Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ GIÁO DỤC TRUYỀN THỐNG QUÂN ĐỘI CHO HỌC VIÊN CÁC TRƯỜNG SĨ QUAN QUÂN ĐỘI 1. Những khái niệm cơ bản 1. Quan niệm về truyền thống và truyền thống quân đội * Quan niệm về truyền thống Khi nghiên cứu về truyền thống có nhiều cách tiếp cận dưới các góc độ khác nhau. Từ điển tiếng Việt phổ thông định nghĩa: "Truyền thống: thói quen hình thành đã lâu đời trong đời sống và nếp nghĩ, được truyền lại từ thế hệ này qua thế hệ khác".
Từ điển Hán - Việt của Đào Duy Anh định nghĩa: “Truyền thống: đời nọ truyền xuống đời kia" [13, tr. Nói chung người ta quan niệm truyền thống là những gì được truyền từ đời này sang đời kia. Đó là định nghĩa thông dụng của truyền thống. Bách khoa thư Pháp định nghĩa: "Truyền thống theo nghĩa tổng quát là tất cả những gì người ta biết và thực hành bằng sự chuyển giao từ thế hệ này đến thế hệ khác, thường là truyền miệng, hay bằng sự bảo tồn và noi theo những tập quán, những cách ứng xử, những mẫu hình và tấm gương".
Từ điển Bách khoa Xô Viết định nghĩa: Truyền thống là những yếu tố của di tồn văn hoá, xã hội truyền từ đời này qua đời khác và được lưu giữ trong các xã hội, giai cấp và nhóm xã hội trong một quá trình lâu dài. Truyền thống được thể hiện trong chế định xã hội, chuẩn mực, hành vi, các giá trị, tư tưởng, phong tục, tập quán và lối sống… Truyền thống tác động khống chế đến mọi xã hội và tất cả mọi lĩnh vực trong đời sống xã hội". Như vậy có thể khái quát truyền thống là những tư tưởng, tình cảm, những tập quán, thói quen, lối sống và ứng xử tốt đẹp của một cộng đồng người nhất định, được hình thành trong lịch sử và đã trở nên ổn định, được lưu truyền từ thế hệ này sang thê hệ khác. 13 Tính di tồn, tính ổn định, tính cộng đồng là những đặc trưng, những thuộc tính của truyền thống.
Dĩ nhiên những đặc trưng và những thuộc tính đó chỉ mang ý nghĩa tương đối. Tính di tồn và ổn định không có nghĩa là mỗi khi truyền thống đã hình thành thì trở nên bất biến và lưu truyền mãi trong lịch sử. Khi cơ sở tạo nên một truyền thống đã thay đổi thì với tính ổn định tương đối, truyền thống đó vẫn được bảo tồn và lưu truyền trong một thời gian nhất định, nhưng rồi cũng phải biến đổi cho phù hợp với hoàn cảnh mới hoặc phải thay thế bằng truyền thống mới. Đó chính là phép biện chứng của truyền thống trong quá trình hình thành, phát triển và biến đổi diễn ra liên tục trong tiến trình lịch sử.
Tính cộng đồng của truyền thống cũng hết sức phong phú, đa dạng, có nhiều thể loại và cấp độ khác nhau như cộng đồng huyết thống gia đình, dòng họ; cộng đồng láng giềng và khu vực làng xã, thôn, xóm, vùng, cộng đồng giới tính, tuổi tác, nghề nghiệp, cộng đồng quốc gia, dân tộc, thế giới,. Nghiên cứu truyền thống Việt Nam tức là nghiên cứu sự thống nhất trong tính đa dạng của truyền thống các dân tộc Việt Nam. * Quan niệm về truyền thống quân đội Truyền thống là thuật ngữ được dùng với nhiều cách tiếp cận, trình bày, tổng kết và thể hiện khác nhau. Trong từ điển tiếng Việt phổ thông định nghĩa, Truyền thống là thói quen hình thành đã có trở lên lâu đời trong lối sống và nếp sống, được truyền lại từ thế hệ này đến thế hệ khác.
Bách khoa thư pháp định nghĩa: Truyền thống theo nghĩa tổng quát là tất cả những gì người ta biết và thực hành sự chuyển giao từ thế hệ này đến thế hệ khác, thường là tuyên truyền bằng miệng hay bằng sự bảo tồn và noi theo những tập quán, những cách ứng xử, những mẫu hình và tấm gương. Như vậy, có thể hiểu "truyền thống" là một hệ thống các tính cách, các thế ứng xử của một cộng đồng, được hình thành trong lịch sử, trong môi 14 trường sinh thái và nhân văn nhất định, trở nên ổn định nhưng không vĩnh cửu, có thể được định chế hóa bằng luật hay bằng lệ (phong tục tập quán) và được trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Có thể gọi là sự di truyền văn hóa bên cạnh sự di truyền sinh vật về thể xác - để đảm bảo tính thống nhất của một cộng đồng trong lịch sử. Như vậy từ định nghĩa truyền thống đã nêu có thể khái quát truyền thống quân đội như sau: Truyền thống quân đội là những tư tưởng, tình cảm, thói quen trong tư duy và lối sống, trong ứng xử của các thế hệ cán bộ, chiến sĩ QĐND Việt Nam, được hình thành trong quá trình xây dựng, chiến đấu và trưởng thành, trở lên ổn định, lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Mọi sự phát triển đều xuất phát từ “truyền thống”, con người từ khi sinh ra trong một gia đình, một xã hội đã bị chi phối bởi truyền thống. Tuy nhiên, mọi vấn đề đều có tính hai mặt, “truyền thống” cũng vậy. “Truyền thống” nào cũng có mặt, có bộ phận phù hợp và bộ phận không phù hợp. Truyền thống có thể thúc đẩy sự phát triển nhưng ngược lại nó cũng có thể cản trở sự phát triển.
Truyền thống mang tính cộng đồng. Truyền thống được chuyên chở, lưu giữ trong ký ức và từ đó điều khiển hành động của cá nhân. Nhiều khi nó trở thành vô thức, con người cứ hành động theo các quy định. Truyền thống có thể thay đổi, nhưng tính ổn định của truyền thống rất cao.
Giá trị truyền thống là sự tuyển chọn những truyền thống tốt đẹp mang ý nghĩa tích cực và tiêu biểu. Trong các giá trị truyền thống có cái biến đổi nhanh, có cái bị đứt gẫy, và cũng có cái bền vững trường tồn. Giá trị truyền thống quân đội là tập hợp những vấn đề có tính quy luật, những vấn đề có tính lịch sử trong quá trình ra đời xây dựng, chiến đấu và trưởng thành của quân đội; những tư tưởng, tình cảm, nét tính cách, bản chất cách mạng đã trở thành chuẩn mực trong đời sống sinh hoạt của quân đội. Giáo dục truyền thống quân đội cho học viên các trường sĩ quan quân đội * Nhận thức chung về giáo dục Khái niệm giáo dục rất phong phú đa dạng và phức tạp, do đó đi tìm định nghĩa rõ ràng về khái niệm của từ này không đơn giản.
Các nhà khoa học giáo dục người Pháp định nghĩa, giáo dục là: Toàn thể những cố gắng có ý thức để giúp tạo hoá trong việc phát triển các năng lực thể chất, tinh thần và đạo đức của con người, hướng về sự hoàn thiện, hạnh phúc và sứ mạng xã hội của con người. Từ điển tiếng Việt (của Viện Ngôn ngữ học) có ghi: “Giáo dục: 1. (động từ): Hoạt động nhằm tác động một cách có hệ thống đến sự phát triển tinh thần, thể chất của đối tượng nào đó, làm cho đối tượng ấy dần dần có được những phẩm chất và năng lực như yêu cầu đề ra; 2. (danh từ): Hệ thống các biện pháp và cơ quan giảng dạy giáo dục của một nước".
Các định nghĩa trên, về quan điểm đều cùng chung một ý nghĩa, chúng biểu hiện trên hai mặt, đó là mặt triết lý giáo dục và khoa học giáo dục. Triết lý giáo dục là sự áp dụng của triết học tự thân đối với việc nghiên cứu những vấn đề nằm trong phạm vi giáo dục. Một triết lý giáo dục đúng đắn được đặt trên nền tảng triết lý sống tương xứng. Khoa học giáo dục với ý nghĩa phương pháp, kỹ thuật và công cụ sẽ được dùng để nghiên cứu những mục đích được hoạch định thông qua triết lý giáo dục.
Mối quan hệ giữa khoa học giáo dục và triết lý giáo dục đồng đẳng mật thiết không thể tách rời, luôn biện chứng với nhau. Giáo dục là một hoạt động đặc biệt trong xã hội loài người. Hoạt động giáo dục là hoạt động tác động đến con người và làm biến đổi con người về tính cách và hành động, nhận thức. Hoạt động giáo dục là hoạt động mà thế hệ đi trước truyền đạt lại những kinh nghiệm lịch sử xã hội cho thế hệ đi sau và thế hệ đi sau lĩnh hội những kinh nghiệm lịch sử xã hội ấy để sống và tồn 16 tại với tư cách là chủ thể tích cực trong xã hội để duy trì sự tồn tại và phát triển trong xã hội loài người.
Hoạt động giáo dục có hai quá trình: truyền đạt và lĩnh hội, kế thừa và chọn lọc. * Giáo dục truyền thống quân đội cho học viên các trường sĩ quan quân đội Giáo dục TTQĐ là những tác động có mục đích, có hệ thống và liên tục của nhà giáo dục đối với đối tượng giáo dục, nhằm trang bị những tri thức về giá trị lịch sử truyền thống của quân đội, đơn vị làm cho họ hiểu giá trị truyền thống đó. Qua đó, hình thành ở đối tượng giáo dục những niềm tin, tình cảm đối với đất nước, quân đội và nhân dân, thôi thúc hành động tự giác ở họ, hướng tới mục tiêu lý tưởng cách mạng Từ khái niệm trên, giáo dục truyền thống quân đội vừa mang tính phổ biến, vừa mang tính đặc biệt. Tính chất phổ biến hay đặc thù tùy thuộc vào đối tượng giáo dục là những ai? mục đích, yêu cầu đặt ra của giáo dục là gì? đến đâu? Tuy nhiên, mục đích, yêu cầu giáo dục truyền thống quân đội cho các đối tượng không ngang bằng nhau.Trong đó,trước hết đảng viên, cán bộ phải được giáo dục nhiều hơn, kĩ hơn, bởi họ không chỉ là những công dân gương mẫu mà họ còn phải giác ngộ sâu sắc mục tiêu lý tưởng cách mạng, đồng thời phải tự giác phấn đấu thực hiện mục tiêu, lý tưởng đó; họ luôn đi trước, gương mẫu trong mọi hành động cách mạng.
Vì vậy, có thể khái quát: Giáo dục truyền thống quân đội cho học viên Trường sĩ quan Tăng thiết giáp là những tác động có mục đích, có hệ thống, liên tục của các lực lượng giáo dục trong nhà trường đối với học viên, nhằm trang bị những giá trị truyền thống của dân tộc, Đảng, Quân đội, binh chủng, nhà trường làm cho họ hiểu những giá trị truyền thống đó, để từ đó tự hào phấn đấu, tu dưỡng rèn luyện theo những chuẩn mực văn hóa, đạo đức, những nét tính cách và những phẩm chất cần thiết của người cán bộ quân đội cách mạng. 17 Giáo dục TTQĐ là một trong những nội dung quan trọng của công tác tư tưởng, nhằm trang bị cho học viên những giá trị TTQĐ.