Chương 1: Vẫn đề môi trường trong thương mại quốc tế và hệ thống các quy định và tiêu chuẩn quốc tế về môi trường liên quan đến thương mại. Chương 2: Thực trạng đáp ứng các quy định và tiêu chuẩn quốc tế về môi trường của một số mặt hàng xuất khẩu Việt Nam. Chương 3: Các giải pháp nâng cao khả năng đáp ứng các quy định và tiêu chuân quốc tế về môi trường đối với một số mặt hàng xuất khẩu Việt Nam. CHUONG 1 VAN DE MOI TRUONG TRONG THUONG MAI QUOC TE VA HE THONG CAC QUY DINH VA TIEU CHUAN QUOC TE VE MOI TRUONG LIEN QUAN DEN THUONG MAI 1.
MOI QUAN HE GIU'A THUONG MAI VA MOI TRUONG 1. Bản chất mối quan hệ giữa thương mại và môi trường Trong mấy thập kỷ gần đây, quá trình quốc tế hóa đời sống kinh tế diễn ra với tốc độ và quy mô ngày càng tăng. Quá trình này một mặt thúc đây tăng trưởng kinh tế toàn cầu, nhưng mặt khác kéo theo những hậu quả môi trường, xã hội nghiêm trọng. Một trong những tác động tiêu cực của quá trình tự do hóa thương mại là gây nên ô nhiễm môi trường xuyên biên giới.
Trước tình hình này, từ cuối những năm 70 thế kỷ 20 đến nay, trên bình diện lý thuyết cũng như thực tiễn người ta vẫn thường tranh luận với nhau xung quanh vấn đề về mối quan hệ giữa thương mại với môi trường. Những câu hỏi thường được đặt ra là: Có phải tự do hóa thương mại và bảo vệ môi trường là những mục tiêu trùng hợp nhau không? Thương mại và môi trường nên ưu tiên mục đích nào hơn? Tự do hóa thương mại giúp cho việc bảo vệ môi trường hay làm tổn hại môi trường? Cần làm gì đề hài hòa được hai mục tiêu nói trên? Những người ủng hộ tự do hóa thương mại cho rằng các chính sách khuyến khích tự do hóa thương mại không hề phá hoại môi trường, trong mục tiêu của thương mại bao hàm cả mục tiêu về môi trường. Theo quan điểm của họ thì việc tiếp cận và mở rộng thị trường làm tăng hiệu quả việc sử dụng của các nguồn tài nguyên thiên nhiên, do đó có tác dụng tiết kiệm và bảo vệ nguồn tài nguyên thiên nhiên đang ngày càng cạn kiệt. Mặt khác, việc ứng dụng công nghệ cao trong quá trình sản xuất nhằm nâng cao khả năng cạnh tranh sẽ tạo ra các sản phẩm có chất lượng cao, đáp ứng các tiêu chuẩn môi trường.
Hơn nữa, tự do hóa thương mại là một trong những công cụ đắc lực dé góp phần tăng trưởng kinh tế, nhất là đối với các nước đang phát triển. Khi kinh tế phát triển thì thu nhập của con người cũng tăng lên, điều đó đáp ứng được việc mua sắm các sản phẩm có chất lượng cao, đảm bảo các tiêu chuẩn về môi trường. Đồng thời, khi kinh tế phát triển, nhận thức của con người cũng được nâng cao, vấn đề môi trường được nhìn nhận và quan tâm nhiều hơn. Tóm lại, theo quan điểm của những người ủng hộ tự do hóa thương mại thì quá trình này không hề làm tốn hại đến môi trường mà ngược lại, các chính sách thương mại và kinh tế vĩ mô lành mạnh còn có tác dụng bảo vệ môi trường.
Đối lập với những người làm công tác thương mại, những người làm công tác môi trường chỉ ra rằng tự do hóa thương mại tạo điều kiện hủy hoại môi trường nhanh hơn vì mục đích của thương mại là lợi nhuận, nên hoạt động thương mại sẽ tìm cách khai thác và sử dụng tối đa tài nguyên mà không quan tâm đến việc là sản phẩm đó có chứa đựng những chỉ phí về xã hội và môi trường. Việc sử dụng quá mức các nguồn lực về môi trường phục vụ cho mục đích thương mại có thể gây nên những tác động ngoại ứng tiêu cực như trợ cấp hàng loạt về sản xuất nông nghiệp làm giảm giá hàng hóa dẫn đến việc khuyến khích khai thác quá mức đất canh tác, là nguyên nhân dẫn đến nạn phá rừng ð ạt nhất là ở các nước đang phát triển và là nguyên nhân của sự sa mạc hóa trên nhiêu vùng đât rộng lớn. Sau nhiều cuộc tranh luận, cuối cùng cả hai bên đã đi đến một sự thống nhất là cả tự do hóa thương mại và bảo vệ môi trường đều nhằm đạt đến một mục tiêu chung là sự phát triển bền vững. Phát triển bền vững là dung hòa giữa việc bảo vệ môi trường và tăng trưởng kinh tế.
Tăng trưởng kinh tế là một điều kiện thiết yếu cho việc bảo vệ môi trường, sự tăng trưởng là cần thiết để tăng cường nguồn kinh phí làm sạch môi trường. Đồng thời bảo vệ môi trường nhằm bảo tổn và phát triển tài nguyên thiên nhiên và sinh thái là sự cần thiết duy trì và mở rộng phát triển thương mại. Phát triển bền vững là mục tiêu chung nhất không chỉ riêng cho thương mại và môi trường mà đối với tất cả các lĩnh vực hoạt động khác. Một môi trường tự 10 nhiên bền vững là nền tảng cho sự phát triển bền vững, trong đó có phát triển thương mại.
Do có quan điểm chung là sự phát triển bền vững nên những người làm công tác thương mại dần dần đã chú ý đến vân đề môi trường hơn, ngược lại những nhà môi trường cũng dần quan tâm đến phát triển thương mại. Mối quan hệ giữa thương mại và môi trường đã được sự quan tâm của các nhà hoạch định chính sách của các Chính phủ, của Hội nghị Liên Hiệp quốc về Thương mại và phát triển UNCTAD, Tổ chức hợp tác và phát triển kinh tế OECD, chương trình phát triển Liên Hiệp quốc UNDP, cơ quan kế hoạch môi trường Liên Hiệp quốc UNEP và đặc biệt là Tổ chức thương mại thế giới WTO. Ảnh hướng cúa môi trường đối với thương mại Trước hết, môi trường là giá đỡ của cuộc sống, chính vì vậy mọi hoạt động kinh tế, thương mại đều phải dựa trên nền tảng của môi trường. Môi trường cung cấp nhiều nguyên liệu đầu vào như kim loại, sản phẩm rừng, thủy sản.
cũng như năng lượng cho các quá trình chế biến. Môi trường cũng đồng thời là nơi tiếp nhận chất thải của các hoạt động thương mại. Bảo vệ môi trường, bảo tồn và phát triển các nguồn tài nguyên không tái tạo là cơ sở đề phát triển thương mại bền vững. Thứ hai, các hoạt động thương mại cũng chịu những tác động mạnh mẽ của các biện pháp và công cụ môi trường.
Những biện pháp và chính sách môi trường có thể tác động tích cực hoặc tiêu cực đối với thương mại tự do, thúc day hoặc là tạo ra rào cản đối với thương mại. Các biện pháp môi trường có thể làm tăng khả năng cạnh tranh của hàng hóa, dịch vụ hoặc tạo ra rào cản hạn chế thương mại, bảo hộ mậu dịch, hạn chế khả năng cạnh tranh, bất bình đẳng trong thương mại quốc tế, thách thức đối với các nước đang phát triển, khó khăn đối với doanh nghiệp vừa và nhỏ. Ảnh hướng của thương mại tới môi trường Thứ nhất, thương mại ảnh hưởng đến môi trường bởi tính chất của hoạt động này. Thương mại là hoạt động trao đổi, mua bán, là khâu trung gian giữa sản xuất và tiêu dùng, do vậy vừa là nguyên nhân lây lan ô nhiễm vừa có thé phổ biến một cách nhanh nhất những sản phẩm và công nghệ thân thiện với môi trường.
Thứ hai, thương mại ảnh hưởng đến môi trường bởi tính quy mô của nó. Thương mại quốc tế ngày nay mang tính toàn cầu. Do đặc tính này mà thương mại có thể mở rộng quy mô của sản xuất thông qua sử dụng các phương pháp sản xuất ngày càng hiệu quả, sản xuất nhiều hàng hóa hơn trên cùng một đơn vị lao động, tài nguyên và công nghệ. Như vậy thương mại góp phần làm tăng hiệu quả sản xuất, tiết kiệm và sử dụng hiệu quả tài nguyên thiên nhiên.
Tăng quy mô thương mại cũng làm tăng nhu cầu bảo vệ môi trường sống của con người. Tuy nhiên, sự gia tăng quy mô sản xuất do tác động của thương mại tự do cũng có thể gây ảnh hưởng xấu đến môi trường. Một mặt, hoạt động này làm tăng các yếu tố đầu vào, khuyến khích khai thác và sử dụng ngày càng nhiều các nguồn tài nguyên, đặc biệt là ở các nước đang phát triển. Mặt khác, quy mô thương mại và sản xuất gia tăng sẽ làm tăng chất thải ô nhiễm từ hoạt động sản xuất và tiêu dùng.
Điều này có thê thấy rất rõ về tình trạng rác thải và chất phát thải gây hiệu ứng nhà kính ở các nước phát triển. Thứ ba, một khía cạnh tác động khác của thương mại đối với môi trường là tính chất cơ cấu của nó. Thương mại có thể tạo ra thay đổi cơ cấu sản xuất của một nước theo nguyên tắc lợi thế so sánh, tức là, tập trung sản xuất những mặt hàng có lợi thế để trao đổi lấy những hàng hóa khác. Nếu cơ cấu sản xuất chuyển sang những hàng hóa ít tổn hại đến môi trường hơn, khi đó thương mại có tác dụng tốt đối với môi trường.
Tuy nhiên, nếu một nước có khả năng cạnh tranh tốt đối với những sản phẩm dựa trên các nguồn tài nguyên thiên nhiên hoặc những hàng hóa khi sản xuất chúng có khả năng ô nhiễm cao thì thương mại lại làm cho nước đó bị gia tăng ô nhiễm môi trường, gây cạn kiệt nguồn tài nguyên thiên nhiên. 12 Tác động của thương mại đối với môi trường được thể hiện rõ nét trong điều kiện tự do hóa thương mại. Nhiều công trình nghiên cứu mối quan hệ và cơ chế tác động giữa thương mại và môi trường cho thấy rằng, tăng trưởng kinh tế làm tăng các chỉ phí để bảo vệ môi trường và bảo vệ môi trường nhằm bảo tồn các nguồn tài nguyên thiên nhiên là điều kiện đề tăng trưởng thương mại. Dựa trên quan điểm cơ bản đó GATT đã công bố một báo cáo đặc biệt về “Thương mại và môi trường”, trong đó nêu lên cơ chế tác động của thương mại đối với môi trường.
Trong điều kiện tự do hóa thương mại, tác động đó mang tính hai mặt: tác động tích cực và tác động tiêu cực. (1) Tác động tích cực: - Khi thu nhập gia tăng, mỗi người dân bình thường sẽ sẵn lòng chấp nhận các hàng hóa có chất lượng môi trường cao. - Những công nghệ sản xuất ít gây tốn hại đến môi trường sẽ được phát triển tại những nước có luật bảo vệ môi trường nghiêm ngặt và thương mại là con đường tốt nhất để truyền bá các công nghệ đó. - Tự do hóa thương mại tạo cho người tiêu dùng nhiều cơ hội lựa chọn các sản phẩm xanh và sạch.