Luận văn: Biện pháp dùng côn trùng thiên địch trừ sâu róm hại thông ở Lạng Sơn

Luận văn nghiên cứu sử dụng côn trùng thiên địch phòng trừ sâu róm 4 túm lông Dasychira axutha hại thông tại Lạng Sơn. Giải pháp sinh học hiệu quả.

• Tác giả: Nguyễn Văn Thành
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thế Nhã
• Trường học: Trường Đại học Lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Quản lý bảo vệ tài nguyên rừng
• Đề tài: Nghiên cứu đề xuất biện pháp sử dụng côn trùng thiên địch phòng trừ sâu róm 4 túm lông (Dasychira axutha Collenettet) hại thông tại tỉnh Lạng Sơn
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• Lời nói đầu
• Đặt vấn đề
• 1. Chương 1: Tổng quan các vấn đề nghiên cứu
• 1.1. Nghiên cứu về sâu róm thông và thiên địch của chúng trên thế giới
• 1.2. Nghiên cứu trong nước
• 2. Chương 2: Mục tiêu - nội dung - phương pháp nghiên cứu
• 2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.1.1. Mục tiêu chung
• 2.1.2. Mục tiêu cụ thể
• 2.2. Nội dung nghiên cứu
• 2.2.1. Điều tra xác định thành phần loài côn trùng thiên địch của Sâu róm 4 túm lông hại thông trong khu vực nghiên cứu
• 2.2.2. Nghiên cứu đặc điểm sinh học, sinh thái và tập tính của các loài thiên địch chính
• 2.2.3. Nghiên cứu biện pháp phòng trừ Sâu róm 4 túm lông bằng các loài côn trùng thiên địch đã chọn
• 2.2.3.1. Thử nghiệm biện pháp bảo vệ côn trùng thiên địch
• 2.2.3.2. Thử nghiệm biện pháp gây nuôi côn trùng thiên địch
• 2.2.4. Đề xuất biện pháp sử dụng côn trùng thiên địch trong phòng, trừ Sâu róm 4 túm lông hại Thông
• 2.3. Phạm vi nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Phương pháp thu thập số liệu
• 2.4.2. Phương pháp kế thừa số liệu
• 2.4.3. Phương pháp phỏng vấn

Tóm tắt

I. Tổng quan giải pháp dùng thiên địch trừ sâu róm hại thông

Luận văn thạc sĩ khoa học lâm nghiệp của Nguyễn Văn Thành (2010) cung cấp một cái nhìn toàn diện về việc áp dụng biện pháp sinh học để giải quyết nạn dịch sâu róm hại thông tại Lạng Sơn. Bối cảnh nghiên cứu khoa học nông nghiệp này xuất phát từ thực trạng các khu rừng trồng thông, đặc biệt là cây thông mã vĩ (Pinus massoniana), bị tàn phá nặng nề bởi sâu róm, gây thiệt hại kinh tế và ảnh hưởng tiêu cực đến hệ sinh thái rừng thông. Phương pháp dùng thiên địch trừ sâu róm hại thông được đề xuất như một giải pháp thay thế bền vững, thân thiện với môi trường so với các biện pháp hóa học truyền thống. Mục tiêu chính của nghiên cứu là xác định thành phần loài thiên địch, nghiên cứu đặc điểm sinh học của chúng và xây dựng quy trình ứng dụng vào thực tiễn. Cách tiếp cận này không chỉ giúp phòng trừ sâu hại hiệu quả mà còn góp phần bảo vệ đa dạng sinh học Lạng Sơn. Luận văn nhấn mạnh tầm quan trọng của kiểm soát sinh học trong khuôn khổ quản lý dịch hại tổng hợp (IPM), hướng tới một nền lâm nghiệp an toàn và bền vững. Việc nghiên cứu các kẻ thù tự nhiên của sâu róm mở ra một hướng đi mới, đầy hứa hẹn cho ngành bảo vệ thực vật tại Việt Nam, đặc biệt là trong bối cảnh biến đổi khí hậu và yêu cầu về an toàn sinh học ngày càng cao. Đây là một tài liệu tham khảo giá trị cho các khóa luận tốt nghiệp và các dự án nghiên cứu liên quan.

1.1. Bối cảnh nghiên cứu khoa học nông nghiệp tại Lạng Sơn

Tỉnh Lạng Sơn, với diện tích rừng thông đáng kể, trong nhiều năm đã phải đối mặt với các đợt bùng phát dịch sâu róm thông Dendrolimus và đặc biệt là loài sâu róm 4 túm lông (Dasychira axutha Collennette). Theo tài liệu gốc, các địa phương như Lộc Bình, Văn Lãng, Văn Quan đã ghi nhận thiệt hại lên đến hàng nghìn hecta. Các biện pháp phòng trừ truyền thống như phun thuốc hóa học tuy có hiệu quả tức thời nhưng lại để lại nhiều hệ lụy cho môi trường, làm suy giảm các loài côn trùng có ích và ảnh hưởng đến sức khỏe con người. Xuất phát từ thực tiễn cấp bách đó, đề tài nghiên cứu về biện pháp sinh học được thực hiện nhằm tìm ra giải pháp quản lý rừng thông bền vững, giảm thiểu sự phụ thuộc vào hóa chất độc hại, góp phần bảo vệ đa dạng sinh học Lạng Sơn.

1.2. Giới thiệu sâu róm 4 túm lông và tác hại nghiêm trọng

Sâu róm 4 túm lông (Dasychira axutha Collennette), thuộc họ Ngài độc (Lymantriidae), là đối tượng gây hại chính được đề cập trong luận văn. Loài này có sức sinh sản cao và khả năng gây hại mạnh. Sâu non ăn lá thông, làm cây suy yếu, giảm khả năng sinh trưởng, thậm chí gây chết cây hàng loạt khi mật độ sâu cao. Theo mô tả của Phạm Quang Thu & Lê Văn Bình (2008), loài này có khả năng bùng phát thành dịch lớn, gây trụi lá trên diện rộng. Vòng đời của chúng trải qua bốn giai đoạn: trứng, sâu non, nhộng và ngài trưởng thành. Giai đoạn sâu non là giai đoạn gây hại trực tiếp và nặng nề nhất cho hệ sinh thái rừng thông. Việc hiểu rõ đặc điểm sinh học và sinh thái học của loài sâu hại này là tiền đề quan trọng để xây dựng các biện pháp phòng trừ sâu hại hiệu quả.

II. Thách thức từ dịch sâu róm hại thông và hệ sinh thái

Sự bùng phát của dịch sâu róm hại thông đặt ra những thách thức lớn đối với ngành lâm nghiệp Lạng Sơn. Tác động trực tiếp là sự suy giảm nghiêm trọng về sinh khối và sức khỏe của các cánh rừng cây thông mã vĩ. Khi cây thông bị ăn trụi lá, khả năng quang hợp giảm, cây còi cọc, dễ bị các loại sâu bệnh thứ cấp tấn công và có nguy cơ chết cao. Điều này không chỉ gây thiệt hại về kinh tế từ gỗ và nhựa thông mà còn làm suy giảm chức năng phòng hộ, giữ nước, chống xói mòn của rừng. Bên cạnh đó, việc lạm dụng thuốc trừ sâu hóa học để đối phó với dịch hại đã và đang gây ra những hậu quả tiêu cực. Hóa chất tồn dư trong đất, nước, không khí, tiêu diệt không chọn lọc cả những sinh vật có ích, phá vỡ cân bằng sinh thái tự nhiên. Đặc biệt, nó làm suy giảm quần thể các kẻ thù tự nhiên của sâu róm, khiến cho dịch hại càng dễ bùng phát trở lại trong các chu kỳ tiếp theo. Thách thức lớn nhất là làm thế nào để xây dựng một phương pháp phòng trừ sâu hại vừa hiệu quả, vừa đảm bảo an toàn sinh học và bảo tồn được sự phong phú của hệ sinh thái rừng thông, một yếu tố cốt lõi trong đa dạng sinh học Lạng Sơn. Đây chính là bài toán mà giải pháp kiểm soát sinh học hướng đến giải quyết.

2.1. Tác động của sâu róm lên cây thông mã vĩ và sản lượng

Sâu róm 4 túm lông tấn công chủ yếu vào lá non và lá bánh tẻ của cây thông mã vĩ. Khi dịch bùng phát với mật độ cao, toàn bộ tán lá của cây có thể bị ăn trụi trong thời gian ngắn. Cây mất lá sẽ mất đi khả năng quang hợp, dẫn đến ngừng sinh trưởng. Nếu tình trạng này kéo dài hoặc lặp lại nhiều năm, cây sẽ suy kiệt và chết. Thiệt hại không chỉ dừng lại ở việc mất cây, mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến sản lượng nhựa thông, một nguồn thu nhập quan trọng của người dân địa phương. Luận văn trích dẫn số liệu từ Trung tâm tin học Bộ NN&PTNT cho thấy thiệt hại tại Lạng Sơn năm 2007 lên tới 2000 ha, một con số báo động về mức độ tàn phá của loài sâu hại này.

2.2. Hạn chế của các phương pháp phòng trừ sâu hại hóa học

Mặc dù các loại thuốc hóa học như Cyperkill 10 EC hay Reasgant 5 EC được sử dụng tại Lạng Sơn để dập dịch, phương pháp này tồn tại nhiều nhược điểm. Trước hết, nó gây ô nhiễm môi trường đất và nước. Thứ hai, hóa chất tiêu diệt cả côn trùng có ích, bao gồm các loài ong ký sinh và kiến ăn thịt, làm mất đi cơ chế kiểm soát sinh học tự nhiên. Điều này tạo ra một vòng luẩn quẩn: sâu hại phát triển khả năng kháng thuốc, trong khi thiên địch của chúng bị tiêu diệt, dẫn đến các đợt dịch sau càng khó kiểm soát hơn. Goyer (1991) đã chỉ ra rằng việc sử dụng thuốc hóa học truyền thống gây ảnh hưởng lớn đến kinh tế và làm giảm đa dạng sinh học. Do đó, việc tìm kiếm một giải pháp bảo vệ thực vật bền vững là yêu cầu cấp thiết.

III. Phương pháp dùng kẻ thù tự nhiên ăn thịt trừ sâu róm

Một trong những trụ cột của biện pháp sinh học là sử dụng nhóm côn trùng ăn thịt, những kẻ thù tự nhiên của sâu róm. Nghiên cứu của Nguyễn Văn Thành (2010) đã xác định được một danh sách đa dạng các loài thiên địch ăn thịt có mặt tại rừng thông Lạng Sơn. Trong đó, nổi bật là các loài bọ ngựa (bộ Mantodea), bọ xít ăn sâu (họ Reduviidae) và các loài kiến ăn thịt (họ Formicidae). Các loài này đóng vai trò quan trọng trong việc điều chỉnh mật độ quần thể sâu róm một cách tự nhiên. Bọ ngựa và bọ xít là những kẻ săn mồi hiệu quả, chúng chủ động tấn công và tiêu thụ sâu non ở các tuổi khác nhau. Đặc biệt, loài kiến vống (Oecophylla smaragdina) được ghi nhận có khả năng tiêu diệt cả sâu non và nhộng với số lượng lớn. Việc dùng thiên địch trừ sâu róm hại thông không chỉ là thả chúng vào môi trường mà còn bao gồm các kỹ thuật bảo vệ và tạo điều kiện thuận lợi cho quần thể thiên địch sẵn có phát triển. Điều này có thể thực hiện bằng cách hạn chế sử dụng thuốc trừ sâu, duy trì thảm thực vật đa dạng để cung cấp nơi trú ẩn và nguồn thức ăn phụ cho chúng. Việc nhân nuôi thiên địch trong phòng thí nghiệm rồi thả ra rừng cũng là một hướng đi tiềm năng, giúp tăng cường hiệu quả kiểm soát sinh học một cách chủ động.

3.1. Vai trò của các loài bọ ngựa và bọ xít trong săn mồi

Nghiên cứu đã định danh 5 loài bọ ngựa và 1 loài bọ xít ăn sâu có vai trò quan trọng. Các loài bọ ngựa như Bọ ngựa Trung Quốc (Tenodera sinensis) và Bọ ngựa vằn (Creobroter urbanus) là những kẻ săn mồi phục kích, có khả năng tiêu diệt sâu non từ tuổi 1 đến tuổi 5. Trong khi đó, Bọ xít cổ ngỗng (Sycanus croceovittatus) lại là kẻ săn mồi chủ động, chúng dùng vòi để chích hút dịch thể của sâu non, làm sâu chết nhanh chóng. Mật độ của những loài này trong các ô tiêu chuẩn tại Lộc Bình được ghi nhận ở mức cao và ổn định, cho thấy chúng là một phần không thể thiếu của hệ sinh thái rừng thông và là tác nhân kiểm soát sinh học tự nhiên rất hiệu quả.

3.2. Hiệu quả vượt trội của các loài kiến ăn thịt như kiến vống

Trong số các loài kiến ăn thịt, kiến vống (Oecophylla smaragdina) được đánh giá cao nhất về hiệu quả. Chúng sống thành tập đoàn lớn, có tính tổ chức cao và khả năng tấn công con mồi lớn hơn chúng nhiều lần. Thí nghiệm trong luận văn cho thấy kiến vống có thể tiêu diệt sâu non ở mọi lứa tuổi và cả nhộng. Mật độ tổ kiến vống tại khu vực nghiên cứu ở Lộc Bình đạt trung bình trên 5 tổ/ô tiêu chuẩn, cho thấy tiềm năng to lớn trong việc áp dụng chúng vào chương trình phòng trừ sâu hại. Bên cạnh kiến vống, các loài kiến khác như kiến đen (Formica polyctena) và kiến đỏ (Formica rufa) cũng góp phần đáng kể vào việc kiểm soát sâu róm.

IV. Cách dùng ong ký sinh để phòng trừ sâu róm thông hiệu quả

Bên cạnh nhóm ăn thịt, nhóm côn trùng ký sinh, đặc biệt là các loài ong ký sinh, đóng vai trò then chốt trong việc dùng thiên địch trừ sâu róm hại thông. Ưu điểm của nhóm này là khả năng chuyên hóa cao, chúng chỉ tấn công vật chủ cụ thể (sâu róm thông) mà không gây hại cho các loài khác, đảm bảo an toàn sinh học tuyệt đối. Luận văn đã xác định được 5 loài ký sinh, bao gồm ong ký sinh trứng, ong ký sinh sâu non và ong ký sinh nhộng. Loài ong mắt đỏ (Trichogramma dendrolimi) đẻ trứng của mình vào bên trong trứng của sâu róm, ấu trùng ong phát triển và tiêu diệt phôi sâu ngay từ đầu. Ong tấm đen (Telenomus dendrolimusi) cũng có cơ chế tương tự. Ở giai đoạn sâu non, loài ong kén hai màu (Rogas dendrolimi) tấn công và ký sinh, làm sâu non chết trước khi kịp hóa nhộng. Cuối cùng, ong vàng chấm đen lớn (Xanthopimpla pedator) chuyên ký sinh giai đoạn nhộng, hoàn thành chu trình kiểm soát sinh học ở mọi giai đoạn phát triển của sâu hại. Việc ứng dụng nhóm này đòi hỏi kỹ thuật nhân nuôi thiên địch và thả chúng ra môi trường vào đúng thời điểm sâu hại xuất hiện, một chiến lược quan trọng trong quản lý dịch hại tổng hợp (IPM).

4.1. Đặc điểm của ong mắt đỏ và ong tấm đen ký sinh trứng

Ong mắt đỏ (Trichogramma dendrolimi) và Ong tấm đen (Telenomus dendrolimusi) là hai loài ong ký sinh có vai trò đặc biệt quan trọng vì chúng tấn công sâu hại ở giai đoạn sớm nhất và dễ bị tổn thương nhất là giai đoạn trứng. Chúng có kích thước rất nhỏ nhưng khả năng tìm kiếm và ký sinh vật chủ rất hiệu quả. Tỷ lệ trứng sâu róm bị ký sinh bởi hai loài này được ghi nhận trong nghiên cứu là một chỉ số quan trọng để đánh giá mức độ kiểm soát sinh học tự nhiên. Việc bảo vệ và tăng cường quần thể các loài ong này có thể làm giảm đáng kể mật độ sâu non ngay từ đầu vụ dịch.

4.2. Tiềm năng ứng dụng virus NPV và nấm ký sinh côn trùng

Mặc dù luận văn tập trung vào côn trùng thiên địch, việc mở rộng sang các tác nhân sinh học khác như virus và nấm là một hướng đi hợp lý. Virus NPV (Nuclear Polyhedrosis Virus) là một loại virus gây bệnh đặc hiệu trên côn trùng, có khả năng gây ra các trận dịch làm quần thể sâu hại suy sụp. Tương tự, các loài nấm ký sinh côn trùng như Beauveria bassiana (thường được gọi là Boverin) hay Metarhizium anisopliae cũng là những tác nhân sinh học hiệu quả. Việc kết hợp sử dụng côn trùng thiên địch với các chế phẩm sinh học chứa virus NPV hoặc nấm ký sinh sẽ tạo ra một chiến lược quản lý dịch hại tổng hợp (IPM) toàn diện và mạnh mẽ hơn, tăng cường hiệu quả bảo vệ thực vật một cách bền vững.

V. Kết quả thực tiễn từ việc dùng thiên địch trừ sâu róm

Kết quả nghiên cứu khoa học nông nghiệp của Nguyễn Văn Thành (2010) đã cung cấp những dữ liệu thực tiễn vô cùng giá trị. Nghiên cứu đã xác định được tổng cộng 16 loài côn trùng thiên địch của sâu róm 4 túm lông tại khu vực Lạng Sơn, thuộc 10 họ và 5 bộ. Trong đó có 11 loài ăn thịt và 5 loài ký sinh. Đây là một minh chứng rõ ràng cho sự phong phú của kẻ thù tự nhiên của sâu róm trong hệ sinh thái rừng thông địa phương. Phân tích mật độ cho thấy các loài như Bọ xít cổ ngỗng, kiến vống, và các loài bọ ngựa có số lượng ổn định và cao, khẳng định vai trò quan trọng của chúng. Đặc biệt, nghiên cứu đã lựa chọn ra 6 loài thiên địch chính có tiềm năng ứng dụng cao nhất, bao gồm: Bọ ngựa vằn, Bọ ngựa Trung Quốc, Bọ xít cổ ngỗng, kiến vống, ong mắt đỏ và Ong vàng chấm đen lớn. Các kết quả này không chỉ là cơ sở khoa học cho việc xây dựng các mô hình phòng trừ sâu hại bằng biện pháp sinh học, mà còn là nền tảng để đề xuất các giải pháp bảo vệ thực vật cụ thể cho tỉnh Lạng Sơn, hướng tới mục tiêu an toàn sinh học và phát triển lâm nghiệp bền vững.

5.1. Phân tích thành phần và mật độ loài thiên địch tại Lạng Sơn

Qua 3 đợt điều tra tại các ô tiêu chuẩn ở Thành phố Lạng Sơn và huyện Lộc Bình, luận văn đã lập được danh sách chi tiết 16 loài thiên địch. Số liệu mật độ được thu thập và phân tích cẩn thận. Ví dụ, tại Lộc Bình, mật độ kiến vống trung bình là 5.0 - 5.3 tổ/ô tiêu chuẩn, và mật độ Bọ xít cổ ngỗng là 5.0 - 5.7 con/ô tiêu chuẩn. Các loài ong ký sinh cũng được ghi nhận với tỷ lệ ký sinh đáng kể trên trứng và nhộng. Những con số này cho thấy một quần thể thiên địch tự nhiên khỏe mạnh đang tồn tại và có khả năng khống chế sâu hại nếu được bảo vệ đúng cách. Đây là nguồn tài nguyên sinh học quý giá cần được khai thác trong công tác bảo vệ thực vật.

5.2. Đánh giá và lựa chọn các loài thiên địch chủ chốt

Dựa trên 5 tiêu chí chính: mật độ cao, khả năng tiêu diệt sâu hại lớn, dễ gây nuôi, có sẵn thông tin sinh học, và tính chọn lọc cao, nghiên cứu đã xác định 6 loài chủ chốt. Việc lựa chọn này có ý nghĩa thực tiễn rất lớn. Nó cho phép các nhà khoa học và cán bộ lâm nghiệp tập trung nguồn lực vào việc nghiên cứu, nhân nuôi thiên địch và ứng dụng những loài có hiệu quả cao nhất. Ví dụ, tập trung vào việc bảo vệ và di dời các tổ kiến vống đến những khu vực có nguy cơ bùng phát dịch, hoặc nhân nuôi và thả ong mắt đỏ vào đầu mùa sâu đẻ trứng. Đây là những hành động cụ thể và khả thi để triển khai kiểm soát sinh học trên diện rộng.

VI. Tương lai của biện pháp sinh học trừ sâu róm hại thông

Công trình khóa luận tốt nghiệp này không chỉ dừng lại ở việc cung cấp dữ liệu khoa học mà còn mở ra một định hướng tương lai cho ngành lâm nghiệp Lạng Sơn và cả nước. Tương lai của việc phòng trừ sâu hại nằm ở việc xây dựng và áp dụng thành công các mô hình quản lý dịch hại tổng hợp (IPM), trong đó biện pháp sinh học là hạt nhân. Việc dùng thiên địch trừ sâu róm hại thông cần được tích hợp với các biện pháp lâm sinh khác như trồng rừng hỗn giao, duy trì đa dạng thảm thực vật dưới tán rừng để tạo môi trường sống cho thiên địch. Cần có những nghiên cứu sâu hơn về kỹ thuật nhân nuôi thiên địch hàng loạt với chi phí thấp, đồng thời xây dựng các chương trình tập huấn, chuyển giao công nghệ cho người dân và cán bộ kiểm lâm. Hướng đi này không chỉ giúp giải quyết vấn đề sâu róm một cách bền vững mà còn nâng cao giá trị của hệ sinh thái rừng thông, bảo vệ đa dạng sinh học Lạng Sơn, và tạo ra các sản phẩm lâm nghiệp sạch, an toàn. Đây là con đường tất yếu để hướng tới một nền nông lâm nghiệp hiện đại, có trách nhiệm và hài hòa với tự nhiên, đảm bảo cả lợi ích kinh tế và an toàn sinh học lâu dài.

6.1. Hướng đi cho quản lý dịch hại tổng hợp IPM bền vững

Tương lai của công tác bảo vệ thực vật là áp dụng triệt để nguyên lý IPM. Điều này có nghĩa là không phụ thuộc vào bất kỳ một giải pháp đơn lẻ nào. Thay vào đó, cần kết hợp hài hòa nhiều biện pháp: sử dụng thiên địch (kiểm soát sinh học), áp dụng các biện pháp canh tác (trồng hỗn giao thông với keo để giảm mật độ sâu), biện pháp vật lý (bẫy đèn bắt ngài trưởng thành), và chỉ sử dụng thuốc hóa học (ưu tiên thuốc sinh học) như là giải pháp cuối cùng khi mật độ sâu hại vượt ngưỡng cho phép. Cách tiếp cận này giúp duy trì sự cân bằng của hệ sinh thái rừng thông và giảm thiểu các tác động tiêu cực đến môi trường.

6.2. Khuyến nghị cho công tác bảo vệ thực vật tại địa phương

Dựa trên kết quả nghiên cứu, một số khuyến nghị cụ thể được đưa ra. Thứ nhất, cần xây dựng các chương trình giám sát định kỳ quần thể sâu hại và thiên địch để dự báo sớm nguy cơ bùng phát dịch. Thứ hai, tổ chức các lớp tập huấn cho người dân về cách nhận biết và bảo vệ các loài thiên địch có ích như kiến vống, bọ ngựa, ong ký sinh. Thứ ba, đầu tư vào các trạm nhân nuôi thiên địch tại địa phương để chủ động nguồn cung cấp khi cần thiết. Cuối cùng, cần có chính sách khuyến khích các chủ rừng áp dụng mô hình quản lý rừng bền vững, ưu tiên các biện pháp sinh học thay vì lạm dụng hóa chất. Đây là những bước đi cần thiết để biến kết quả nghiên cứu thành hành động thực tiễn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ N¤NG NGHIỆP Vµ PTNT TRƯỜNG ĐẠI HỌC LÂM NGHIỆP ----------------------- NGUYỄN VĂN THÀNH nghiªn cøu ®Ò xuÊt biÖn ph¸p sö dông c«n trïng thiªn ®Þch phßng trõ s©u rãm 4 tóm l«ng (Dasychira axutha Collenettet) h¹i th«ng t¹i tØnh L¹ng S¬n Chuyªn ngµnh: Qu¶n lý b¶o vÖ tµi nguyªn rõng M· số: 60.68 LUÂN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC LÂM NGHIỆP NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS. NGUYỄN THẾ NHà Hµ Néi, 2010 i Lêi nãi ®Çu T rong nh÷ng n¨m gÇn ®©y vÊn ®Ò dÞch s©u h¹i nãi chung, vµ dÞch s©u rãm th«ng nãi riªng ®· lµm thiÖt h¹i lín cho nhiÒu khu vùc rõng trång trªn c¶ n-íc. §· cã nhiÒu c«ng tr×nh nghiªn cøu vµ øng dông vµo thùc tiÔn ®em l¹i hiÖu qu¶ nhÊt ®Þnh trong viÖc phßng trõ s©u bÖnh dÞch h¹i. XuÊt ph¸t tõ gãc ®é th©n thiÖn víi m«i tr-êng vµ gãp phÇn vµo c«ng t¸c qu¶n lý rõng th«ng trªn ®Êt n-íc ta t«i ®· tiÕn hµnh thùc hiÖn ®Ò tµi: “Nghiªn cøu ®Ò xuÊt biÖn ph¸p sö dông c«n trïng thiªn ®Þch phßng trõ s©u rãm 4 tóm l«ng h¹i th«ng t¹i tØnh L¹ng S¬n”.

Tr-íc tiªn t«i xin bµy tá lßng biÕt ¬n s©u s¾c tíi thÇy gi¸o h-íng dÉn khoa häc, Phã gi¸o s-. NguyÔn ThÕ Nh· ®· tËn t×nh gióp ®ì t«i trong suèt qu¸ tr×nh häc tËp vµ thùc hiÖn ®Ò tµi. Qua ®©y t«i còng xin bµy lêi c¶m ¬n tíi c¸c gi¶ng viªn gi¶ng d¹y, Khoa ®µo t¹o sau ®¹i häc, l·nh ®¹o c¬ quan, c¸c b¹n bÌ ®ång nghiÖp vµ gia ®×nh ®· t¹o ®iÒu kiÖn, gióp ®ì vµ ®éng viªn t«i trong suèt qu¸ tr×nh häc tËp vµ thùc hiÖn ®Ò tµi tèt nghiÖp nµy. T«i xin ch©n thµnh c¶m ¬n H¹t kiÓm l©m Thµnh phè L¹ng S¬n, c¸n bé vµ nh©n d©n 3 x· Hoµng §ång vµ Mai Pha (Thµnh phè L¹ng S¬n), x· Lîi B¸c (Léc B×nh), tØnh L¹ng S¬n ®· gióp ®ì t«i trong thêi gian thùc hiÖn ®Ò tµi t¹i ®Þa ph-¬ng.

V× ®iÒu kiÖn thêi gian nghiªn cøu cã h¹n vµ nh÷ng khã kh¨n kh¸ch quan kh¸c nªn b¶n luËn v¨n nµy kh«ng tr¸nh khái nh÷ng thiÕu sãt. T«i rÊt mong nhËn ®-îc nh÷ng ý kiÕn ®ãng gãp cña c¸c thÇy, c« gi¸o, c¸c nhµ khoa häc vµ b¹n bÌ ®ång nghiÖp ®Ó ®Ò tµi ®-îc tèt h¬n. T«i xin cam ®oan nghiªn cøu nµy lµ cña riªng c¸ nh©n t«i. C¸c sè liÖu thu thËp, kÕt qu¶ nghiªn cøu trong ®Ò tµi lµ hoµn toµn cã thËt.

T«i xin chÞu hoµn toµn tr¸ch nhiÖm vÒ nghiªn cøu cña m×nh. Xin ch©n thµnh c¶m ¬n ! T¸c gi¶ 1 §Æt vÊn ®Ò B¶o vÖ m«i tr-êng ®· vµ ®ang trë thµnh yªu cÇu cÊp b¸ch cña toµn thÓ nh©n lo¹i. Trong c¸c yÕu tè m«i tr-êng rõng lµ yÕu tè quan träng hµng ®Çu, mµ rõng lu«n g¾n liÒn víi vïng n«ng th«n réng lín cña c¸c quèc gia. Do nhËn thøc ch-a ®Çy ®ñ vÒ vai trß cña rõng céng víi søc Ðp vÒ gia t¨ng d©n sè, nhu cÇu ph¸t triÓn c«ng nghiÖp… con ng­êi ®· vµ ®ang lîi dông rõng v­ît qu¸ giíi h¹n cho phÐp, ¶nh h-ëng s©u s¾c tíi m«i tr-êng sèng trªn tr¸i ®Êt.

Nh÷ng biÕn ®æi bÊt th-êng cña khÝ hËu thêi tiÕt, thiªn tai b·o lôt ngµy cµng trÇm träng h¬n, x¶y ra liªn tiÕp trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y cã nguyªn nh©n chñ yÕu vµ lµ hËu qu¶ tÊt yÕu cña t×nh tr¹ng khai th¸c, tµn ph¸, ch¸y rõng, s©u h¹i ph¸t dÞch, bÖnh h¹i ph¸t dÞch…. VÊn ®Ò qu¶n lý tµi nguyªn rõng ®ang ®-îc rÊt nhiÒu quèc gia, ®Æc biÖt lµ c¸c n-íc ®ang ph¸t triÓn vµ c¸c tæ chøc quèc tÕ hÕt søc quan t©m, gi¶i quyÕt th«ng qua rÊt nhiÒu c¸c gi¶i ph¸p ®ång bé. ViÖt Nam lµ mét n-íc ®ang ph¸t triÓn, n»m trong khu vùc §«ng Nam ¸. ChÝnh phñ ViÖt Nam ®Æc biÖt quan t©m tíi ph¸t triÓn l©m nghiÖp g¾n víi b¶o vÖ m«i tr-êng vµ ph¸t triÓn n«ng th«n miÒn nói.

LuËt b¶o vÖ vµ ph¸t triÓn rõng ra ®êi n¨m 1991 vµ n¨m 2004, LuËt b¶o vÖ m«i tr-êng ra ®êi n¨m 1994 vµ n¨m 2005 cïng nhiÒu chÝnh s¸ch ®Çu t- cho l©m nghiÖp vµ ph¸t triÓn n«ng th«n ®-îc thùc hiÖn trong gÇn 20 n¨m qua ë ViÖt Nam ®· ®¹t ®-îc nh÷ng thµnh tùu ®¸ng kÓ, rõng ViÖt Nam ®· v-ît qua thêi kú suy tho¸i víi diÖn tÝch rõng tõ 9,18 triÖu ha n¨m 1990 ®é che phñ 27,2% ®· t¨ng lªn 12,62 triÖu ha, ®é che phñ ®¹t 37% n¨m 2005 vµ t¨ng lªn 13,12 triÖu ha n¨m 2008 ®é che phñ 38,7% tÝnh ®Õn ngµy 31 th¸ng 12 n¨m 2008 (C«ng bè hiÖn tr¹ng rõng toµn quèc cña Bé N«ng nghiÖp vµ ph¸t triÓn n«ng th«n c¸c n¨m 2005; 2008). Trong chiÕn l-îc ph¸t triÓn l©m nghiÖp ViÖt Nam giai ®o¹n 2006-2020 ®· x¸c ®Þnh 4 môc tiªu trong ®ã cã 2 môc tiªu lµ: “Ph¸t triÓn l©m nghiÖp ®ång bé tõ qu¶n lý, b¶o vÖ, ph¸t triÓn, sö dông hîp lý tµi nguyªn, tõ trång rõng, c¶i t¹o rõng 2 ®Õn khai th¸c chÕ biÕn l©m s¶n, dÞch vô m«i tr­êng, du lÞch sinh th¸i… Vµ ph¸t triÓn l©m nghiÖp ph¶i ®ãng gãp ngµy cµng t¨ng vµo t¨ng tr-ëng kinh tÕ, xo¸ ®ãi gi¶m nghÌo vµ b¶o vÖ m«i tr-êng”[18]. Trong rÊt nhiÒu nguyªn nh©n lµm suy gi¶m tµi nguyªn rõng cña n-íc ta hiÖn nay, trong ®ã nguyªn nh©n dÞch s©u h¹i x¶y ra ®èi víi rõng trång lµ mét trong nh÷ng hiÖn t-îng phæ biÕn th-êng b¾t gÆp ë nh÷ng rõng trång thuÇn loµi Th«ng, Keo, B¹ch ®µn, L¸t hoa, SÕn. Trong ®ã dÞch S©u rãm 4 tóm l«ng b¾t gÆp ë rÊt nhiÒu ®Þa ph-¬ng trong c¶ n-íc.

NhiÒu n¬i x¶y ra s©u, bÖnh dÞch h¹i trªn mét diÖn réng lµm ¶nh h-ëng, thËm chÝ g©y chÕt hµng tr¨m ha rõng trång. Theo trung t©m tin häc Bé NN&PTNT t×nh h×nh dÞch S©u rãm 4 tóm l«ng n¨m 2007 ë c¸c tØnh §«ng B¾c nh- sau: S¬n §éng (B¾c Giang) lµ 105ha; Léc B×nh, V¨n L·ng, V¨n Quan (L¹ng S¬n) lµ 2000ha, Ng©n S¬n (B¾c K¹n) lµ 985ha. §Ó phßng trõ S©u rãm 4 tóm l«ng, c¸c t¸c gi¶ khuyÕn c¸o ¸p dông biÖn ph¸p tæng hîp nh-: Trång hçn giao Th«ng m· vÜ víi Keo, dïng bÉy ®Ìn, rung c©y thu b¾t s©u non, sö dông dimilin 25WP, sherpa 25EC, trebon 10EC, sö dông ong m¾t ®á, ong ®en, ong cù vµng, bä xÝt, bä ngùa, kiÕn. Còng ®· cã c¸c biÖn ph¸p phßng trõ S©u rãm 4 tóm l«ng cô thÓ nh-: Kü thuËt kinh doanh rõng, biÖn ph¸p dïng nh©n lùc (biÖn ph¸p vËt lý c¬ giíi thu b¾t c¸c pha S©u rãm 4 tóm l«ng), biÖn ph¸p sinh vËt vµ biÖn ph¸p ho¸ häc [20], [22].

T¹i tØnh L¹ng S¬n khi cã dÞch S©u rãm 4 tóm l«ng x¶y ra ®· cã nh÷ng biÖn ph¸p phßng trõ cô thÓ nh-: BiÖn ph¸p c¬ giíi, thñ c«ng (thu b¾t s©u non, dïng ®Ìn bÉy s©u tr-ëng thµnh, thu gom c¸c æ trøng.®Ó tiªu diÖt); BiÖn ph¸p sinh häc (sö dông c¸c chÕ phÈm sinh häc nh-: Bitadin WP, Boverin, Firibiotox.); BiÖn ph¸p ho¸ häc (phun c¸c lo¹i thuèc nh- Aremex 36 EC, Reasgant 5 EC, Shepatin 36 EC, Cyperkill 10 EC. XuÊt ph¸t tõ gãc ®é th©n thiÖn víi m«i tr-êng vµ gãp phÇn vµo c«ng t¸c qu¶n lý rõng th«ng trªn ®Êt n-íc ta, ®Ó cã thÓ ¸p dông biÖn ph¸p sinh häc cÇn 3 cã c¸c nghiªn cøu vÒ c«n trïng thiªn ®Þch cña S©u rãm 4 tóm l«ng. §Ò tµi “Nghiªn cøu ®Ò xuÊt biÖn ph¸p sö dông c«n trïng thiªn ®Þch phßng trõ S©u rãm 4 tóm l«ng h¹i th«ng t¹i tØnh L¹ng S¬n” ®-îc thùc hiÖn nh»m gãp phÇn cung cÊp th«ng tin vÒ vÊn ®Ò nµy. 4 Ch-¬ng 1 Tæng quan c¸c vÊn ®Ò nghiªn cøu 1.

Nghiªn cøu vÒ s©u rãm th«ng vµ thiªn ®Þch cña chóng trªn thÕ giíi. Trªn thÕ giíi nh÷ng nghiªn cøu vÒ s©u vµ bÖnh h¹i nãi chung, s©u vµ bÖnh h¹i c©y l©m nghiÖp nãi riªng rÊt phong phó. §ã lµ c¸c nghiªn cøu c¬ b¶n vÒ sinh häc, sinh th¸i häc cña c¸c loµi s©u, bÖnh h¹i vµ c¸c biÖn ph¸p phßng trõ trong ®ã cã nh÷ng nghiªn cøu vÒ c«n trïng cã Ých, nÊm cã Ých, biÖn ph¸p sö dông c«n trïng vµ vi sinh vËt cã Ých theo h-íng qu¶n lý s©u bÖnh h¹i tæng hîp. Cã nhiÒu kÕt qu¶ nghiªn cøu vÒ s©u, bÖnh h¹i nãi chung vµ s©u rãm th«ng nãi riªng cña nhiÒu t¸c gi¶ trªn thÕ giíi.

C¸c nghiªn cøu nµy th-êng tËp trung vµo c¸c vÊn ®Ò c¬ b¶n nh- nghiªn cøu ®Æc ®iÓm sinh häc, sinh th¸i häc cña c¸c loµi s©u h¹i th«ng vµ c¸c biÖn ph¸p phßng trõ chóng. C¸c tµi liÖu ph¶i kÓ ®Õn lµ: ë Trung Quèc ®· cã nhiÒu c¬ quan vµ c¸ nh©n nghiªn cøu vÒ ®Æc tÝnh sinh vËt häc, sinh th¸i häc, qu¸ tr×nh ph¸t dÞch vµ c¸c biÖn ph¸p phßng trõ s©u rãm th«ng nh-: - N¨m 1987, Th¸i Bµng Hoa vµ Cao Thu L©m ®· c«ng bè c«ng tr×nh ph©n loµi c«n trïng rõng V©n Nam [24]. - N¨m 1991, Xiao Gangrou víi cuèn “C«n trïng rõng Trung Quèc”, ®· nghiªn cøu c¬ b¶n vÒ h×nh th¸i, tËp tÝnh cña c¸c loµi s©u h¹i c©y l©m nghiÖp [26]. - N¨m 1997, Cè MËu B×nh vµ TrÇn Ph-îng Tr©n ®· xuÊt b¶n cuèn s¸ch “B­ím ®¶o H¶i Nam” lµ cuèn s¸ch chuyªn kh¶o quan träng ®Ó ph©n lo¹i c¸c loµi b-ím ngµy [21].

C¸c c«ng tr×nh trªn cã gi¸ trÞ rÊt lín víi khoa häc c«n trïng ViÖt Nam, hÖ thùc vËt vµ c¸c loµi s©u h¹i cña Nam trung Hoa vµ B¾c ViÖt Nam cã nhiÒu sù t-¬ng ®ång, c¸c tµi liÖu trªn cã øng dông quan träng trong viÖc ph©n lo¹i vµ gi¸m ®Þnh c¸c loµi s©u h¹i ë n-íc ta. 5 Ngoµi ra ph¶i kÓ ®Õn c¸c c«ng tr×nh cña c¸c t¸c gi¶ trªn thÕ giíi nh-: - N¨m 1987, Ravlin vµ Haynes ®· sö dông ph-¬ng ph¸p m« pháng trong qu¶n lý c«n trïng ký sinh phôc vô phßng trõ s©u h¹i hä Ngµi kh« l¸. §©y lµ ph-¬ng ph¸p sö dông thiªn ®Þch ®Ó diÖt trõ s©u h¹i nªn kh«ng cã ¶nh h-ëng xÊu ®Õn m«i tr-êng [33] - N¨m 2001, Martin R. Ross Wylie trong cuèn “c¸c loµi c«n trïng rõng nhiÖt ®íi” lµ cuèn s¸ch chuyªn kh¶o quan träng cho viÖc t×m hiÓu vÒ c«n trïng nhiÖt ®íi trong ®ã cã ViÖt Nam [31].

- N¨m 1989, Coulson, Sauders, Loh, Oliveria, Barry Drummond vµ Swain ®· cã nh÷ng chuyªn ®Ò vµ ch-¬ng tr×nh nghiªn cøu vÒ qu¶n lý c«n trïng h¹i rõng [28]. §©y lµ c¸c nghiªn cøu vÒ sù hÖ thèng c«n trïng rõng vµ biÖn ph¸p qu¶n lý, ph¸t triÓn chóng.