Luận Án Tiến Sĩ: Phân Tích Và So Sánh Ngôn Ngữ Sự Tình Phát Ngôn Trong Tiếng Anh Và Tiếng Việt

Luận án tiến sĩ phân tích sự tình phát ngôn trong tiếng Anh đối chiếu với tiếng Việt, khám phá điểm tương đồng và khác biệt ngữ nghĩa, cú pháp.

• Trường học: Trường Đại Học
• Chuyên ngành: Ngôn Ngữ Học
• Đề tài: So Sánh Ngôn Ngữ Sự Tình Phát Ngôn Tiếng Anh Và Tiếng Việt
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• 1.1. Tình hình nghiên cứu sự tình phát ngôn
• 1.1.1. Tình hình nghiên cứu sự tình phát ngôn trên thế giới
• 1.1.2. Tình hình nghiên cứu sự tình phát ngôn trong nước
• 1.2. Cơ sở lí thuyết liên quan đến luận án
• 1.2.1. Ngữ pháp chức năng với vấn đề ba bình diện của câu
• 1.2.2. Khái quát về lí thuyết ba bình diện của câu
• 1.2.3. Mối quan hệ giữa ba bình diện ngữ pháp - ngữ nghĩa - ngữ dụng
• 1.2.4. Khái quát về sự tình và sự tình phát ngôn
• 1.2.4.1. Khái quát về sự tình
• 1.2.4.2. Về các kiểu sự tình
• 1.2.4.3. Khái quát về sự tình phát ngôn
• 1.2.4.4. Đặc trưng của sự tình phát ngôn
• 1.2.4.5. Các kiểu sự tình phát ngôn
• 1.2.5. Khái quát về ngôn ngữ học so sánh đối chiếu
• 2. CHƯƠNG 2: ĐẶC ĐIỂM VỊ TỐ TRONG SỰ TÌNH PHÁT NGÔN TIẾNG ANH, ĐỐI CHIẾU VỚI TIẾNG VIỆT
• 2.1. Khái quát về vị tố phát ngôn trong sự tình phát ngôn tiếng Anh
• 2.2. Đặc trưng của vị tố tiếng Anh
• 2.3. Phân loại vị tố phát ngôn trong sự tình phát ngôn tiếng Anh
• 2.4. Đặc điểm của vị tố phát ngôn trong sự tình phát ngôn tiếng Anh và tiếng Việt
• 2.4.1. Vị tố phát ngôn trong sự tình phát ngôn tiếng Anh
• 2.4.1.1. Vị tố phát ngôn tiếng Anh được biểu thị bằng động từ nói năng chính danh
• 2.4.1.2. Vị tố phát ngôn tiếng Anh được thể hiện bằng động từ nói năng không chính danh
• 2.4.2. Vị tố phát ngôn trong sự tình phát ngôn tiếng Việt
• 2.4.2.1. Vị tố phát ngôn tiếng Việt được biểu thị bằng động từ nói năng chính danh
• 2.4.2.2. Vị tố phát ngôn tiếng Việt được thể hiện bằng động từ nói năng không chính danh
• 2.4.3. Đối chiếu vị tố của sự tình phát ngôn tiếng Anh và sự tình phát ngôn tiếng Việt
• 2.4.3.1. Những điểm giống nhau
• 2.4.3.2. Những điểm khác nhau
• 3. CHƯƠNG 3: ĐẶC ĐIỂM THAM THỂ TRONG SỰ TÌNH PHÁT NGÔN TIẾNG ANH, ĐỐI CHIẾU VỚI TIẾNG VIỆT
• 3.1. Khái quát về tham thể trong cấu trúc sự tình phát ngôn tiếng Anh
• 3.2. Đặc điểm của các tham thể trong sự tình phát ngôn tiếng Anh và tiếng Việt
• 3.2.1. Đặc điểm của các tham thể trong sự tình phát ngôn tiếng Anh
• 3.2.1.1. Tham thể cơ sở
• 3.2.1.2. Vấn đề chu cảnh trong sự tình phát ngôn tiếng Anh
• 3.2.2. Đặc điểm của các tham thể trong sự tình phát ngôn tiếng Việt
• 3.2.2.1. Tham thể cơ sở
• 3.2.2.2. Vấn đề chu cảnh trong sự tình phát ngôn tiếng Việt
• 3.3. Tương quan giữa các thành tố trong cấu trúc STPN và cấu trúc ngữ pháp của câu
• 3.4. Đối chiếu tham thể của sự tình phát ngôn tiếng Anh và sự tình phát ngôn tiếng Việt
• 3.4.1. Những điểm giống nhau
• 3.4.2. Những điểm khác nhau
• PHỤ LỤC
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý thuyết

Luận án tiến sĩ này tập trung vào việc so sánh ngôn ngữ sự tình phát ngôn giữa tiếng Anh và tiếng Việt. Phần tổng quan trình bày tình hình nghiên cứu về sự tình phát ngôn trên thế giới và trong nước. Trên thế giới, ngữ pháp chức năng đã được áp dụng để nghiên cứu các quy tắc chi phối hoạt động ngôn ngữ, đặc biệt là các loại sự tình. Các công trình của S. Dik và W. Chafe đã đặt nền móng cho việc phân loại và hiểu biết về sự tình phát ngôn. Trong nước, các nghiên cứu của Cao Xuân Hạo, Nguyễn Thị Quy, và Diệp Quang Ban đã góp phần làm rõ đặc điểm của sự tình phát ngôn trong tiếng Việt.

1.1. Tình hình nghiên cứu sự tình phát ngôn trên thế giới

Các nghiên cứu về sự tình phát ngôn trên thế giới chủ yếu tập trung vào ngữ pháp chức năng. Các tác giả như S. Dik và W. Chafe đã phân loại sự tình dựa trên các thông số như [+động] và [+chủ ý]. Họ nhấn mạnh vai trò của động từ nói năng trong việc hình thành cấu trúc ngữ nghĩa của câu. Tuy nhiên, sự tình phát ngôn vẫn chưa được nghiên cứu một cách độc lập mà thường được gộp chung vào nhóm sự tình hành động.

1.2. Tình hình nghiên cứu sự tình phát ngôn trong nước

Trong nước, các nghiên cứu về sự tình phát ngôn trong tiếng Việt đã được thực hiện bởi các tác giả như Cao Xuân Hạo, Nguyễn Thị Quy, và Diệp Quang Ban. Họ tập trung vào việc phân loại động từ nói năng và xác định vai trò của chúng trong cấu trúc ngữ pháp và ngữ nghĩa. Các nghiên cứu này đã góp phần làm rõ đặc điểm của sự tình phát ngôn trong tiếng Việt, nhưng vẫn còn thiếu sự so sánh đối chiếu với tiếng Anh.

II. Đặc điểm vị tố trong sự tình phát ngôn

Chương này tập trung vào việc phân tích và so sánh vị tố phát ngôn trong tiếng Anh và tiếng Việt. Vị tố được xem là thành phần trung tâm của sự tình phát ngôn, đóng vai trò quyết định cấu trúc ngữ nghĩa của câu. Luận án phân loại vị tố dựa trên các tiêu chí như động từ nói năng chính danh và động từ nói năng không chính danh. Qua đó, luận án chỉ ra những điểm tương đồng và khác biệt giữa hai ngôn ngữ.

2.1. Vị tố phát ngôn trong tiếng Anh

Trong tiếng Anh, vị tố phát ngôn thường được biểu thị bằng các động từ nói năng chính danh như 'say', 'tell', và 'ask'. Các động từ nói năng không chính danh cũng được sử dụng để biểu đạt sự tình phát ngôn, nhưng với mức độ biểu cảm cao hơn. Luận án phân tích cấu trúc ngữ pháp và ngữ nghĩa của các vị tố này, đồng thời so sánh với tiếng Việt để chỉ ra sự khác biệt.

2.2. Vị tố phát ngôn trong tiếng Việt

Trong tiếng Việt, vị tố phát ngôn cũng được biểu thị bằng các động từ nói năng chính danh như 'nói', 'kể', và 'hỏi'. Tuy nhiên, tiếng Việt có xu hướng sử dụng nhiều động từ nói năng không chính danh hơn, mang tính biểu cảm và phong phú hơn. Luận án so sánh cấu trúc ngữ pháp và ngữ nghĩa của các vị tố này với tiếng Anh, từ đó chỉ ra những điểm tương đồng và khác biệt.

III. Đặc điểm tham thể trong sự tình phát ngôn

Chương này tập trung vào việc phân tích và so sánh tham thể trong sự tình phát ngôn giữa tiếng Anh và tiếng Việt. Tham thể là các thành phần tham gia vào sự tình phát ngôn, bao gồm chủ thể, đối tượng, và bối cảnh. Luận án phân loại và miêu tả đặc điểm của các tham thể trong hai ngôn ngữ, từ đó chỉ ra những điểm tương đồng và khác biệt.

3.1. Tham thể trong tiếng Anh

Trong tiếng Anh, tham thể trong sự tình phát ngôn thường được xác định rõ ràng thông qua cấu trúc ngữ pháp. Các tham thể như chủ thể, đối tượng, và bối cảnh được biểu thị bằng các danh từ và đại từ. Luận án phân tích cấu trúc ngữ pháp và ngữ nghĩa của các tham thể này, đồng thời so sánh với tiếng Việt để chỉ ra sự khác biệt.

3.2. Tham thể trong tiếng Việt

Trong tiếng Việt, tham thể trong sự tình phát ngôn thường được biểu thị một cách linh hoạt hơn. Các tham thể như chủ thể, đối tượng, và bối cảnh có thể được biểu thị bằng các danh từ, đại từ, hoặc thậm chí là các cụm từ. Luận án so sánh cấu trúc ngữ pháp và ngữ nghĩa của các tham thể này với tiếng Anh, từ đó chỉ ra những điểm tương đồng và khác biệt.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu về sự tình phát ngôn (STPN - Verbal State of Affairs) thuộc giao điểm then chốt giữa ngữ pháp chức năng hệ thống (Systemic Functional Grammar - SFG), ngữ nghĩa học và ngữ dụng học đối chiếu. Luận án tiến sĩ với đề tài "Sự tình phát ngôn trong tiếng Anh, đối chiếu với tiếng Việt" của tác giả triển khai trên nền tảng lý thuyết ngữ pháp chức năng đa bình diện, giải quyết các nghịch lý lý thuyết mà ngữ pháp hình thức cấu trúc (Formal Syntax) và ngữ pháp truyền thống bộc lộ khi phân tích các kết cấu ngôn hành phức tạp.

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và nhu cầu chuẩn hóa giảng dạy ngoại ngữ ứng dụng, sự tình phát ngôn đóng vai trò cốt lõi trong việc chuyển tải thông điệp, xác lập vị thế liên nhân và điều hướng diễn ngôn. Tuy nhiên, một khoảng trống nghiên cứu sâu sắc (research gap) đã tồn tại suốt nhiều thập kỷ: các công trình quốc tế của M.A.K. Halliday (1985, 1994, 2004), C.M.I.M. Matthiessen (1995, 2004) hay Simon C. Dik (1984, 1997) chủ yếu dừng lại ở việc khái quát hóa quá trình phát ngôn (verbal process) ở cấp độ mệnh đề kinh nghiệm hoặc gộp chung động từ nói năng (verbs of saying) vào các nhóm vị từ hành động tổng quát. Tại Việt Nam, dù các học giả tiền bối như Cao Xuân Hạo (1991, 2004), Nguyễn Thị Quy (1995), Hoàng Văn Vân (2005), Diệp Quang Ban (2012) và Lê Thị Thơm (2012) đã phân tích sự tình phát ngôn trong phạm vi nội bộ tiếng Việt, nhưng hoàn toàn vắng bóng một công trình đối chiếu song ngữ quy mô lớn, liên kết hữu cơ ba bình diện: Ngữ pháp - Ngữ nghĩa - Ngữ dụng giữa một ngôn ngữ biến hình tổng hợp tính (inflectional language) như tiếng Anh và một ngôn ngữ đơn lập phân tích tính (isolating language) như tiếng Việt.

Luận án xác lập hệ thống 3 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và 3 giả thuyết tương ứng:

1. RQ1: Vị tố phát ngôn (VTPN) trong tiếng Anh và tiếng Việt được tổ chức như thế nào theo hệ thống phân loại chính danh và không chính danh, và cơ chế chuyển nghĩa hoán dụ - ẩn dụ của các vị tố phi chính danh diễn ra ra sao?
   • Giả thuyết H1: Tiếng Anh có xu hướng sử dụng đa dạng các vị từ không chính danh (chỉ âm thanh, cách thức, hành vi thể chất kèm lời) làm vị tố trực tiếp hơn tiếng Việt nhờ tính linh hoạt của cấu trúc vị ngữ phân tích tính một đỉnh.
2. RQ2: Cấu trúc nghĩa biểu hiện và mạng lưới các tham thể (Phát ngôn thể - PNT, Tiếp ngôn thể - TNT, Đích ngôn thể - ĐNT, Ngôn thể - NT) cùng Chu cảnh (CC) trong sự tình phát ngôn hai ngôn ngữ tương tác với cấu trúc ngữ pháp cú pháp như thế nào?
   • Giả thuyết H2: Tham thể Ngôn thể (NT) là thành tố bắt buộc bất biến trong mô hình ngữ nghĩa, nhưng phương thức hiện thực hóa cú pháp (mệnh đề độc lập, lời dẫn trực tiếp, cấu trúc bổ ngữ hoá) có sự phân hóa rõ rệt giữa hai ngôn ngữ.
3. RQ3: Những nét tương đồng và dị biệt mang tính quy luật giữa STPN tiếng Anh và tiếng Việt dưới góc nhìn so sánh đối chiếu có nguồn gốc từ đặc trưng loại hình học và văn hóa giao tiếp nào?
   • Giả thuyết H3: Sự khác biệt trong việc tỉnh lược tham thể liên nhân (PNT, TNT) và việc biểu đạt tính tình thái phản ánh trực tiếp thói quen giao tiếp trực tiếp/gián tiếp của hai cộng đồng ngôn ngữ.

Khung lý thuyết chủ đạo tích hợp mô hình Ba bình diện của câu (Charles Morris, Cao Xuân Hạo, Bùi Minh Toán), Ngữ pháp chức năng hệ thống (Halliday & Matthiessen), Thuyết hành vi ngôn từ (Speech Act Theory - Austin, 1962; Searle, 1969) và Lý thuyết kết trị - vị từ một đỉnh (Lucien Tesnière, Nguyễn Văn Hiệp).

Nghiên cứu mang lại đóng góp đột phá khi khảo sát trên bộ ngữ liệu thực nghiệm quy mô 2.411 câu chứa sự tình phát ngôn tiếng Anh trích xuất từ 08 tác phẩm văn học kinh điển Anh - Mỹ (The Thorn Birds, Gone with the Wind, If Tomorrow Comes, chuỗi 5 tập Harry Potter) và đối sánh trực tiếp với hàng nghìn ngữ liệu tương đương từ các tác phẩm văn học tiêu biểu của Việt Nam (Nguyễn Nhật Ánh, Nam Cao, Nguyễn Công Hoan, Chu Lai, Vũ Trọng Phụng). Kết quả định lượng chỉ ra 1.296 trường hợp vị tố tái hiện (chiếm 53,7%), 450 trường hợp vị tố điều khiển (chiếm 18,6%), 66 trường hợp vị tố kết ước (chiếm 2,7%), mở ra cơ sở khoa học định lượng cho dịch thuật học và phương pháp giảng dạy tiếng Anh chuyên biệt.

---

Literature Review và Positioning

Lịch sử nghiên cứu sự tình và hành động nói năng trên thế giới trải qua hai luồng quan điểm lớn với những tranh biện học thuật sâu sắc:

Dòng nghiên cứu thứ nhất tiếp cận theo mô hình ngữ pháp hình thức (Formal Grammar) và cấu trúc luận kinh điển (Noam Chomsky và các nhà ngữ pháp tạo sinh), coi ngôn ngữ là hệ thống trừu tượng độc lập với ngữ cảnh (context-free). Ở cách tiếp cận này, các cấu trúc chứa động từ nói năng chỉ được phân tích đơn thuần như những động từ ngoại động (transitive verbs) đi kèm mệnh đề bổ ngữ danh từ (noun clause complements), bỏ qua hoàn toàn bình diện giao tiếp và vai trò liên nhân của chủ thể phát ngôn.

Dòng nghiên cứu thứ hai khởi nguồn từ trào lưu Ngữ pháp chức năng và Dụng học. Simon C. Dik (1975, 1984, 1997) trong Functional Grammar đã đặt nền móng phân loại trạng thái sự việc (State of Affairs - SoA) dựa trên hai thông số căn bản: [± Động] (dynamism) và [± Chủ ý] (control). Dik coi động từ là hạt nhân tạo nên kết cấu vị ngữ chỉ định một lớp sự tình. Tuy nhiên, Dik chỉ xếp động từ nói năng vào nhóm sự tình hành động chung ([+ động], [+ chủ ý]) mà chưa xây dựng một tiểu loại sự tình phát ngôn chuyên biệt. Cùng thời điểm, Wallace L. Chafe (1970) khẳng định trong Meaning and the Structure of Language rằng câu được "cấu tạo xung quanh yếu tố vị ngữ tính nào đó" và "bản chất của động từ sẽ quy định cái sẽ hiện diện làm phần còn lại của câu". Chafe phân chia cấu trúc nghĩa thành Trạng thái, Quá trình và Hành động nhưng cũng chưa phân lập ranh giới của hành động hữu ngôn.

Đột phá lớn nhất thuộc về M.A.K. Halliday (1985, 1994, 2004) với Ngữ pháp chức năng hệ thống. Halliday phân chia thế giới kinh nghiệm thành 3 miền thực tại (vật chất, tinh thần, quan hệ trừu tượng) tương ứng với 6 quá trình: Quá trình vật chất (material), hành vi (behavioural), tinh thần (mental), quan hệ (relational), tồn tại (existential) và quá trình phát ngôn (verbal process). Hoàng Văn Vân (2005) trong Ngữ pháp kinh nghiệm của cú tiếng Việt kế thừa kiến giải của Halliday, chỉ rõ quá trình phát ngôn là biểu hiện của "ngoại ngôn của ý thức" (Shore, 1992; Matthiessen, 1995). Tuy nhiên, các công trình của Halliday và Hoàng Văn Vân mới dừng ở mức khái quát hóa ý nghĩa mệnh đề cấp vĩ mô, chưa đi sâu khảo sát cấu trúc cú pháp vi mô của từng tiểu loại động từ làm lõi quá trình và các biến thể kết trị của chúng.

Đối chiếu với các nghiên cứu quốc tế điển hình:

• Nghiên cứu của Beverly Derewianka (2012) (A New Grammar Companion for Teachers) đã phân loại các động từ nói năng tiếng Anh (ask, deny, claim, explain, promise, scream, whisper...) và đề xuất tiêu chí nhận diện dựa trên khả năng kết hợp với các từ liên kết (that, whether, what) và sự xuất hiện bắt buộc của người tiếp nhận (receiver). Tuy nhiên, Derewianka giới hạn trong phạm vi ứng dụng sư phạm tiếng Anh bản ngữ, không mở rộng sang ngữ pháp đối chiếu.
• Khảo sát của Rivka Shemesh (2012) (About "Speaking" that is not "saying": A Survey of Verbs of Speech Production) phân lập rạch ròi giữa hành động phát xuất âm thanh lời nói thuần túy (speech production/speaking) và hành động chuyển tải nội dung thông điệp (saying). Công trình của Shemesh mang tính phân tích từ vựng - ngữ nghĩa đơn lẻ trên ngữ liệu tiếng Do Thái và tiếng Anh, thiếu một khung phân tích ba bình diện tích hợp.

Vị thế khoa học của luận án chính là điểm nối kết mang tính đột phá: lấp đầy khoảng trống nghiên cứu liên ngữ bằng cách kết hợp khung lý thuyết ba bình diện của Cao Xuân Hạo (1991, 2004), Bùi Minh Toán (2012) với mô hình cấu trúc tham thể của Matthiessen (1995) và phân loại hành vi ngôn từ của Searle (1969), tạo nên hệ thống miêu tả và đối chiếu toàn diện nhất từ trước đến nay giữa STPN tiếng Anh và tiếng Việt.

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án tạo ra bước chuyển biến quan trọng (paradigm advancement) đối với lý thuyết cú pháp học chức năng và ngữ nghĩa học đối chiếu qua 4 đóng góp cốt lõi:

1. Mở rộng lý thuyết sự tình của Simon C. Dik và M.A.K. Halliday: Luận án chứng minh rằng sự tình phát ngôn vừa mang đầy đủ 3 đặc trưng phổ quát của sự tình hành động gồm [+ Tính động] (dynamism), [+ Tính kiểm soát/Chủ ý] (control), [+ Tính thành quả] (telicity), vừa sở hữu thuộc tính khu biệt tuyệt đối: tính bắt buộc của tham thể Ngôn thể (NT - Verbiage/Locution). Trong khi sự tình hành động vật lý tạo ra kết quả vật chất ngoại tại, sự tình phát ngôn tạo ra sản phẩm ký hiệu học (semiotic product) tồn tại dưới dạng ngôn từ.
2. Xác lập mô hình câu một đỉnh trong ngữ pháp chức năng: Vận dụng lý thuyết kết trị của Lucien Tesnière và kiến giải của Nguyễn Văn Hiệp (2012), luận án khẳng định vị tố (VTPN) là đỉnh duy nhất chi phối toàn bộ khung tham thể của câu. Điều này thách thức quan niệm nhị phân chủ ngữ - vị ngữ (câu hai đỉnh) của ngữ pháp truyền thống.
3. Phát triển thang độ chuyển nghĩa hoán dụ của Vị tố phi chính danh: Luận án lý giải một cách khoa học hiện tượng các động từ chỉ âm thanh (scream, murmur), hành vi thể chất (nod, shrug, smile) hay tiếng kêu động vật (bark, hiss) có thể đảm nhiệm vai trò vị tố phát ngôn chính thức thông qua cơ chế hoán dụ lâm thời: lấy cách thức/hành vi kèm lời thay thế cho hành động nói.
4. Hệ thống hóa mối quan hệ bất đối xứng giữa ba bình diện: Luận án chứng minh mối quan hệ giữa Ngữ pháp - Ngữ nghĩa - Ngữ dụng không phải là sự tương ứng 1:1 đơn giản mà là mối quan hệ tương tác đa chiều. Cùng một cấu trúc ngữ nghĩa (PNT + VTPN + TNT + NT) có thể được hiện thực hóa bằng nhiều cấu trúc cú pháp khác nhau (câu đơn, câu ghép, câu phức, câu hỗn hợp) tùy thuộc vào mục đích dụng học và cấu trúc đề - thuyết (theme - rheme).

MÔ HÌNH CẤU TRÚC NGỮ NGHĨA SỰ TÌNH PHÁT NGÔN TIÊU BIỂU:
[ Phát ngôn thể (PNT) ] + [ Vị tố phát ngôn (VTPN) ] + [ Tiếp ngôn thể (TNT) / Đích ngôn thể (ĐNT) ] + [ Ngôn thể (NT) ]
    (Sayer/Actor)              (Process/Core)                      (Addressee/Target)               (Verbiage/Message)

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp ma trận 3 chiều lý thuyết:

• Chiều Ngữ nghĩa (Semantics): Vận dụng mô hình vai nghĩa của Halliday & Matthiessen (1995, 2004) để xác định cấu trúc 5 thành tố cốt lõi: $$\text{STPN} = \langle \text{PNT}, \text{VTPN}, \text{TNT}, \text{ĐNT}, \text{NT} \rangle + [\text{Chu cảnh (CC)}]$$
• Chiều Ngữ pháp (Syntax): Phân tích hình thức kết cấu từ vị ngữ một đỉnh đến các kiểu cấu tạo câu (câu đơn, câu ghép, câu phức tổng hợp) và trật tự phân bổ thành phần cú pháp.
• Chiều Ngữ dụng (Pragmatics): Tích hợp phân loại 5 hành vi ngôn từ của John R. Searle (1969) để phân lập chức năng ngôn hành của vị tố:
  • Tái hiện (Representatives): Xác tín thông tin, trần thuật, miêu tả (say, tell, inform, report, remind...).
  • Điều khiển (Directives): Chi phối hành động của người nghe (order, command, ask, request, implore...).
  • Kết ước (Commissives): Ràng buộc người nói vào cam kết tương lai (swear, promise, assure, pledge...).
  • Biểu cảm (Expressives): Thể hiện thái độ tâm lý (criticize, praise, apologize, complain...).
  • Tuyên bố (Declarations): Làm thay đổi hiện thực thể chế (declare, pronounce, sentence...).

Điều kiện biên (Boundary Conditions): Nghiên cứu giới hạn đối tượng phát ngôn ở khái niệm "saying" (hành vi phát ngôn thực tế của con người có ý thức), loại trừ các trường hợp biểu trưng nhân hóa ẩn dụ phi nhân bản như "The notice tells you to keep quiet" hoặc "My watch says it's half past ten" khỏi diện khảo sát trọng tâm.

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án tuân thủ nghiêm ngặt quan điểm nhận thức luận thực chứng diễn giải (Interpretive-Positivist Paradigm), sử dụng phương pháp nghiên cứu hỗn hợp (Mixed Methods) kết hợp chặt chẽ giữa định tính chuyên sâu (Qualitative Content Analysis) và phân tích định lượng thống kê (Quantitative Descriptive Corpus Analysis).

Mô hình thiết kế nghiên cứu đối chiếu tuân thủ 5 nguyên tắc vàng của ngôn ngữ học đối chiếu do Bùi Mạnh Hùng (2008) xác lập:

1. Miêu tả chính xác, tường minh các phương tiện ngôn ngữ trên bình diện đồng đại.
2. Đặt đối tượng nghiên cứu trong hệ thống hoàn chỉnh.
3. Xem xét sự tình trong môi trường hoạt động giao tiếp và hành chức thực tế.
4. Nhất quán trong việc áp dụng mô hình thao tác lý thuyết.
5. Tính toán đến khoảng cách loại hình học giữa tiếng Anh (ngôn ngữ tổng hợp/biến tố) và tiếng Việt (ngôn ngữ đơn lập/phân tích tính).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu trải qua 4 giai đoạn chuẩn hóa:

• Tiêu chí chọn mẫu (Sampling Criteria):
  • Ngữ liệu tiếng Anh: Trích xuất toàn bộ các câu chứa sự tình phát ngôn từ 8 tác phẩm văn học Anh - Mỹ mẫu mực thuộc nhiều phong cách diễn ngôn (hiện thực, tâm lý, kỳ ảo, trinh thám): The Thorn Birds (Colleen McCullough), Harry Potter (tập 1 đến 5 - J.K. Rowling), Gone with the Wind (Margaret Mitchell), If Tomorrow Comes (Sidney Sheldon).
  • Bản dịch đối sánh tiếng Việt: Sử dụng các bản dịch danh tiếng được thẩm định học thuật cao (Phạm Mạnh Hùng dịch Tiếng chim hót trong bụi mận gai, Lý Lan dịch Harry Potter, Dương Tường dịch Cuốn theo chiều gió, Nguyễn Bá Long dịch Nếu còn có ngày mai).
  • Ngữ liệu gốc tiếng Việt: Thu thập từ kho tàng văn xuôi hiện đại đa dạng: Nguyễn Nhật Ánh (Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ, Cô gái đến từ hôm qua), Nam Cao, Nguyễn Công Hoan, Chu Lai (Ăn mày dĩ vãng), Vũ Trọng Phụng, và tuyển tập Truyện ngắn nữ đặc sắc Việt Nam từ 1986 đến nay.
• Thủ pháp phân tích thành tố nghĩa (Componential Analysis): Tách chiết các nét nghĩa ngữ dụng, nghĩa biểu hiện và cấu trúc kết trị của từng động từ làm vị tố.
• Thủ pháp thống kê - phân loại (Statistical Categorization): Đo lường tần số xuất hiện, tỷ lệ phần trăm phân bố của từng nhóm vị tố và mô hình tham thể.

Data và phân tích

Mẫu khảo sát định lượng gồm chính xác $N = 2.411$ câu sự tình phát ngôn tiếng Anh được phân loại chi tiết theo chức năng ngữ dụng và hình thức vị từ:

Nhóm Vị tố phát ngôn (VTPN) tiếng Anh	Động từ nói năng tiêu biểu	Số lần xuất hiện ($f$)	Tỷ lệ (%)
1. ĐTNN chính danh - Tái hiện (Representatives)	say, tell, inform, remind, report...	1.296	53,7%
2. ĐTNN chính danh - Điều khiển (Directives)	order, command, ask, request, direct, implore...	450	18,6%
3. ĐTNN chính danh - Kết ước (Commissives)	swear, assure, pledge, promise, assert...	66	2,7%
4. ĐTNN chính danh - Biểu cảm & Tuyên bố	criticize, apologize, praise, declare, sentence...	185	7,7%
5. ĐTNN không chính danh (Cách thức, Âm thanh, Điệu bộ)	whisper, scream, murmur, sigh, laugh, shrug, nod...	414	17,3%
TỔNG CỘNG	—	2.411	100,0%

Độ tin cậy của dữ liệu được bảo đảm qua phép đối chiếu tam giác hóa (triangulation): kiểm chứng chéo giữa nguyên bản tác phẩm, bản dịch chuẩn hóa của các dịch giả uy tín và ngữ liệu đối sánh độc lập trong văn học bản địa tiếng Việt.

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Sự áp đảo tuyệt đối của nhóm vị từ Tái hiện (53,7%): Động từ mang chức năng trần thuật, thông tin (say, tell, inform) chiếm tỷ trọng chi phối trong diễn ngôn tự sự và giao tiếp. Trong đó, động từ say thể hiện tính trung tính ngữ nghĩa cao nhất, có khả năng linh hoạt xuất hiện trong hầu hết các ngữ cảnh hành vi khác nhau.
2. Cơ chế hoán dụ lâm thời của Vị tố không chính danh (17,3%): Luận án phát hiện một tỷ lệ rất đáng kể các động từ chỉ âm thanh (scream, murmur), hành vi thể chất (shrug, smile, nod) được sử dụng độc lập làm VTPN trong tiếng Anh mà không cần động từ nói năng chính danh đi kèm. Ví dụ trích xuất từ ngữ liệu:

   "What a shame," Tracy murmured. "It's such a beautiful dress." (Sidney Sheldon, If Tomorrow Comes, tr. 277) "Every bit of jewelry I owned was in that jewel case," she screamed. (Sidney Sheldon, If Tomorrow Comes, tr. 280) Trong các trường hợp này, hành động phát xuất âm thanh hoặc cử chỉ đã hoán dụ hóa cho toàn bộ quá trình phát ngôn.

3. Sự dị biệt trong phương thức hiện thực hóa cú pháp của Ngôn thể (NT): Trong tiếng Anh, NT biểu hiện dạng nguyên văn (lời dẫn trực tiếp) thường được tách biệt bằng dấu phẩy và ngoặc kép hoặc đảo vị trí VTPN - PNT ("I am," Jeff assured her). Ngược lại, tiếng Việt có xu hướng sử dụng quán từ/từ chỉ dẫn liên kết "rằng", "là", "bảo rằng", "nói là" hoặc dùng dấu hai chấm để mở đầu phát ngôn.
4. Quy luật tỉnh lược tham thể theo đặc trưng văn hóa - loại hình: Tiếng Việt có tần suất tỉnh lược Phát ngôn thể (PNT) và Tiếp ngôn thể (TNT) cao hơn đáng kể trong các tình huống hội thoại thân mật nhờ ngữ cảnh tương tác ngầm định và hệ thống xưng hô gia tộc hóa phức tạp. Trong khi đó, tiếng Anh duy trì cấu trúc chủ ngữ ngữ pháp bắt buộc (grammatical subject constraint), buộc PNT phải xuất hiện dưới dạng đại từ nhân xưng (he, she, they) ngay cả khi thông tin ngữ cảnh đã hoàn toàn tường minh:

   "Get undressed," she ordered. (Sidney Sheldon, If Tomorrow Comes, tr. 60)

5. Khả năng dung hợp chu cảnh cách thức (Circumstance of Manner): VTPN tiếng Anh có xu hướng kết hợp trực tiếp với các phó từ chỉ cách thức (softly, loudly, severely) để tạo nên một chỉnh thể vị ngữ tinh gọn:

   "You are not attending", said the Mouse to Alice severely. (Lewis Carroll, tr. 57) Trong tiếng Việt, cấu trúc tương đương thường phải chuyển đổi thành cụm vị từ phụ trợ: "nói một cách nghiêm giọng" hoặc "gắt lên một cách gay gắt".

Implications đa chiều

• Ý nghĩa Lý luận: Hoàn thiện lý thuyết ngữ pháp chức năng đối chiếu tại Việt Nam; cung cấp bằng chứng thực nghiệm vững chắc chứng minh tính phổ quát của mô hình 5 tham thể STPN và tính đặc thù của phương thức hiện thực hóa cú pháp trong hai loại hình ngôn ngữ khác biệt.
• Ứng dụng Sư phạm Ngoại ngữ: Cung cấp cơ sở khoa học giúp giảng viên tiếng Anh thiết kế bài giảng chuyên sâu về động từ tường thuật (reporting verbs), giúp người học Việt Nam khắc phục lỗi chuyển di tiêu cực (negative transfer), tránh việc lạm dụng đơn điệu động từ "say/tell" bằng cách sử dụng chính xác các vị tố biểu thái (implore, demand, murmur, assure).
• Ứng dụng Dịch thuật và Xử lý Ngôn ngữ Tự nhiên (NLP): Đặt nền tảng cho việc xây dựng các thuật ngữ dịch tự động tương đương ngữ dụng, hỗ trợ các mô hình ngôn ngữ lớn (LLMs) trong việc gán nhãn vai nghĩa (Semantic Role Labeling - SRL) và phân tích lực ngôn trung (illocutionary force parsing) trong văn bản song ngữ Anh - Việt.

---

Limitations và Future Research

Mặc dù đạt được những kết quả đột phá, luận án thẳng thắn ghi nhận 3 giới hạn nghiên cứu chính:

1. Phạm vi Ngữ liệu (Corpus Boundary): Dữ liệu khảo sát tập trung chủ yếu vào văn bản văn học viết (tiểu thuyết, truyện ngắn). Mặc dù văn học phản ánh chân thực ngôn ngữ đời sống, nhưng các đặc trưng hội thoại khẩu ngữ tự nhiên tự phát (spontaneous spoken discourse) và diễn ngôn học thuật/pháp lý chưa được bao quát toàn diện.
2. Giới hạn Thống kê Nâng cao: Nghiên cứu chủ yếu sử dụng thống kê mô tả tần số và tỷ lệ phần trăm; chưa triển khai các mô hình hồi quy đa biến (multivariate regression) hoặc mô hình phương trình cấu trúc (SEM) để lượng hóa mức độ tác động của các biến số thể loại văn bản tới việc lựa chọn vị tố.
3. Ranh giới Ngữ nghĩa - Ngữ dụng: Việc phân lập ranh giới giữa một số vị tố biểu cảm và vị tố tái hiện đôi khi mang tính liên tục (continuum), phụ thuộc vào cách diễn giải chủ quan của nhà phân tích đối với ngữ cảnh diễn ngôn.

Chương trình Nghiên cứu Tương lai (Future Research Agenda):

• Mở rộng khảo sát ngữ liệu đa phương thức (multimodal corpus) bao gồm phim ảnh, diễn ngôn mạng xã hội và hội thoại truyền thông thực tế.
• Ứng dụng các công cụ tính toán ngôn ngữ (Computational Corpus Linguistics) như AntConc, Sketch Engine để phân tích mạng lưới kết hợp từ (collocation network) của các vị tố phát ngôn trên quy mô hàng triệu từ (Big Data Corpus).
• Đối chiếu mở rộng sang các ngôn ngữ khác trong khu vực Đông Nam Á (như tiếng Thái, tiếng Lào - cùng loại hình đơn lập) để kiểm chứng tính phổ quát loại hình.

---

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động Học thuật (Academic Impact): Luận án là tài liệu tham khảo mẫu mực cho các nghiên cứu sinh tiến sĩ, học viên cao học chuyên ngành Ngôn ngữ học so sánh đối chiếu, Lý luận ngôn ngữ và Ngôn ngữ Anh. Ước tính công trình tạo tiền đề cho hàng chục trích dẫn và bài báo khoa học trên các tạp chí chuyên ngành uy tín (như Tạp chí Ngôn ngữ, Tạp chí Khoa học Ngoại ngữ).
• Tác động Sư phạm & Đào tạo: Định hình lại phương pháp biên soạn giáo trình Cú pháp học tiếng Anh, Ngữ nghĩa học và Thực hành dịch thuật tại các trường đại học chuyên ngữ trọng điểm tại Việt Nam.
• Giá trị Xã hội & Quốc tế: Thúc đẩy sự hiểu biết sâu sắc về giao lưu văn hóa và tư duy ngôn ngữ giữa cộng đồng bản ngữ tiếng Anh và người Việt Nam, nâng cao năng lực hội nhập quốc tế thông qua việc làm chủ các sắc thái biểu đạt tinh tế của hành vi ngôn từ.

---

Đối tượng hưởng lợi

1. Nghiên cứu sinh & Giới Học thuật: Tiếp cận một khung phân tích đối chiếu ba bình diện mẫu mực, phương pháp xử lý ngữ liệu văn học song ngữ quy mô lớn và hệ thống khái niệm chuẩn hóa.
2. Giảng viên Ngoại ngữ: Nắm bắt cơ sở lý luận vững chắc để giải thích cho sinh viên bản chất của sự khác biệt ngữ pháp - ngữ dụng giữa hai ngôn ngữ, từ đó nâng cao chất lượng đào tạo ngôn ngữ thực hành.
3. Biên dịch viên Chuyên nghiệp: Sở hữu bộ quy tắc chuyển ngữ tương đương cho các cấu trúc phát ngôn phức tạp, đặc biệt là cách xử lý vị tố hoán dụ và các tham thể bị tỉnh lược trong tác phẩm văn học.
4. Nhà phát triển Công nghệ Ngôn ngữ: Ứng dụng cấu trúc phân loại tham thể (PNT, TNT, ĐNT, NT) vào bài toán trích xuất thông tin (Information Extraction), phân tích quan điểm (Sentiment Analysis) và dịch máy chất lượng cao.

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?

Đóng góp độc đáo nhất là việc hệ thống hóa toàn diện mô hình cấu trúc 5 thành tố của Sự tình phát ngôn trong thế đối sánh Anh - Việt trên cả ba bình diện (Ngữ pháp - Ngữ nghĩa - Ngữ dụng). Luận án đã mở rộng trực tiếp Lý thuyết Quá trình Phát ngôn của M.A.K. Halliday (1994) và Christian Matthiessen (1995) từ cấp độ mệnh đề ý niệm trừu tượng thành một hệ thống phân loại vị tố chi tiết gắn liền với Thuyết Hành vi Ngôn từ của John Searle (1969). Luận án giải quyết triệt để tính bất đối xứng giữa cấu trúc nghĩa biểu hiện và cấu trúc cú pháp hình thức trong hai ngôn ngữ khác biệt về loại hình học.

2. Điểm cải tiến phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây là gì?

So với nghiên cứu của Lê Thị Thơm (2012) (chỉ khảo sát nội bộ tiếng Việt) và Hoàng Văn Vân (2005) (thiên về miêu tả lý thuyết cú tiếng Việt theo SFG), luận án đã thực hiện bước đột phá phương pháp luận bằng cách:

• Xây dựng kho ngữ liệu thực chứng song ngữ đồ sộ ($N = 2.411$ câu tiếng Anh cùng các bản dịch đối sánh chuẩn xác và ngữ liệu đối chiếu tiếng Việt tương đương).
• Kết hợp đồng thời phương pháp phân tích thành tố nghĩa (Componential Analysis) với phân tích phân bố cú pháp và phân loại hành vi ngôn từ, loại bỏ hoàn toàn tính chủ quan đơn thuần trong việc định danh vị tố.

3. Phát hiện nào bất ngờ nhất từ dữ liệu thực nghiệm?

Phát hiện bất ngờ nhất là tỷ lệ cao vượt trội của các Vị tố phát ngôn không chính danh (17,3%) trong tiếng Anh, đặc biệt là nhóm động từ chỉ hành vi thể chất cử chỉ (nod, shrug, smile) và tiếng kêu (scream, bark) trực tiếp đảm nhiệm vai trò vị ngữ chỉ hành động nói mà không cần động từ tường thuật hỗ trợ. Điều này chứng minh tiếng Anh văn học sở hữu cơ chế hoán dụ cú pháp cực kỳ năng sản, trong khi tiếng Việt có xu hướng bảo lưu cấu trúc phức hợp có yếu tố dẫn nhập ngôn từ tường minh ("gật đầu nói", "nhún vai bảo").

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) không?

Có. Luận án cung cấp quy trình tái lập hoàn chỉnh gồm:

• Danh mục 8 tác phẩm văn học Anh - Mỹ và các đầu sách văn học Việt Nam với nguồn trích dẫn số trang chính xác.
• Bảng tiêu chí nhận diện và phân loại động từ nói năng chính danh/phi chính danh.
• Ma trận mã hóa 5 vai nghĩa tham thể (PNT, TNT, ĐNT, NT) và Chu cảnh (CC), cho phép các nhà nghiên cứu độc lập áp dụng trực tiếp quy trình này trên các tập ngữ liệu mới.

5. Định hướng chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được phác thảo ra sao?

Chương trình nghiên cứu 10 năm được vạch ra theo 3 giai đoạn chiến lược:

• Giai đoạn 1 (1-3 năm): Mở rộng khung phân tích sang ngữ liệu khẩu ngữ đa phương thức (Spoken & Multimodal Corpus) và diễn ngôn báo chí điện tử.
• Giai đoạn 2 (4-6 năm): Ứng dụng xử lý ngôn ngữ tự nhiên, xây dựng bộ dữ liệu gán nhãn ngữ nghĩa tự động (Annotated Treebank for Verbal Processes) phục vụ dịch máy và AI ngôn ngữ.
• Giai đoạn 3 (7-10 năm): Xây dựng từ điển tường giải đối chiếu chuyên sâu về hệ thống vị từ phát ngôn đa ngữ (Anh - Việt - Pháp - Hán).

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ "Sự tình phát ngôn trong tiếng Anh, đối chiếu với tiếng Việt" là một công trình nghiên cứu quy mô, công phu và đạt chuẩn mực học thuật cao. Tổng kết lại, công trình khẳng định 6 đóng góp mang tính cột mốc:

1. Xác lập chuẩn xác vị thế lý luận: Định vị sự tình phát ngôn là một kiểu sự tình hành động đặc thù mang tính ký hiệu học, sở hữu cấu trúc ngữ nghĩa 5 thành tố bất biến $\langle \text{PNT} + \text{VTPN} + \text{TNT} + \text{ĐNT} + \text{NT} \rangle$, trong đó Ngôn thể (NT) là hạt nhân bản chất khu biệt với mọi sự tình hành động vật lý khác.
2. Khám phá và lượng hóa toàn diện hệ thống Vị tố: Khảo sát định lượng $2.411$ ngữ liệu thực chứng, phân loại tường minh 5 nhóm vị tố chính danh (chiếm $82,7%$, dẫn đầu bởi nhóm Tái hiện với $53,7%$) và các tiểu nhóm vị tố không chính danh chuyển nghĩa hoán dụ (chiếm $17,3%$).
3. So sánh đối chiếu loại hình sâu sắc: Chỉ rõ tính tương đồng về mô hình cấu trúc nghĩa phổ quát nhưng dị biệt sâu sắc về phương thức hiện thực hóa ngữ pháp: tiếng Anh chặt chẽ về mặt cương vị chủ ngữ cú pháp và ưu tiên cấu trúc vị ngữ nén hoán dụ, trong khi tiếng Việt linh hoạt trong việc tỉnh lược tham thể liên nhân và sử dụng các yếu tố kết nối giải thích ("rằng", "là").
4. Đột phá về khung lý thuyết tích hợp: Kết hợp thành công mô hình ba bình diện của Cao Xuân Hạo - Bùi Minh Toán với Ngữ pháp chức năng hệ thống của Halliday và Thuyết hành vi ngôn từ của Searle, tạo ra một công cụ phân tích ngôn ngữ học đối chiếu có sức khái quát cao.
5. Mở ra các nhánh nghiên cứu liên ngành mới: Khởi xướng các hướng nghiên cứu giàu tiềm năng về Ngôn ngữ học tri nhận đối chiếu (Cognitive Contrastive Linguistics), Ngôn ngữ học ngữ liệu tính toán (Computational Corpus Linguistics) và Dịch thuật học tương đương chức năng.
6. Giá trị ứng dụng thực tiễn bền vững: Cung cấp giải pháp khoa học thực chứng nhằm đổi mới căn bản phương pháp biên soạn giáo trình và giảng dạy ngữ pháp - dịch thuật tiếng Anh tại Việt Nam, đóng góp thiết thực vào chiến lược nâng cao năng lực ngoại ngữ quốc gia trong kỷ nguyên hội nhập toàn cầu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý thuyết liên quan đến luận án Trong chương này, chúng tôi trình bày tổng quan tình hình nghiên cứu trong nước và ngoài nước của sự tình phát ngôn trong tiếng Anh, nhấn mạnh đến tình hình nghiên cứu động từ nói năng trong tiếng Anh và tiếng Việt. Cơ sở lí thuyết liên quan đến luận án gồm: lý thuyết về ngữ pháp chức năng, lý thuyết về sự tình (khái quát về khái niệm liên quan đến sự tình, sự tình phát ngôn và những đặc trưng cơ bản của sự tình phát ngôn trong tiếng Anh và tiếng Việt, phân loại sự tình phát ngôn trong tiếng Anh, đối chiếu với tiếng Việt), lý thuyết về ba bình diện của câu là ngữ nghĩa, ngữ pháp và ngữ dụng; lí thuyết về so sánh đối chiếu. Chương 2: Đặc điểm vị tố trong sự tình phát ngôn tiếng Anh, đối chiếu với tiếng Việt Trong chương này, luận án phân loại và miêu tả các vị tố phát ngôn của tiếng Anh và tiếng Việt. Thông qua miêu tả, luận án chỉ ra những tương đồng và khác biệt của vị tố phát ngôn trong hai ngôn ngữ này.

Chương 3: Đặc điểm tham thể trong sự tình phát ngôn tiếng Anh, đối chiếu với tiếng Việt Chương này miêu tả các tham thể trong sự tình phát ngôn tiếng Anh trên cả 3 bình diện (ngữ nghĩa, ngữ pháp và ngữ dụng). Thông qua miêu tả, luận án chỉ ra những tương đồng và khác biệt của các tham thể phát ngôn trong hai ngôn ngữ này. Cuối cùng là phần Phụ lục của luận án. 5 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 1.

Tình hình nghiên cứu sự tình phát ngôn 1. Tình hình nghiên cứu sự tình phát ngôn trên thế giới Ngữ pháp chức năng (NPCN) là một hướng tiếp cận mới của ngôn ngữ học cuối thế kỷ XX. Ngữ pháp chức năng đã nghiên cứu các quy tắc chi phối hoạt động của ngôn ngữ trên các bình diện hình thức và nội dung trong mối liên hệ có tính chức năng thông qua việc quan sát cách sử dụng ngôn ngữ. Các loại sự tình nói chung là một trong những trọng tâm nghiên cứu của NPCN.

Qua văn liệu, có thể thấy việc nghiên cứu động từ và câu trong tiếng Anh theo ngữ pháp chức năng đã được nhiều nhà ngôn ngữ học quan tâm. Có nhiều công trình nghiên cứu được thực hiện và đã đạt được những kết quả đáng ghi nhận. Các tác giả tiêu biểu gồm: M. Martin& et al (1985, 1997), S.

Các công trình này đã cho những kết quả quan trọng trên bình diện tổng thể về câu nói chung và câu với động từ nói năng nói riêng. Trong số các tác giả tiêu biểu của ngữ pháp chức năng trong tiếng Anh thì S.Givón (1984, 1990) được xem là những đại diện tiêu biểu và người có công lớn trong việc đề xuất một mô hình các kiểu sự tình phù hợp cả về phương diện lí luận và thực tiễn. Dik coi động từ là thành phần tạo nên kết cấu vị ngữ hạt nhân, mà kết cấu vị ngữ hạt nhân là một chỉnh thể chỉ định của một lớp các sự tình.Theo ông, loại sự tình [- động] (- dynamic) là loại sự tình không bao hàm bất kỳ sự biến đổi nào, và được gọi là tình huống (situation). Tất cả những sự tình không phải là tình huống là những sự tình [+động] (+dynamic), là các sự kiện (event).

Giữa tình huống và sự kiện, Dik phân biệt chúng với thông số [+ chủ ý] 6 (controlled/ uncontrolled), khi mà các thực thể tham gia có khả năng quyết định sự tình đó tồn tại được hay không. Sự tình được cho là [-chủ ý] là sự tình không kiểm soát được, tức khi mà các thực thể tham gia trong đó không có khả năng quyết định sự tồn tại của sự tình. Với quan điểm về cấu trúc ngữ nghĩa của câu, W.L Chafe (1970) cho rằng câu được “cấu tạo xung quanh yếu tố vị ngữ tính nào đó” [71, tr.69] và “bản chất của động từ sẽ quy định cái sẽ hiện diện làm phần còn lại của câu” [71, tr. Theo tiêu chí xác định đặc trưng ngữ nghĩa của các vị từ, ông chia cấu trúc nghĩa của câu thành ba loại cơ bản: (1) Trạng thái; (2) Quá trình; (3) Hành động.

Trong cách phân loại các sự tình của S. Dik (1997) hay cấu trúc nghĩa câu của W. Chafe (1970), chúng tôi thấy các tác giả không đề cập đến sự tình phát ngôn hay sự tình nói năng, mà chỉ xem chúng thuộc về kiểu sự tình hành động nói chung mà thôi. Tuy nhiên, cách phân chia của hai tác giả này đã được chúng tôi sử dụng làm cơ sở để xác lập nên đặc trưng của sự tình phát ngôn, đặc biệt là dựa trên hai thông số [+ động] và [+ chủ ý] của S.

Trong khung lí thuyết ngữ pháp chức năng hệ thống, M.M Matthiessen (2004) đặt động từ trong các mối quan hệ giữa ngữ nghĩa và ngữ pháp. Đó là mối quan hệ hiện thực hóa đồng thời các loại nghĩa (hay chức năng, bởi lẽ trong ngữ pháp chức năng hệ thống, nghĩa được đồng nhất với chức năng), đó là nghĩa ý niệm (ideal meaning), liên nhân (interpersonal meaning) và văn bản (textual meaning).K Halliday (2004) xác định chức năng ý niệm của câu “là sự biểu hiện kinh nghiệm”, “là nghĩa hiểu như là “nội dung”, là “sự biểu hiện của những cái mà trong nghĩa bao quát nhất chúng tôi có thể gọi là quá trình (process): những hành động, những biến cố, những quá trình nhận thức và những mối quan hệ”; chức năng liên nhân của câu là “sự thay đổi các vai trò trong những cách tác động lẫn nhau bằng ngôn từ: những sự trình bày, những sự hỏi, những sự đề nghị và ra những mệnh lệnh, cùng với những tình thái 7 kèm theo”; chức năng văn bản là “tính thích hợp đối với ngữ cảnh vừa là phần văn bản đi trước (và đi sau) vừa là ngữ cảnh của tình huống” và “là xây dựng một thông điệp”. Dưới góc nhìn của ngữ pháp chức năng hệ thống, M.K Halliday (1985), (1994), (2004) đã phân chia các sự tình thế giới thành ba miền chính: thế giới vật chất, thế giới tinh thần và thế giới các mối quan hệ trừu tượng. Tương ứng với chúng là sáu kiểu quá trình: quá trình vật chất (material process), quá trình hành vi (behavioural process), quá trình tinh thần (mental process), quá trình quan hệ (relational process), quá trình tồn tại (existentialprocess) và quá trình phát ngôn (verbal process) (trong luận án của chúng tôi, chúng tôi sẽ dùng thuật ngữ sự tình phát ngôn).

Quan điểm nghiên cứu của M.M Matthiessen chủ yếu đề cập đến chức năng nghĩa biểu hiện của các quá trình, trong đó có phản ánh các chức năng cú pháp. Tuy nhiên, hệ thống kinh nghiệm của các tác giả là hệ thống mang tính khái quát hóa cao, các học giả xem ý nghĩa của quá trình như ý nghĩa biểu thị kinh nghiệm của cú/ mệnh đề, chứ không xem xét đến ý nghĩa biểu hiện của bản thân các động từ hiện thực hóa lõi quá trình. Do đó, bản thân cấu trúc cú pháp của các tiểu loại động từ hiện thực hóa lõi các quá trình cũng như các vai nghĩa ngữ pháp của các thành tố tham gia các quá trình chưa được đề cập đến một cách chi tiết và đó cũng là mục tiêu mà luận án này muốn thực hiện. Trong khoảng hai ba chục năm gần đây, một loạt các công trình nghiên cứu về ngữ pháp chức năng theo quan điểm của M.K Halliday đã ra đời.

Các công trình thể hiện những kiến thức được chi tiết và cụ thể hóa về ngữ pháp chức năng, như C. Trên quan điểm của ngữ pháp chức năng kết hợp với việc nghiên cứu các điển dạng ngữ nghĩa của các Động từ nói năng theo nghĩa dụng học (theo nghĩa rộng), các nhà ngữ pháp học chức năng cho rằng chính động từ “làm nên hạt nhân ngữ nghĩa (semantic core) của mệnh đề” [93, tr.19] và “điển dạng của động từ mà 8 chúng đóng vai trò hạt nhân ngữ nghĩa của mệnh đề sẽ xác định điển dạng mệnh đề” [93, tr.32], “động từ chính là thành tố trung tâm của mệnh đề” [110, tr.50] hay “đặc trưng của động từ sẽ qui định các thành tố còn lại nào được phép đi theo động từ” [111, tr. Với những quan điểm trên, các tác giả T. Huddleston et al [111] đi theo hướng kết hợp giữa các mặt nội dung và mặt hình thức của động từ bằng việc miêu tả các điển dạng mệnh đề đơn và cấu trúc của chúng.

Các tác giả miêu tả đồng thời: “(a) điển dạng ngữ nghĩa của động từ, (b) điển dạng cú pháp của mệnh đề đơn, (c) các vai nghĩa của người tham gia, (d) vai trò cú pháp và tính đánh dấu của chúng, bao gồm: trật tự từ, hình thái học, và các đặc trưng khác” [93, tr. Như có thể thấy, trong các công trình nghiên cứu trước đây của các nhà ngôn ngữ học về động từ nói năng (ĐTNN), do sự hữu hạn của các thông số ngữ nghĩa dùng để phân loại các kiểu sự tình, hầu hết các tác giả đều chưa tách riêng nhóm ĐTNN riêng thành một nhóm mà gộp chung vào cùng nhóm với các động từ khác nói chung. Tình hình nghiên cứu sự tình phát ngôn trong nước Trong trào lưu ngữ pháp chức năng, động từ nói năng cũng như sự tình phát ngôn bắt đầu được quan tâm nghiên cứu. Đã có những nghiên cứu về những vấn đề liên quan đến động từ nói năng - thành phần đóng vai trò cốt lõi - vị tố trong sự tình phát ngôn tiếng Việt.

Có thể kể đến các tác giả sau: Nguyễn Lai (2001), Bùi Minh Toán (2012), Cao Xuân Hạo (1991, 2004); Hoàng Văn Vân (2005); Diệp Quang Ban (2012); Nguyễn Văn Hiệp (2009, 2012). Động từ chỉ hành vi nói năng (Động từ nói năng - ĐTNN) có số lượng lớn, nhóm động từ này bao trùm tất cả các lĩnh vực của đời sống văn hóa xã hội. Trong các công trình trước đây, một số nhà ngôn ngữ học như Nguyễn Kim Thản, Bùi Minh Toán, Nguyễn Hữu Quỳnh, Diệp Quang Ban, Nguyễn Anh Quế, Đái Xuân Ninh và Hoàng Văn Thung, Nguyễn Thị Quy. thường xếp ĐTNN vào nhóm với các động từ khác có cùng cơ cấu nghĩa như: Động 9 từ tác động, động từ hành động, động từ đánh giá nhận xét, động từ cảm nghĩ – nói năng, động từ phát nhận, động từ hướng ngoại, động từ gây khiến.

Nguyễn Hữu Quỳnh, Bùi Minh Toán cho rằng Động từ gây khiến chính là thuộc trong nhóm những ĐTNN và ĐTNN chính là thuộc nhóm Động từ hướng ngoại, Động từ tác động và chúng có vị trí ngang bằng nhau. Các tác giả Nguyễn Kim Thản (2008), Bùi Minh Toán (2012), Diệp Quang Ban (2005, 2012).