va chạm. Các kết luận, kiến nghị sau giám sát cần được theo dõi, đôn đốc thực hiện quyết liệt, tránh tình trạng "đánh trống bỏ dùi". Nâng cao kỹ năng giám sát cho đại biểu HĐND thông qua tập huấn, bồi dưỡng là giải pháp cần thiết để đảm bảo các hoạt động giám sát của Hội đồng nhân dân ngày càng chuyên nghiệp và hiệu quả.
3.1. Phân tích các hình thức hoạt động giám sát của HĐND
Hoạt động giám sát của Hội đồng nhân dân được quy định trong Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội và HĐND năm 2015, bao gồm nhiều hình thức. Giám sát tại kỳ họp là hình thức cơ bản nhất, thông qua việc xem xét các báo cáo định kỳ của UBND, chất vấn trực tiếp các thành viên UBND. Giám sát chuyên đề cho phép HĐND đi sâu vào một lĩnh vực cụ thể, thành lập các đoàn giám sát để khảo sát thực tế, thu thập thông tin và đưa ra kiến nghị xác đáng. Ngoài ra, hoạt động tiếp xúc cử tri cũng là một kênh giám sát quan trọng, giúp HĐND nắm bắt tâm tư, nguyện vọng và những phản ánh của người dân về hoạt động của UBND. Tại Hóc Môn, các hình thức này đều được triển khai. Tuy nhiên, hiệu quả thực tế phụ thuộc nhiều vào sự chủ động, tinh thần trách nhiệm và năng lực của từng đại biểu cũng như của Thường trực HĐND.
3.2. Đánh giá cơ chế phối hợp công tác giữa HĐND và UBND
Một cơ chế phối hợp công tác giữa HĐND và UBND hiệu quả là nền tảng cho sự thành công của hoạt động giám sát và quản lý nói chung. Sự phối hợp này thể hiện ở việc chuẩn bị nội dung cho các kỳ họp, xây dựng dự thảo nghị quyết, và triển khai thực hiện nghị quyết. Tại Hóc Môn, các xã đã ban hành Quy chế phối hợp hoạt động giữa Thường trực HĐND – UBND – UBMTTQ. Trước mỗi kỳ họp, ba bên thống nhất nội dung, chương trình, đảm bảo các báo cáo, tờ trình được chuẩn bị chu đáo và gửi đến đại biểu đúng thời hạn. Sau kỳ họp, UBND có trách nhiệm xây dựng kế hoạch triển khai nghị quyết, trong khi HĐND và UBMTTQ giám sát quá trình này. Mặc dù đã có quy chế, sự phối hợp trên thực tế đôi khi vẫn chưa đồng bộ. Việc nâng cao chất lượng phối hợp, đảm bảo thông tin thông suốt và trách nhiệm rõ ràng sẽ giúp mối quan hệ giữa hai cơ quan trở nên gắn kết và thực chất hơn.
IV. Giải pháp nâng cao trách nhiệm của UBND cấp xã tại Hóc Môn
Để nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước ở cấp cơ sở, việc xác định và tăng cường trách nhiệm của Ủy ban nhân dân cấp xã là yếu tố quyết định. Là cơ quan chấp hành, UBND không chỉ thực hiện nhiệm vụ theo luật định mà còn phải chịu trách nhiệm trực tiếp trước HĐND và nhân dân địa phương. Một trong những giải pháp hàng đầu là nâng cao chất lượng xây dựng và triển khai các chương trình, kế hoạch hành động để thực hiện nghị quyết của HĐND. Các kế hoạch này cần cụ thể, rõ ràng về mục tiêu, lộ trình, nguồn lực và phân công trách nhiệm. Đồng thời, UBND phải chủ động báo cáo, cung cấp thông tin đầy đủ, trung thực và kịp thời cho HĐND để phục vụ công tác giám sát. Tăng cường kỷ luật, kỷ cương hành chính trong nội bộ UBND là yêu cầu cấp thiết. Chủ tịch UBND phải phát huy vai trò người đứng đầu, chịu trách nhiệm cao nhất về hiệu quả hoạt động của tập thể UBND. Bên cạnh đó, việc nâng cao năng lực quản lý của cán bộ công chức cấp xã thông qua đào tạo, bồi dưỡng chuyên môn nghiệp vụ và đạo đức công vụ sẽ góp phần trực tiếp vào việc thực thi nhiệm vụ hiệu quả hơn. Một UBND mạnh, có trách nhiệm sẽ tạo nền tảng vững chắc cho sự phát triển của địa phương, qua đó củng cố quan hệ của Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân cấp xã một cách bền vững.
4.1. Cải thiện năng lực quản lý của cán bộ công chức cấp xã
Chất lượng nguồn nhân lực là yếu tố cốt lõi quyết định hiệu quả hoạt động của chính quyền. Việc nâng cao năng lực quản lý của cán bộ công chức cấp xã là một nhiệm vụ chiến lược. Thực trạng tại Hóc Môn cho thấy đội ngũ cán bộ, công chức cấp xã đã được chuẩn hóa về bằng cấp, tuy nhiên kỹ năng thực thi công vụ, khả năng tham mưu và xử lý các vấn đề phức tạp phát sinh từ thực tiễn đôi khi còn hạn chế. Giải pháp cần tập trung vào việc đào tạo, bồi dưỡng theo vị trí việc làm, cập nhật kiến thức pháp luật, kỹ năng quản lý mới. Cần xây dựng quy hoạch cán bộ dài hạn, chú trọng phát hiện và bồi dưỡng những nhân tố có năng lực, phẩm chất tốt. Đồng thời, cần có cơ chế đánh giá, sàng lọc và xử lý nghiêm những cán bộ, công chức yếu kém về năng lực, vi phạm đạo đức công vụ để làm trong sạch bộ máy.
4.2. Tăng cường phân cấp quản lý nhà nước cho cấp cơ sở
Tăng cường phân cấp quản lý nhà nước một cách hợp lý là giải pháp quan trọng để phát huy tính chủ động, sáng tạo của chính quyền cấp xã. Khi được giao quyền tự chủ và tự chịu trách nhiệm lớn hơn trong một số lĩnh vực như quản lý ngân sách, đầu tư các dự án nhỏ, quản lý đất đai, UBND cấp xã sẽ có điều kiện để giải quyết nhanh chóng và hiệu quả hơn các vấn đề của địa phương. Việc phân cấp phải đi đôi với việc xác định rõ trách nhiệm và tăng cường cơ chế kiểm tra, giám sát của HĐND và cơ quan cấp trên. Điều này không chỉ nâng cao trách nhiệm của Ủy ban nhân dân cấp xã mà còn giúp giảm tải cho chính quyền cấp huyện, thành phố, làm cho bộ máy hành chính hoạt động linh hoạt và gần dân hơn.
