Luận án TS Chính trị học: Sự biến đổi chính trị Việt Nam 1858-1945

Luận án tiến sĩ phân tích sự biến đổi chính trị ở Việt Nam từ 1858 đến 1945, cung cấp cái nhìn sâu sắc về lịch sử và khoa học chính trị.

• Tác giả: Trần Thị Thu Hoài
• Người hướng dẫn: PGS. Bùi Thanh Quất
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Chính trị học
• Đề tài: Sự Biến Đổi Chính Trị Ở Việt Nam Từ 1858 Đến 1945
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• Lời cam đoan
• Lời cảm ơn
• Mục lục
• Danh mục các chữ viết tắt
• MỞ ĐẦU. MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VÀ MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CHÍNH TRỊ, BIẾN ĐỔI CHÍNH TRỊ
• 1.1. Tổng quan tư liệu, tài liệu và tình hình nghiên cứu
• 1.1.1. Tổng quan tư liệu, tài liệu
• 1.1.2. Tổng quan các vấn đề đã được nghiên cứu
• 1.2. Một số vấn đề lý luận về chính trị, biến đổi chính trị
• 1.2.1. Quan niệm về chính trị, biến đổi chính trị
• 1.2.2. Chính trị Việt Nam trong lịch sử, biến đổi chính trị ở Việt Nam từ 1858 đến 1945 - Một số nhận thức chung
• 1.3. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: SỰ BIẾN ĐỔI CHÍNH TRỊ Ở VIỆT NAM TỪ CHÍNH TRỊ PHONG KIẾN SANG CHÍNH TRỊ THỰC DÂN - PHONG KIẾN
• 2.1. Quá trình và nội dung biến đổi chính trị từ chính trị phong kiến sang chính trị thực dân - phong kiến
• 2.2. Lực lượng nắm giữ, ảnh hưởng tới quyền lực nhà nước gắn với kiểu và hình thức nhà nước ở Việt Nam trước khi thực dân Pháp xâm lược
• 2.3. Quá trình thay đổi lực lượng nắm giữ quyền lực nhà nước ở Việt Nam gắn với thay đổi kiểu và hình thức nhà nước sau khi thực dân Pháp xâm lược
• 2.4. Nguyên nhân biến đổi chính trị từ chính trị phong kiến sang chính trị thực dân - phong kiến
• 2.4.1. Nguyên nhân trực tiếp
• 2.4.2. Nguyên nhân sâu xa
• 2.5. Việc xác lập các cơ sở cho sự tồn tại của chính trị thực dân - phong kiến
• 2.5.1. Thiết lập các công cụ bảo vệ chính quyền
• 2.5.2. Xác lập cơ sở kinh tế cho sự cai trị thuộc địa
• 2.5.3. Xác lập cơ sở tư tưởng, văn hoá cho sự cai trị thuộc địa
• 2.5.4. Xác lập cơ sở xã hội cho sự cai trị thuộc địa
• 2.6. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: SỰ BIẾN ĐỔI CHÍNH TRỊ TỪ CHÍNH TRỊ THỰC DÂN PHONG KIẾN SANG CHÍNH TRỊ DÂN CHỦ NHÂN DÂN
• 3.1. Quá trình lựa chọn kiểu nhà nước cho bài toán độc lập ở Việt Nam từ nửa sau thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX
• 3.2. Khuynh hướng tái lập kiểu nhà nước phong kiến cuối thế kỷ XIX
• 3.3. Khuynh hướng xác lập kiểu nhà nước tư sản đầu thế kỷ XX
• 3.4. Khuynh hướng lựa chọn kiểu nhà nước XHCN đầu thế kỷ XX
• 3.5. Quá trình nhận thức, hoạt động thực tiễn của Đảng cộng sản và sự chuẩn bị các tổ chức tiền nhà nước cho sự ra đời của một nhà nước mới ở Việt Nam
• 3.5.1. Quá trình nhận thức từ nhà nước công nông binh đến nhà nước dân chủ nhân dân và hoạt động thực tiễn của Đảng cộng sản
• 3.5.2. Chuẩn bị các hình thức tổ chức tiền nhà nước cho sự ra đời của một nhà nước mới ở Việt Nam
• 3.6. Quá trình xác lập chính trị dân chủ nhân dân thay thế chính trị thực dân - phong kiến
• 3.7. Sự thay thế lực lượng nắm giữ quyền lực nhà nước từ thực dân phong kiến sang nhân dân Việt Nam
• 3.8. Xác lập các yếu tố của một nền chính trị mới
• 3.9. Ý nghĩa và hệ quả của sự biến đổi chính trị từ chính trị thực dân - phong kiến sang chính trị dân chủ cộng hoà
• 3.10. Tiểu kết chương 3
• CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về sự biến đổi chính trị ở Việt Nam từ 1858 đến 1945

Sự biến đổi chính trị ở Việt Nam từ năm 1858 đến 1945 là một giai đoạn quan trọng trong lịch sử dân tộc. Giai đoạn này chứng kiến sự chuyển mình mạnh mẽ từ chính trị phong kiến sang chính trị thực dân, và sau đó là sự hình thành của chính trị dân chủ nhân dân. Những biến động này không chỉ ảnh hưởng đến cấu trúc quyền lực mà còn tác động sâu sắc đến đời sống xã hội và văn hóa của người dân Việt Nam.

1.1. Lịch sử chính trị Việt Nam giai đoạn 1858 1945

Giai đoạn từ 1858 đến 1945 đánh dấu sự xâm lược của thực dân Pháp và những phản ứng của người dân Việt Nam. Sự kiện này không chỉ là một cuộc chiến tranh mà còn là một cuộc cách mạng về tư tưởng và chính trị, dẫn đến sự hình thành các phong trào yêu nước và cách mạng.

1.2. Những yếu tố ảnh hưởng đến sự biến đổi chính trị

Có nhiều yếu tố tác động đến sự biến đổi chính trị ở Việt Nam trong giai đoạn này, bao gồm sự can thiệp của thực dân Pháp, các phong trào yêu nước, và sự thay đổi trong tư tưởng chính trị của các tầng lớp xã hội. Những yếu tố này đã tạo ra một bối cảnh phức tạp cho sự phát triển của chính trị Việt Nam.

II. Vấn đề và thách thức trong sự biến đổi chính trị ở Việt Nam

Sự biến đổi chính trị ở Việt Nam không chỉ đơn thuần là sự thay đổi về quyền lực mà còn là một quá trình đầy thách thức. Các lực lượng chính trị khác nhau đã phải đối mặt với nhiều vấn đề như sự đàn áp của thực dân, sự phân hóa trong xã hội và những mâu thuẫn nội bộ.

2.1. Sự đàn áp của thực dân Pháp

Thực dân Pháp đã áp dụng nhiều biện pháp đàn áp để duy trì quyền lực, từ việc kiểm soát thông tin đến việc đàn áp các phong trào yêu nước. Điều này đã tạo ra một môi trường chính trị căng thẳng và đầy mâu thuẫn.

2.2. Mâu thuẫn trong các phong trào yêu nước

Các phong trào yêu nước ở Việt Nam trong giai đoạn này không đồng nhất, dẫn đến sự phân hóa và mâu thuẫn giữa các nhóm. Những mâu thuẫn này đã ảnh hưởng đến khả năng tổ chức và lãnh đạo của các phong trào, làm giảm hiệu quả của các hoạt động cách mạng.

III. Phương pháp nghiên cứu sự biến đổi chính trị ở Việt Nam

Để nghiên cứu sự biến đổi chính trị ở Việt Nam từ 1858 đến 1945, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học xã hội và chính trị. Các phương pháp này giúp phân tích sâu sắc các yếu tố tác động và kết quả của sự biến đổi.

3.1. Phương pháp lịch sử

Phương pháp lịch sử cho phép xem xét sự biến đổi chính trị trong bối cảnh lịch sử cụ thể, từ đó hiểu rõ hơn về nguyên nhân và hệ quả của các sự kiện chính trị.

3.2. Phương pháp so sánh

Phương pháp so sánh giúp đối chiếu sự biến đổi chính trị ở Việt Nam với các quốc gia khác trong khu vực, từ đó rút ra những bài học và kinh nghiệm quý báu cho quá trình phát triển chính trị hiện tại.

IV. Ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu sự biến đổi chính trị

Nghiên cứu sự biến đổi chính trị ở Việt Nam từ 1858 đến 1945 không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có nhiều ứng dụng thực tiễn. Những bài học từ quá khứ có thể giúp định hình chính sách và chiến lược phát triển hiện tại.

4.1. Bài học từ lịch sử

Những bài học từ sự biến đổi chính trị có thể giúp các nhà lãnh đạo hiện tại hiểu rõ hơn về tầm quan trọng của việc lắng nghe ý kiến của người dân và xây dựng một hệ thống chính trị dân chủ hơn.

4.2. Định hình chính sách phát triển

Nghiên cứu này có thể cung cấp những thông tin quý giá cho việc xây dựng các chính sách phát triển kinh tế - xã hội, từ đó góp phần vào sự ổn định và phát triển bền vững của đất nước.

V. Kết luận và tương lai của sự biến đổi chính trị ở Việt Nam

Sự biến đổi chính trị ở Việt Nam từ 1858 đến 1945 đã để lại nhiều bài học quý giá cho hiện tại và tương lai. Việc hiểu rõ quá khứ sẽ giúp định hình một tương lai tốt đẹp hơn cho đất nước.

5.1. Tầm quan trọng của việc nghiên cứu lịch sử

Nghiên cứu lịch sử chính trị không chỉ giúp hiểu rõ hơn về quá khứ mà còn cung cấp những bài học quý giá cho việc xây dựng tương lai. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh hiện nay.

5.2. Hướng đi cho tương lai

Tương lai của sự biến đổi chính trị ở Việt Nam cần được xây dựng trên nền tảng của sự hiểu biết và tôn trọng lịch sử. Việc phát triển một hệ thống chính trị dân chủ và công bằng sẽ là mục tiêu quan trọng trong thời gian tới.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Luận án tiến sĩ chuyên ngành Chính trị học (Mã số: 62 31 20 01) với đề tài "Sự biến đổi chính trị ở Việt Nam từ 1858 đến 1945" do nghiên cứu sinh Trần Thị Thu Hoài thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Bùi Thanh Quất tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội (2012), là công trình tiên phong tiếp cận tiến trình lịch sử 87 năm cận - hiện đại của Việt Nam thuần túy dưới lăng kính của khoa học chính trị hiện đại. Công trình giải quyết khoảng trống học thuật (research gap) cốt lõi: sự thiếu vắng các nghiên cứu chính trị học mang tính hệ thống, động thái (dynamic) về quy luật chuyển giao quyền lực nhà nước, thay thế kiểu nhà nước, hình thức chính thể và chế độ chính trị tại Việt Nam giai đoạn 1858–1945, vốn trước đây hầu như chỉ được tiếp cận tĩnh hoặc thuần túy theo biên niên sử học mô tả.

Nghiên cứu xuất phát từ luận điểm nền tảng: "Chính trị đụng chạm đến các mối quan hệ đặc biệt phức tạp và nhạy cảm trong xã hội, nên việc đổi mới trong hệ thống chính trị nhất thiết phải trên cơ sở nghiên cứu và chuẩn bị rất nghiêm túc... bởi đó là điều kiện để thúc đẩy phát triển kinh tế, xã hội và thực hiện dân chủ", đồng thời khẳng định "ở mỗi bước ngoặt lịch sử của mỗi quốc gia dân tộc, trước những cơ may và những thử thách của lịch sử, sự hưng thịnh và suy vong của quốc gia dân tộc phụ thuộc vào các giải pháp chính trị, chiến lược phát triển mà giai cấp lãnh đạo thông qua nhà nước hay chính phủ của nó lựa chọn".

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết được xác lập cụ thể:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Bản chất quy luật của sự biến đổi chính trị ở Việt Nam giai đoạn 1858–1945 diễn ra như thế nào thông qua sự dịch chuyển chủ thể nắm giữ quyền lực nhà nước?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Những nhân tố cấu trúc kinh tế - xã hội, văn hóa chính trị và bối cảnh quốc tế nào đã thúc đẩy sự sụp đổ của chính thể phong kiến nhà Nguyễn trước thực dân Pháp và sự cáo chung tất yếu của chính trị thực dân - phong kiến năm 1945?
• Giả thuyết 1 (H1): Sự biến đổi chính trị tại Việt Nam giai đoạn 1858–1945 không phải là chuỗi biến cố ngẫu nhiên mà tuân theo quy luật thay thế hình thái kinh tế - xã hội và kiến trúc thượng tầng chính trị qua 2 bước chuyển căn bản: từ chính trị phong kiến sang chính trị thực dân - phong kiến, và từ chính trị thực dân - phong kiến sang chính trị dân chủ nhân dân.
• Giả thuyết 2 (H2): Tính trội của văn hóa chính trị dân tộc ("con người Tổ quốc luận") và sự phân hóa giai cấp không triệt để đã quy định tính tất yếu của việc lựa chọn kiểu nhà nước dân chủ nhân dân gắn liền với định hướng xã hội chủ nghĩa thay vì mô hình cộng hòa tư sản.

Khung lý thuyết của luận án tích hợp chặt chẽ giữa Chủ nghĩa duy vật lịch sử Mác - Lênin (Lý thuyết hình thái kinh tế - xã hội, biện chứng cơ sở hạ tầng - kiến trúc thượng tầng, học thuyết Nhà nước và Cách mạng), Tư tưởng chính trị Hồ Chí Minh (về giải phóng dân tộc, nhà nước kiểu mới) và các lý thuyết thể chế chính trị hiện đại. Phạm vi nghiên cứu bao trùm toàn bộ không gian lãnh thổ Việt Nam trong mối tương quan với Liên bang Đông Dương từ ngày 01/09/1858 (Pháp nổ súng tại Đà Nẵng) đến mùa thu năm 1945 và giai đoạn củng cố chính quyền non trẻ (1945–1946), giải mã tường tận 3 kiểu nhà nước (phong kiến, tư sản thực dân, dân chủ nhân dân) và 3 hình thức chính thể tương ứng.

---

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu trong luận án được phân tích đa tầng qua việc tổng hợp và đối chiếu các dòng nghiên cứu lớn:

1. Dòng nghiên cứu lịch sử - kinh tế xã hội: Các công trình của Nguyễn Văn Khánh (Cơ cấu kinh tế - xã hội Việt Nam thời thuộc địa 1858–1945), Tạ Thị Thúy (Công nghiệp và đầu tư của Pháp tại Việt Nam), Vũ Huy Phúc, Chương Thâu, Đinh Xuân Lâm đã dựng nên bức tranh biến đổi hạ tầng nhưng chưa quy nạp thành mô hình biến đổi quyền lực chính trị.
2. Dòng nghiên cứu tư tưởng và văn hóa chính trị: Các nghiên cứu kinh điển của Trần Văn Giàu (Sự phát triển của tư tưởng ở Việt Nam từ thế kỷ XIX đến Cách mạng Tháng Tám), Phan Ngọc (Sự tiếp xúc văn hóa Việt Nam với Pháp), Doãn Chính và Phạm Đào Thịnh (Quá trình chuyển biến tư tưởng chính trị Việt Nam) làm rõ sự vận động tư tưởng nhưng tách rời cơ chế vận hành của bộ máy nhà nước.
3. Dòng nghiên cứu thể chế và bộ máy cai trị: Tác phẩm của Dương Kinh Quốc (Chính quyền thuộc địa ở Việt Nam trước Cách mạng Tháng Tám 1945), Lưu Văn An (Thể chế chính trị Việt Nam trước Cách mạng Tháng Tám dưới góc nhìn hiện đại), Phạm Hồng Tung (Nội các Trần Trọng Kim).

Luận án nhận diện rõ các cuộc tranh luận học thuật (scholarly debates) lớn:

• Tranh luận 1 (Về tính chất thất bại của nhà Nguyễn): Quan điểm của các học giả phương Tây như Pierre Pasquier, Clarke W. Garrett biện hộ cho "sứ mệnh khai hóa" đối lập gay gắt với luận giải Mác-xít khẳng định sự lỗi thời của phương thức sản xuất châu Á và sự phản động, bất lực của chế độ quân chủ chuyên chế nhà Nguyễn trước tư bản thực dân Pháp.
• Tranh luận 2 (Về tính tất yếu của mô hình nhà nước sau thuộc địa): Xu hướng cải lương tư sản đầu thế kỷ XX (Phan Bội Châu thời kỳ Duy Tân hội, Phan Châu Trinh, Việt Nam Quốc dân Đảng) chủ trương mô hình quân chủ lập hiến hoặc cộng hòa tư sản kiểu Pháp/Mỹ đối lập với khuynh hướng cách mạng vô sản của Nguyễn Ái Quốc - Hồ Chí Minh xác lập nhà nước kiểu mới.

Vị thế học thuật (Academic Positioning) của luận án xác lập sự khác biệt mang tính đột phá khi so sánh với ít nhất hai bối cảnh quốc tế tiêu biểu:

• So sánh với Nhật Bản thời Minh Trị Duy Tân (1868): Nhật Bản thành công trong việc chuyển hóa cấu trúc quyền lực phong kiến Mạc Phủ sang nhà nước tư sản hiện đại nhờ cải cách thể chế chủ động từ bên trong (Đặng Xuân Kháng, Eto Shinkichi), trong khi nhà Nguyễn khước từ các điều trần duy tân (Nguyễn Trường Tộ), dẫn tới tình trạng khủng hoảng thể chế trầm trọng và mất chủ quyền quốc gia.
• So sánh với Ấn Độ dưới ách thống trị thực dân Anh: Công trình đối chiếu với luận điểm của Karl Marx (Sự cai trị của Anh ở Ấn Độ) và nghiên cứu của Trần Thị Thanh Vân (Chính sách thực dân của Anh ở Ấn Độ). Trong khi Anh áp dụng cơ chế cai trị hỗn hợp (trực trị kết hợp gián trị qua các tiểu vương) và đào tạo tầng lớp công chức bản xứ chuyên nghiệp (Indian Civil Service), thực dân Pháp tại Đông Dương thiết lập bộ máy quan liêu tập quyền cao độ, biến Việt Nam thành 3 xứ thuộc Liên bang Đông Dương (1887) nhằm triệt tiêu hoàn toàn tính thống nhất quốc gia của một nhà nước đơn nhất.

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và làm sâu sắc lý thuyết hình thái kinh tế - xã hội và học thuyết Mác - Lênin về nhà nước trong bối cảnh một xã hội thuộc địa nửa phong kiến phương Đông. Luận án khẳng định định nghĩa kinh điển: "Kiểu nhà nước là tổng thể những dấu hiệu (đặc điểm) cơ bản, đặc thù của nhà nước, thể hiện bản chất giai cấp và những điều kiện tồn tại và phát triển của nhà nước trong một hình thái kinh tế - xã hội nhất định", nhưng đã bổ sung những luận điểm đột phá:

[Chính trị Phong kiến Nhà Nguyễn]
[Chính trị Thực dân - Phong kiến]
[Chính trị Dân chủ Nhân dân]

1. Mệnh đề lý thuyết 1 (Proposition 1): Trong điều kiện phương thức sản xuất châu Á, tính giai cấp của nhà nước không thuần túy là công cụ bóc lột kinh tế đối kháng gay gắt như phương Tây mà gắn liền với chức năng bảo vệ công trình thủy lợi và chống ngoại xâm (Friedrich Engels, Anti-Dühring). Do đó, khi nhà nước phong kiến đánh mất chức năng dân tộc thiêng liêng, nó tự động đánh mất tính chính danh quyền lực.
2. Mệnh đề lý thuyết 2 (Proposition 2): Biến đổi chính trị ở các nước thuộc địa không diễn ra theo sơ đồ tuần tự tuyến tính (Phong kiến $\rightarrow$ Tư sản $\rightarrow$ Xã hội chủ nghĩa) mà diễn ra bước nhảy vọt cách mạng thông qua mô hình Nhà nước Dân chủ Nhân dân – một mô hình quá độ dung hợp tính chất dân tộc và tính chất giai cấp, tạo tiền đề tiến thẳng lên chủ nghĩa xã hội.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp ma trận 5 chiều dựa trên sự giao thoa của 3 lý thuyết nền tảng: Lý thuyết Thể chế chính trị (Institutionalism), Lý thuyết Văn hóa chính trị (Political Culture) và Lý thuyết Đấu tranh giai cấp thích ứng (Adapted Class Theory):

Thành tố phân tích	Chính trị Phong kiến (Trước 1858)	Chính trị Thực dân - Phong kiến (1887–1945)	Chính trị Dân chủ Nhân dân (Sau 1945)
Giai cấp cầm quyền	Địa chủ phong kiến (Vua quan nhà Nguyễn)	Tư sản tài chính Pháp liên minh phong kiến bù nhìn	Khối liên minh Công - Nông dưới sự lãnh đạo của Đảng
Kiểu nhà nước	Nhà nước phong kiến phương Đông	Nhà nước thực dân tư sản hải ngoại kiểu cũ	Nhà nước chuyên chính vô sản / Dân chủ nhân dân
Hình thức chính thể	Quân chủ chuyên chế tuyệt đối (Tập quyền)	Chính quyền thuộc địa độc tài, phản dân chủ	Cộng hòa dân chủ lập hiến (Hiến pháp 1946)
Cấu trúc nhà nước	Nhà nước đơn nhất có chủ quyền	Yếu tố cấu thành Liên bang Đông Dương (3 xứ chia cắt)	Nhà nước đơn nhất có chủ quyền độc lập hoàn toàn
Hệ tư tưởng chi phối	Nho giáo chính thống tước bỏ tính nhân nghĩa	Thực dân khai hóa ngoại nhập + Phong kiến suy đồi	Chủ nghĩa Mác - Lênin & Tư tưởng Hồ Chí Minh

Khung phân tích xác lập rõ các điều kiện biên (boundary conditions): quy luật biến đổi chính trị chịu sự ràng buộc bởi cấu trúc xã hội thuộc địa, nơi sự phân hóa giai cấp diễn ra mờ nhạt so với phương Tây. Đúng như Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chỉ rõ trong Báo cáo về Bắc Kỳ, Trung Kỳ và Nam Kỳ: "Những kẻ mà ở đó (Việt Nam) được coi là đại địa chủ thì chỉ là những tên lùn tịt bên cạnh những người trùng tên với họ ở châu Âu và châu Mỹ", dẫn đến quy luật: Động lực giải phóng dân tộc đóng vai trò là biến số độc lập quyết định biến số phụ thuộc là sự lựa chọn thể chế chính trị.

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu đứng vững trên lập trường phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử (Marxist Historical & Dialectical Materialism) kết hợp với chủ nghĩa hiện thực phê phán (Critical Realism) trong khoa học chính trị:

• Cách tiếp cận đa cấp độ (Multi-level approach): Phân tích tương tác giữa cấp độ cấu trúc địa chính trị quốc tế (chủ nghĩa đế quốc, các thế chiến, phong trào cộng sản quốc tế), cấp độ thể chế vĩ mô quốc gia (bộ máy nhà nước, luật pháp, văn kiện thể chế), và cấp độ vi mô (sự vận động của các phong trào xã hội, chuyển biến tâm lý chính trị của các tầng lớp nhân dân).
• Thiết kế nghiên cứu lịch sử - chính trị đồng đại và lịch đại: Kết hợp theo dõi tiến trình biến chuyển theo trục thời gian 1858–1945 với việc cắt lát phân tích cấu trúc bộ máy nhà nước tại các thời điểm then chốt (1858, 1887, 1930, 1941, 1945).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Luận án thực hiện quy trình nghiên cứu nghiêm cẩn thông qua chiến lược tam giác hóa (Triangulation) đa tầng:

1. Tam giác hóa nguồn tư liệu (Data Triangulation):
   • Nguồn tư liệu gốc triều Nguyễn: Khai thác châu bản, hiệp ước, văn bản hành chính từ Đại Nam thực lục chính biên.
   • Nguồn tư liệu chính quyền thuộc địa Pháp: Các sắc lệnh, nghị định toàn quyền Đông Dương (như Nghị định năm 1936 về hệ thống ngạch bậc công chức thuộc địa tại Bắc Kỳ và Trung Kỳ), báo cáo thanh tra thuộc địa, văn bản của Toàn quyền Pierre Pasquier, Toàn quyền Varenne.
   • Nguồn văn kiện cách mạng Việt Nam: Các văn kiện Đảng thời kỳ 1930–1945, đặc biệt là Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 (05/1941), Chỉ thị Nhật - Pháp bắn nhau và hành động của chúng ta (12/03/1945), Tuyên ngôn Độc lập (02/09/1945) và Hiến pháp năm 1946.
2. Tam giác hóa phương pháp (Methodological Triangulation): Kết hợp chặt chẽ giữa phương pháp lịch sử (tái hiện tính liên tục của sự kiện) với phương pháp logic chính trị học (khái quát hóa các phạm trù, quy luật, cơ chế thể chế).
3. Độ tin cậy và giá trị khoa học (Construct & Internal Validity): Đảm bảo tính khách quan bằng cách đối chiếu tư liệu của cả 3 chủ thể: chính quyền thực dân Pháp, triều đình phong kiến nhà Nguyễn, và phong trào cách mạng do Mặt trận Việt Minh lãnh đạo.

Data và phân tích

• Mẫu dữ liệu khảo sát: Bao quát toàn bộ 87 năm lịch sử với 3 hình thái thể chế chính trị, hàng trăm văn bản pháp quy, 5 phong trào chính trị - xã hội lớn (Cần Vương, Duy Tân - Đông Du, Đông Kinh Nghĩa Thục, Quốc Dân Đảng, Xô Viết Nghệ Tĩnh), cùng diễn trình phát triển của các thiết chế tiền nhà nước (Khu giải phóng Việt Bắc, Ủy ban Dân tộc Giải phóng Việt Nam).
• Kỹ thuật phân tích thể chế so sánh (Comparative Institutional Analysis): Sử dụng các công cụ phân tích cấu trúc tổ chức bộ máy quyền lực, chuỗi mệnh lệnh hành chính, cơ chế phân bổ ngân sách cai trị, và công cụ cưỡng chế (quân đội, mật thám, nhà tù) để bóc tách bản chất phản động của chế độ thực dân - phong kiến so với tính chất dân chủ ưu việt của nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án đưa ra 5 phát hiện cốt lõi có giá trị khoa học cao:

[Yếu tố quy định Chính trị Việt Nam]

1. Quy luật phân rã của thể chế phong kiến chuyên chế: Luận án chứng minh nguyên nhân sâu xa khiến Việt Nam mất độc lập vào nửa sau thế kỷ XIX không chỉ nằm ở ưu thế kỹ thuật quân sự của Pháp, mà chủ yếu do sự suy thoái nội tại của thể chế phong kiến quân chủ chuyên chế nhà Nguyễn. Chế độ phong kiến tập quyền triều Nguyễn đã tự triệt tiêu sức sống dân tộc khi tước bỏ truyền thống chính trị "thân dân", "khoan thư sức dân" của các triều đại Lý - Trần - Lê, đẩy mâu thuẫn xã hội lên đỉnh điểm và bất lực trước yêu cầu hiện đại hóa.
2. Bản chất của cấu trúc chính trị thực dân - phong kiến: Luận án bóc trần bản chất của bộ máy thống trị thuộc địa Pháp là một cơ cấu "lưỡng trùng phản động". Thực dân Pháp không xóa bỏ hoàn toàn chế độ phong kiến mà duy trì nó như một công cụ bù nhìn nhằm giảm chi phí cai trị và che đậy bản chất chiếm đoạt kinh tế. Bằng việc chia cắt Việt Nam thành ba kỳ với ba quy chế pháp lý khác nhau (Nam Kỳ là thuộc địa trực trị; Trung Kỳ và Bắc Kỳ là xứ bảo hộ), Pháp đã phá vỡ cấu trúc nhà nước đơn nhất có chủ quyền của dân tộc Việt Nam.
3. Phát hiện về tính quy luật của sự ra đời các thiết chế tiền nhà nước: Luận án chỉ rõ bước chuyển sang chính trị dân chủ nhân dân không diễn ra tự phát mà được chuẩn bị bài bản thông qua sự ra đời của các thiết chế "tiền nhà nước" (Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân, Ủy ban Dân tộc Giải phóng, các Ủy ban nhân dân cách mạng tại Khu Giải phóng Việt Bắc). Đây là bước sáng tạo lý luận độc đáo của Đảng Cộng sản Đông Dương và lãnh tụ Hồ Chí Minh trong việc thực thi quyền lực nhà nước trước khi giành chính quyền trên quy mô toàn quốc.
4. Hiện tượng tính dân tộc vượt trội tính giai cấp trong văn hóa chính trị Việt Nam: Dựa trên phân tích 5 yếu tố chi phối chính trị Á Đông của PGS.TS Phạm Hồng Tung (môi trường sinh thái lúa nước, phương thức sản xuất châu Á, di động xã hội cao, Nho giáo và sự va chạm văn minh phương Tây), luận án chứng minh văn hóa chính trị Việt Nam mang tính "Tổ quốc luận" sâu sắc (Phan Ngọc). Lòng yêu nước và ý thức chủ quyền quốc gia là động lực chính trị tối cao, quyết định sự thành bại của mọi lực lượng cầm quyền.
5. Tính quy luật của sự lựa chọn mô hình chính trị độc lập dân tộc gắn liền với CNXH: Phân tích sự phá sản lần lượt của các phong trào cứu nước theo ý thức hệ phong kiến (Cần Vương) và dân chủ tư sản (Việt Nam Quốc dân Đảng với khởi nghĩa Yên Bái 1930) đã chứng minh: chỉ có khuynh hướng cách mạng vô sản với mục tiêu độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội mới đáp ứng trọn vẹn cả hai nhiệm vụ sống còn của lịch sử là giải phóng dân tộc và giải phóng giai cấp/xã hội.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Cung cấp cơ sở khoa học chính trị học vững chắc để khẳng định tính đúng đắn, hợp quy luật lịch sử của con đường phát triển đi lên chủ nghĩa xã hội mà Đảng Cộng sản Việt Nam và Chủ tịch Hồ Chí Minh đã lựa chọn, bác bỏ các quan điểm xét lại lịch sử.
• Về phương pháp luận: Mở ra cách tiếp cận liên ngành Chính trị học - Lịch sử (Political History), thiết lập chuẩn mực phân tích các biến cố lịch sử thông qua các khái niệm công cụ: giai cấp cầm quyền, kiểu nhà nước, thể chế chính trị, văn hóa chính trị.
• Về thực tiễn và chính sách: Cung cấp bài học kinh nghiệm sâu sắc cho công cuộc đổi mới hệ thống chính trị hiện nay:
  • Kiên định bài học "lấy dân làm gốc", phát huy dân chủ xã hội chủ nghĩa để củng cố nền tảng xã hội của quyền lực nhà nước.
  • Xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân vững mạnh, tránh nguy cơ xa dân, quan liêu hóa bộ máy.
  • Kết hợp chặt chẽ sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng.

---

Limitations và Future Research

• Giới hạn nghiên cứu (Limitations):
  1. Luận án tập trung chủ yếu vào sự biến đổi cấu trúc vĩ mô của bộ máy nhà nước và giai cấp cầm quyền; các khía cạnh kỹ thuật hành chính nội bộ của bộ máy quan lại phong kiến và ngạch bậc công chức Pháp chưa được định lượng hóa chi tiết bằng các mô hình thống kê chuyên sâu.
  2. Nguồn tư liệu lưu trữ bằng tiếng Pháp tại Aix-en-Provence và Trung tâm Lưu trữ Quốc gia I chưa được khai thác toàn diện do điều kiện tiếp cận tài liệu tại thời điểm năm 2012.
  3. Phạm vi dừng lại chủ yếu ở mốc 1945–1946; sự vận hành tiếp nối của thể chế dân chủ nhân dân trong kháng chiến chống Pháp (1946–1954) chỉ được đề cập khái quát.
• Định hướng nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):
  1. Nghiên cứu so sánh định lượng về năng lực thể chế (state capacity) giữa chính quyền thuộc địa Pháp ở Đông Dương và chính quyền Anh tại Miến Điện/Ấn Độ.
  2. Ứng dụng lý thuyết lựa chọn công (Public Choice Theory) và lý thuyết thể chế mới (New Institutionalism) để giải mã hành vi của tầng lớp tinh hoa chính trị bản xứ (elites) thời kỳ thuộc địa.
  3. Phân tích sự chuyển biến vi mô trong hành vi chính trị của giai cấp nông dân Việt Nam trong quá trình chuyển hóa từ "thần dân phong kiến" sang "công dân cộng hòa".
  4. Mở rộng khung phân tích sang giai đoạn 1945–1975 để xây dựng bộ lý thuyết hoàn chỉnh về sự biến đổi thể chế chính trị Việt Nam thời hiện đại.

---

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật (Academic Impact): Luận án là một trong những viên gạch đầu tiên đặt nền móng cho phân ngành Lịch sử Chính trị Việt Nam – một nhánh chuyên ngành sống còn nhưng từng bị bỏ ngỏ trong hệ thống khoa học chính trị tại Việt Nam.
• Ảnh hưởng đến đào tạo và nghiên cứu: Trở thành tài liệu tham khảo chuẩn mực cho các chương trình đào tạo sau đại học chuyên ngành Chính trị học, Xây dựng Đảng và Chính quyền Nhà nước, Lịch sử Đảng tại Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh và Đại học Quốc gia Hà Nội.
• Giá trị thực tiễn đối với hoạch định chính sách: Cung cấp luận cứ khoa học sắc bén phục vụ việc hoạch định chiến lược cải cách thể chế, tinh gọn bộ máy nhà nước, hoàn thiện nền dân chủ xã hội chủ nghĩa và tăng cường khối đại đoàn kết toàn dân tộc trước những thách thức an ninh phi truyền thống hiện nay.

---

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học: Tiếp thu phương pháp luận nghiên cứu liên ngành chính trị - lịch sử, nắm vững các khung phân tích về kiểu nhà nước, hình thức chính thể và chuyển đổi thể chế.
• Giảng viên và nhà nghiên cứu khoa học chính trị: Có thêm hệ thống luận điểm, trích dẫn văn kiện và sử liệu chuẩn xác để phục vụ bài giảng lý luận chính trị, lý luận nhà nước và pháp luật.
• Cán bộ lãnh đạo, quản lý và hoạch định chính sách: Rút ra các bài học lịch sử về củng cố mối quan hệ giữa nhà nước và nhân dân, phương thức kiểm soát quyền lực và giải quyết hài hòa mối quan hệ giữa lợi ích dân tộc và lợi ích giai cấp.

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?

Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất là việc luận chứng thành công Mô hình biến đổi chính trị hai bước (Two-stage Political Transformation Model) trong bối cảnh xã hội thuộc địa phương Đông, mở rộng trực tiếp Lý thuyết Hình thái kinh tế - xã hội và Lý thuyết Nhà nước của Chủ nghĩa Mác - Lênin. Luận án đã chỉ ra rằng trong một xã hội mang đậm phương thức sản xuất châu Á và văn hóa chính trị "Tổ quốc luận", sự thay thế kiểu nhà nước không nhất thiết phải trải qua giai đoạn thống trị độc tôn của kiểu nhà nước tư sản dân tộc, mà có thể quá độ nhảy vọt từ nhà nước thực dân - phong kiến sang nhà nước dân chủ nhân dân dưới sự lãnh đạo của giai cấp công nhân.

2. Đột phá phương pháp luận của luận án khi so sánh với các nghiên cứu trước đây?

Khác với các công trình sử học của Đinh Xuân Lâm, Vũ Huy Phúc (thiên về mô tả sự kiện lịch sử) hay các nghiên cứu tư tưởng của Trần Văn Giàu (tập trung vào ý thức hệ), luận án đã thực hiện bước đột phá khi sử dụng Phương pháp phân tích cấu trúc - thể chế chính trị học. Công trình giải phẫu toàn diện trạng thái "động" của quyền lực nhà nước qua sự dịch chuyển của 4 biến số cốt lõi: Giai cấp cầm quyền, Kiểu nhà nước, Hình thức chính thể/cấu trúc, và Chế độ chính trị.

3. Phát hiện gây ngạc nhiên nhất về mặt khoa học trong luận án là gì?

Phát hiện bất ngờ nhất là luận điểm chứng minh Nhà nước phong kiến nhà Nguyễn trước 1858 thất bại trước thực dân Pháp trước hết là do sự khủng hoảng thể chế chính trị nội tại chứ không thuần túy do khoảng cách quân sự. Triều Nguyễn đã tự làm suy yếu nền tảng chính trị khi thực thi chính sách quân chủ chuyên chế cực đoan, đàn áp các phong trào nhân dân, tước bỏ truyền thống dân chủ làng xã, từ đó đánh mất nguồn lực cố kết dân tộc vốn là điều kiện tiên quyết để bảo vệ chủ quyền quốc gia trong lịch sử Việt Nam.

4. Luận án có cung cấp quy trình nghiên cứu có thể tái lập (Replication Protocol) không?

Có. Luận án thiết lập một ma trận phân tích thể chế chuẩn hóa 5 chiều (giai cấp cầm quyền, kiểu nhà nước, hình thức chính thể, cấu trúc lãnh thổ, chế độ chính trị). Ma trận này có thể tái lập hoàn toàn để nghiên cứu sự biến đổi chính trị ở các quốc gia thuộc địa khác tại Đông Nam Á (như Lào, Campuchia, Indonesia) hoặc các giai đoạn chuyển đổi chính trị tiếp theo của Việt Nam (1945–1975 và 1986 đến nay).

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm (10-year research agenda) được gợi mở từ luận án là gì?

1. Xây dựng bộ chỉ số đánh giá năng lực thể chế (State Capacity Index) của nhà nước Việt Nam qua các thời kỳ lịch sử.
2. Nghiên cứu so sánh xuyên quốc gia (Comparative Politics) về sự chuyển đổi thể chế hậu thuộc địa giữa các nước Đông Dương và các nước khối Thịnh vượng chung (Commonwealth).
3. Đánh giá sự tiếp biến văn hóa chính trị truyền thống trong quá trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa hiện đại.

---

Kết luận

1. Khái quát 5 đóng góp học thuật cốt lõi:
   • Xác lập khung lý luận chính trị học chuyên biệt về "biến đổi chính trị" trong lịch sử cận - hiện đại Việt Nam.
   • Luận giải sâu sắc bản chất phản động của chế độ cai trị thực dân - phong kiến với cơ cấu liên bang chia cắt.
   • Chứng minh sự phá sản tất yếu của các mô hình nhà nước phong kiến và cộng hòa tư sản đầu thế kỷ XX.
   • Làm sáng tỏ quy luật hình thành các thiết chế tiền nhà nước làm tiền đề cho sự khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.
   • Khẳng định tính tất yếu khách quan và tính chính danh lịch sử của con đường độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội.
2. Thúc đẩy bước tiến về hệ hình (Paradigm Advancement): Chuyển dịch căn bản từ lối tiếp cận lịch sử mô tả sang hệ hình phân tích thể chế chính trị học thực chứng và duy vật biện chứng.
3. Mở ra 3 nhánh nghiên cứu mới: Lịch sử thể chế nhà nước Việt Nam; Văn hóa chính trị so sánh Á Đông; và Lý thuyết chuyển đổi chính trị ở các quốc gia đang phát triển.
4. Tầm vóc và giá trị thời đại: Luận án khẳng định rằng mọi thắng lợi chính trị của dân tộc Việt Nam đều bắt nguồn từ việc giải quyết đúng đắn mối quan hệ giữa giai cấp và dân tộc, lấy lợi ích tối cao của Tổ quốc và quyền làm chủ của nhân dân làm thước đo cho tính chính danh của mọi thể chế quyền lực.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VÀ MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CHÍNH TRỊ, BIẾN ĐỔI CHÍNH TRỊ 1. Tổng quan tư liệu, tài liệu và tình hình nghiên cứu 1. Tổng quan tư liệu, tài liệu Đây là một luận án lịch sử chính trị, do đó tư liệu, tài liệu phục vụ cho luận án có thể khái quát thành hai nhóm chính: Nhóm tư liệu, tài liệu sử học và nhóm tư liệu, tài liệu chính trị học liên quan trực tiếp, gián tiếp đến đề tài nghiên cứu. Nhóm tư liệu, tài liệu sử học liên quan đến đề tài nghiên cứu Tác giả ý thức rõ ràng rằng đây là một luận án thuộc chuyên ngành chính trị học, tuy nhiên là lịch sử chính trị Việt Nam, do đó những tư liệu, tài liệu lịch sử được sử dụng trong luận án là những chất liệu không thể thiếu để làm nổi rõ nội dung chính trị học, chất chính trị học.

Luận án bàn tới sự biến đổi chính trị ở Việt Nam trong thời gian từ 1858 đến 1945. Sự biến đổi chính trị này không thể tách rời bức tranh tổng thể của xã hội Việt Nam cũng như bức tranh chung của lịch sử các nước trong khu vực Đông Nam Á, châu Á, lịch sử thế giới cận, hiện đại với nhiều thăng trầm, biến động. Mặt khác, sự biến đổi chính trị cũng không thể tách rời những vận động về kinh tế, về văn hoá, xã hội, tư tưởng. trong lòng xã hội Việt Nam thời kỳ cận, hiện đại.

Những vận động về chính trị mà trung tâm là thay đổi giai cấp cầm quyền gắn với thay đổi kiểu nhà nước và hình thức nhà nước sẽ dẫn tới sự thay đổi của đời sống chính trị gắn với những con người chính trị (Thủ lĩnh chính trị, quần chúng nhân dân), các phong trào chính trị, các hoạt động chính trị, các quan hệ chính trị, đường lối chính trị của lực lượng cầm quyền. Mặt khác, có thể thấy, trong thời kỳ lịch sử này, chính trị Việt Nam đã vận động từ chính trị phong kiến sang chính trị thực dân - phong kiến và cuối giai đoạn này chuyển sang chính trị dân chủ nhân dân. Như vậy, nghiên cứu sự biến đổi chính trị trong thời cận, hiện đại không thể không khai thác một lượng tư liệu khá lớn liên quan đến chế độ thuộc địa của Pháp ở Việt Nam cùng với những tư liệu liên quan đến chế độ phong kiến 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] nhà Nguyễn và chế độ dân chủ nhân dân. Tuy nhiên những tài liệu lịch sử chính trị chuyên sâu về những nội dung kể trên ở Việt Nam chưa nhiều, tác giả khai thác thông qua những tài liệu lịch sử chung về từng giai đoạn lịch sử cụ thể trong đó chế độ chính trị đó tồn tại.

Do đó, để có được thông tin về những vấn đề trên phục vụ cho luận án, những tư liệu, tài liệu sử học dùng trong luận án theo tiêu chí nội dung có thể phân thành một số nhóm chính sau: * Nhóm tư liệu, tài liệu về lịch sử cận, hiện đại của thế giới, của các nước trong khu vực Đông Nam Á, châu Á; lịch sử Việt Nam từ nguồn gốc cũng như lịch sử Việt Nam thời cận, hiện đại. * Nhóm tư liệu, tài liệu liên quan đến chế độ phong kiến nhà Nguyễn và xã hội Việt Nam dưới chế độ phong kiến nhà Nguyễn đặc biệt ở thời Tự Đức. * Nhóm tư liệu, tài liệu liên quan đến chế độ thuộc địa của Pháp ở Việt Nam và xã hội Việt Nam dưới chế độ thuộc địa của Pháp. * Nhóm tư liệu, tài liệu liên quan đến chế độ dân chủ nhân dân.

Trước hết, không phải là một người nghiên cứu lịch sử mà là một người nghiên cứu chính trị học tiếp cận và xử lý nguồn sử liệu khổng lồ với tác giả là một điều không dễ dàng. Do đó, những tư liệu, tài liệu về phương pháp luận sử học đặc biệt có ý nghĩa với tác giả. Mặc dù tác giả không phân những tư liệu, tài liệu này thành một nhóm, song những tư liệu loại này cho phép tác giả có thể thâu tóm và làm chủ ở mức độ nhất định nguồn sử liệu, trên cơ sở đó xử lý dưới giác độ của khoa học chính trị. Những tác phẩm loại này có thể kể ra điển hình như: Triết học lịch sử hiện đại của Hà Văn Tấn, Các tác giả kinh điển của chủ nghĩa Mác Lênin bàn về khoa học lịch sử.

Với các nhóm tư liệu, tài liệu sử học nêu trên, tác giả luận án đã khai thác, sử dụng theo hướng cụ thể như sau: Để có những thông tin về bức tranh của thế giới trong gần một thế kỷ từ 1858 đến 1945 với những đường nét cơ bản nhất cho chúng ta thấy bối cảnh chung trong đó những biến đổi chính trị diễn ra tại Việt Nam, luận án sử dụng khá nhiều các tác phẩm đại cương sử, thông sử về lịch sử thế giới cận hiện đại như: Lịch sử thế giới 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] hiện đại từ 1917 đến 1945 (quyển A và B) do Nguyễn Anh Thái chủ biên, Lịch sử thế giới của Trần Thị Vinh, Lịch sử thế giới cận đại của Vũ Dương Ninh, Nguyễn Văn Hồng, Quan hệ quốc tế thế kỷ XX của Nguyễn Quốc Hùng,. Việt Nam định vị ở đâu, chịu sự tác động và chi phối của những nhân tố quốc tế nào?. Những tác phẩm về lịch sử thế giới cận, hiện đại sẽ cung cấp cho tác giả nguồn tư liệu hữu ích để nhìn Việt Nam trong bức tranh chung, nhìn sự vận động của Việt Nam trong sự vận động chung của các quốc gia trong khu vực và thế giới. Những tác phẩm lịch sử liên quan đến các quốc gia trong khu vực thời kỳ cận, hiện đại cung cấp nguồn tư liệu cho phép tác giả có thể so sánh vấn đề nghiên cứu ở Việt Nam với các nước trong khu vực như Thái Lan, Nhật Bản, Ấn Độ.

Trước hết là các tác phẩm lịch sử chung về khu vực cũng như lịch sử chung của các quốc gia này, có thể kể ra như: Lịch sử Đông Nam Á của D.E Hall, Lịch sử phát triển Đông Nam Á của Mary Somers Heid Hues, Lịch sử Đông Nam Á do Lương Ninh chủ biên, Tìm hiểu lịch sử các nước Đông Nam Á ASEAN (Trước công nguyên đến thế kỷ XX) của Nguyễn Văn Nam, Lịch sử Nhật Bản của P. Caiger do Nguyễn Văn Sỹ biên dịch,. Sau nữa là tư liệu liên quan đến các sự kiện lớn xảy ra ở các quốc gia trong khu vực thời kỳ cận, hiện đại có mối quan hệ, ảnh hưởng nhất định tới đời sống chính trị Việt Nam như Phong trào cải cách ở một số nước Đông Á giữa thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX do Vũ Dương Ninh chủ biên, Mấy vấn đề lịch sử châu Á và lịch sử Việt Nam, một cách nhìn của Nguyễn Văn Hồng, Con đường cứu nước trong đấu tranh giải phóng dân tộc ở một số nước châu Á do Đỗ Thanh Bình chủ biên, “Đông Du Trung Quốc - Việt Nam”- một hiện tượng lịch sử khu vực thời cận đại; Tôn Trung Sơn - Hồ Chí Minh, mối đồng cảm lịch sử và thời đại của Nguyễn Văn Hồng, Tôn Trung Sơn và các nhà cách mạng Việt Nam của Phạm Xanh, Vấn đề xây dựng bộ máy nhà nước hiện đại ở Nhật Bản dưới chính quyền Minh Trị của Đặng Xuân Kháng, Nhật Bản và phong trào Đông Du - Tính hai mặt của Nhật Bản thời Minh Trị của Eto Shinkichi (trong kỷ yếu hội thảo Quốc tế Việt Nam học lần thứ nhất). Trong tác phẩm của Doãn Chính, Phạm Đào Thịnh: Quá trình chuyển biến tư tưởng chính trị 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Việt Nam cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX nhiều nội dung cũng đề cập đến lịch sử so sánh có thể sử dụng và khai thác cho luận án.

Nhiều tác phẩm của Mác trong bộ Mác - Ănghen toàn tập bàn về sự cai trị của thực dân Anh ở Ấn Độ hay tác phẩm của Hồ Chí Minh so sánh sự cai trị của thực dân Pháp ở Việt Nam với sự cai trị của thực dân Anh ở Ấn Độ, sự cai trị của các đế quốc khác ở Trung Quốc. đều được tác giả tham khảo và sử dụng trong luận án ở mức độ khác nhau. Luận án tiến sĩ Lịch sử của Nghiên cứu sinh Trần Thị Thanh Vân về Chính sách thực dân của Anh ở Ấn Độ từ thế kỷ XVII đến giữa thế kỷ XX cũng là một nguồn tài liệu tham khảo có ý nghĩa cho tác giả trong triển khai luận án của mình đặc biệt khi so sánh cách tổ chức bộ máy chính quyền thực dân của Anh ở Ấn Độ và của thực dân Pháp ở Đông Dương, Việt Nam. Luận án tập trung nghiên cứu biến đổi chính trị ở Việt Nam từ 1858 đến 1945.

Khoảng thời gian gần trăm năm này chỉ là một giai đoạn trong lịch sử nhiều nghìn năm của dân tộc Việt Nam. Chúng ta không thể nghiên cứu về giai đoạn lịch sử này mà không thấy Việt Nam 1858-1945 định vị trong nhiều nghìn năm lịch sử dân tộc như thế nào, gắn kết với quá khứ dân tộc và kế thừa những di sản của ông cha để xây dựng nên thời đại của mình ra sao?. Những tác phẩm về lịch sử Việt Nam trong suốt chiều dài lịch sử, đặc biệt những cuốn thông sử về lịch sử Việt Nam cận, hiện đại cung cấp cho tác giả một nguồn tư liệu hữu ích sử dụng trong luận án. Nhóm thông tin này cho phép tác giả có cái nhìn tổng thể về Việt Nam 1858-1945 định vị trong lịch sử nhiều nghìn năm của dân tộc cũng như tình hình kinh tế, chính trị, văn hoá, xã hội,.

Việt Nam ngót một thế kỷ đầy bi tráng (1858-1945) trong đó diễn ra những biến đổi lớn về mọi mặt của đời sống xã hội mà biến đổi chính trị là nội dung đang được tác giả quan tâm nghiên cứu. Những tác phẩm lịch sử chung của Việt Nam có thể kể ra điển hình như: Tiến trình lịch sử Việt Nam do Nguyễn Quang Ngọc chủ biên, Đại cương lịch sử Việt Nam của Trương Hữu Quýnh, Đinh Xuân Lâm, Lê Mậu Hãn, Việt Nam một thiên lịch sử của Nguyễn Khắc Viện, Lịch sử Việt Nam từ nguồn gốc đến năm 1884 của Nguyễn Phan Quang, Võ Xuân Đàn,. Cùng với những tư liệu, tài liệu lịch sử chung này là những tác phẩm lịch sử 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Việt Nam liên quan trực tiếp đến giai đoạn 1858-1945. Đây là nguồn tư liệu, tài liệu được khai thác, sử dụng nhiều trong luận án khi phân tích bối cảnh lịch sử xã hội trong đó những biến đổi chính trị diễn ra.