Luận án tiến sĩ nghiên cứu quá trình phát triển đạo Tin Lành tại Gia Lai giai đoạn 1986 - 2016

Luận án tiến sĩ phân tích quá trình phát triển đạo Tin Lành tại Gia Lai từ năm 1986 đến 2016, làm rõ các yếu tố ảnh hưởng và tác động xã hội.

• Tác giả: Trần Thị Hằng
• Người hướng dẫn: PGS. Ngô Văn Minh
• Trường học: Đại học Huế
• Chuyên ngành: Lịch sử Việt Nam
• Đề tài: Quá Trình Phát Triển Đạo Tin Lành Ở Tỉnh Gia Lai Từ 1986 Đến 2016
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Huế

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do chọn đề tài
• 0.2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.4. Nguồn tài liệu và phương pháp nghiên cứu
• 0.5. Đóng góp của luận án
• 0.6. Kết cấu của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án
• 1.1.1. Nhóm các công trình nghiên cứu về đạo Tin Lành ở Việt Nam
• 1.1.1.1. Ở trong nước
• 2. CHƯƠNG 2: QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN ĐẠO TIN LÀNH Ở TỈNH GIA LAI TỪ 1986 ĐẾN 2004
• 3. CHƯƠNG 3: QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN ĐẠO TIN LÀNH Ở TỈNH GIA LAI TỪ 2005 ĐẾN 2016
• 4. CHƯƠNG 4: MỘT SỐ NHẬN XÉT VỀ QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN ĐẠO TIN LÀNH Ở TỈNH GIA LAI TỪ 1986 ĐẾN 2016
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN ĐÃ CÔNG BỐ
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về vấn đề nghiên cứu

Luận án 'Quá trình phát triển đạo Tin Lành ở Gia Lai từ 1986 đến 2016' tập trung vào việc phân tích sự phát triển của đạo Tin Lành tại tỉnh Gia Lai trong giai đoạn đổi mới của đất nước. Đạo Tin Lành, một tôn giáo có nguồn gốc từ phong trào cải cách tôn giáo ở châu Âu, đã du nhập vào Việt Nam từ đầu thế kỷ XX và phát triển mạnh mẽ tại Tây Nguyên, đặc biệt là Gia Lai. Luận án nhấn mạnh tầm quan trọng của việc nghiên cứu quá trình này, không chỉ về mặt lịch sử mà còn về tác động xã hội và văn hóa của đạo Tin Lành đối với cộng đồng các dân tộc tại Gia Lai.

1.1. Các công trình nghiên cứu liên quan

Trước năm 1986, các nghiên cứu về đạo Tin Lành ở Việt Nam còn hạn chế, chủ yếu là các hồi ký và khảo cứu của các tác giả như Phạm Xuân Tín, Đỗ Hữu Nghiêm, và Lê Văn Thái. Các công trình này tập trung vào quá trình du nhập, cơ cấu tổ chức, và phương pháp truyền giáo của đạo Tin Lành. Tuy nhiên, chưa có nghiên cứu toàn diện về sự phát triển của đạo Tin Lành tại Gia Lai, đặc biệt là trong giai đoạn từ 1986 đến 2016.

1.2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích chính của luận án là phân tích một cách hệ thống và toàn diện quá trình phát triển của đạo Tin Lành tại Gia Lai từ năm 1986 đến 2016. Luận án cũng nhằm rút ra các đặc điểm, nguyên nhân phát triển, và tác động của đạo Tin Lành đối với đời sống xã hội tại Gia Lai. Nhiệm vụ nghiên cứu bao gồm việc trình bày các yếu tố tác động, phân tích biểu hiện phát triển, và đánh giá ảnh hưởng của đạo Tin Lành.

II. Quá trình phát triển đạo Tin Lành ở Gia Lai từ 1986 đến 2004

Giai đoạn từ 1986 đến 2004 đánh dấu sự phục hồi và phát triển mạnh mẽ của đạo Tin Lành tại Gia Lai. Sau thời gian bị ngừng hoạt động do liên quan đến lực lượng FULRO, đạo Tin Lành bắt đầu được phục hồi với sự gia tăng đáng kể số lượng tín đồ. Luận án phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển này, bao gồm điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội, và chính sách của Đảng và Nhà nước đối với tôn giáo.

2.1. Những nhân tố ảnh hưởng

Các nhân tố chính ảnh hưởng đến sự phát triển của đạo Tin Lành tại Gia Lai bao gồm điều kiện tự nhiên, nhu cầu tín ngưỡng của đồng bào dân tộc thiểu số, và chính sách của Đảng và Nhà nước. Đặc biệt, chính sách đổi mới từ năm 1986 đã tạo điều kiện thuận lợi cho sự phục hồi và phát triển của các tôn giáo, trong đó có đạo Tin Lành.

2.2. Biểu hiện của sự phát triển

Sự phát triển của đạo Tin Lành tại Gia Lai được thể hiện qua sự gia tăng số lượng tín đồ, mở rộng địa bàn truyền giáo, và phát triển hệ thống tổ chức. Đặc biệt, đạo Tin Lành phát triển mạnh trong cộng đồng người Gia-rai và Ba-na, với các hoạt động sinh hoạt đạo đa dạng và linh hoạt.

III. Quá trình phát triển đạo Tin Lành ở Gia Lai từ 2005 đến 2016

Giai đoạn từ 2005 đến 2016 đánh dấu sự phát triển mạnh mẽ hơn nữa của đạo Tin Lành tại Gia Lai, đặc biệt sau khi Chỉ thị 01/2005/CT-Ttg của Thủ tướng Chính phủ được ban hành. Chỉ thị này đã tạo điều kiện thuận lợi cho các hoạt động truyền giáo và phát triển tôn giáo. Luận án phân tích các nhân tố mới ảnh hưởng đến sự phát triển của đạo Tin Lành, bao gồm chính sách mới của Đảng và Nhà nước, tình hình kinh tế - xã hội, và hoạt động truyền giáo.

3.1. Những nhân tố mới

Các nhân tố mới ảnh hưởng đến sự phát triển của đạo Tin Lành tại Gia Lai bao gồm chính sách mới của Đảng và Nhà nước, tình hình kinh tế - xã hội, và hoạt động truyền giáo. Chỉ thị 01/2005/CT-Ttg đã tạo điều kiện thuận lợi cho các hoạt động truyền giáo và phát triển tôn giáo.

3.2. Biểu hiện của sự phát triển

Sự phát triển của đạo Tin Lành tại Gia Lai trong giai đoạn này được thể hiện qua sự gia tăng số lượng tín đồ, mở rộng địa bàn truyền giáo, và phát triển hệ thống tổ chức. Đặc biệt, đạo Tin Lành tiếp tục phát triển mạnh trong cộng đồng người Gia-rai và Ba-na, với các hoạt động sinh hoạt đạo đa dạng và linh hoạt.

IV. Một số nhận xét về quá trình phát triển đạo Tin Lành ở Gia Lai từ 1986 đến 2016

Luận án đưa ra một số nhận xét về quá trình phát triển của đạo Tin Lành tại Gia Lai từ năm 1986 đến 2016. Đạo Tin Lành tại Gia Lai phát triển nhanh chóng, chủ yếu trong cộng đồng người Gia-rai và Ba-na, với phương thức phát triển đa dạng và linh hoạt. Tuy nhiên, sự phát triển này cũng gặp phải một số thách thức, bao gồm việc bị lực lượng FULRO lợi dụng và những bất cập trong hệ thống chính trị cơ sở.

4.1. Đặc điểm phát triển

Đạo Tin Lành tại Gia Lai phát triển nhanh chóng, chủ yếu trong cộng đồng người Gia-rai và Ba-na. Sự phát triển này không đồng đều giữa các hệ phái và địa bàn, với phương thức phát triển đa dạng và linh hoạt.

4.2. Nguyên nhân phát triển

Nguyên nhân phát triển của đạo Tin Lành tại Gia Lai bao gồm nhu cầu tín ngưỡng của đồng bào, nguyên nhân kinh tế - xã hội, và những bất cập trong hệ thống chính trị cơ sở. Ngoài ra, chính sách của Đảng và Nhà nước đối với tôn giáo cũng đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển này.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Đạo Tin Lành là một nhánh tôn giáo xuất hiện từ phong trào cải cách tôn giáo thế kỷ XVI tại Tây Âu và bắt đầu du nhập vào Việt Nam từ đầu thế kỷ XX thông qua Hội Truyền giáo Phúc âm Liên hiệp (The Christian and Missionary Alliance - CMA). Tại tỉnh Gia Lai, tôn giáo này hiện diện từ những năm 1930 và trải qua nhiều biến động lịch sử gắn liền với các điều kiện chính trị, xã hội của vùng Tây Nguyên. Tính đến tháng 10 năm 2016, trên địa bàn tỉnh Gia Lai đã có 18 hệ phái Tin Lành hoạt động với quy mô tín đồ lên tới trên 127.000 người, chủ yếu tập trung trong vùng đồng bào các dân tộc thiểu số (DTTS). Mặc dù tốc độ phát triển tín đồ và số lượng hệ phái tại Gia Lai diễn ra nhanh chóng, song cho đến thời điểm tác giả triển khai nghiên cứu, vẫn chưa có công trình khoa học nào khảo sát và tái hiện một cách hệ thống, toàn diện toàn bộ tiến trình này dưới góc độ chuyên ngành Sử học. Luận án tiến sĩ của nghiên cứu sinh Trần Thị Hằng với đề tài "Quá trình phát triển đạo Tin Lành ở tỉnh Gia Lai từ 1986 đến 2016" được thực hiện nhằm giải quyết khoảng trống học thuật này.

Mục đích nghiên cứu của công trình là phân tích một cách có hệ thống và toàn diện quá trình phát triển của đạo Tin Lành tại tỉnh Gia Lai giai đoạn 1986 - 2016; làm rõ các đặc điểm, nguyên nhân phát triển và những ảnh hưởng của tôn giáo này đối với cộng đồng các dân tộc tại địa phương; qua đó cung cấp cơ sở khoa học và cứ liệu lịch sử phục vụ công tác nghiên cứu tôn giáo và hoạch định chính sách của Đảng, Nhà nước. Để hiện thực hóa mục đích trên, luận án xác định 03 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Trình bày và phân tích các nhân tố tự nhiên, kinh tế - xã hội, chính sách và nhu cầu nội tại tác động đến sự phát triển của đạo Tin Lành ở tỉnh Gia Lai.
2. Khảo sát, phân tích những biểu hiện cụ thể của sự phát triển đạo Tin Lành ở tỉnh Gia Lai qua hai giai đoạn lịch sử: 1986 - 2004 và 2005 - 2016 trên các phương diện: tín đồ, chức sắc, cơ sở thờ tự, địa bàn truyền đạo, hệ thống tổ chức hệ phái và sinh hoạt tôn giáo.
3. Rút ra các đặc điểm, nguyên nhân phát triển chủ yếu và đánh giá khách quan những ảnh hưởng (cả mặt tích cực lẫn hạn chế) của đạo Tin Lành đối với đời sống kinh tế, văn hóa, an ninh trật tự và xã hội của đồng bào các dân tộc tỉnh Gia Lai.

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là toàn bộ quá trình phát triển của đạo Tin Lành trên địa bàn tỉnh Gia Lai từ năm 1986 đến năm 2016.

Phạm vi nghiên cứu được xác lập cụ thể như sau:

• Không gian nghiên cứu: Địa giới hành chính tỉnh Gia Lai với 17 đơn vị hành chính cấp huyện ghi nhận đến năm 2016 (gồm thành phố Pleiku, thị xã An Khê, thị xã Ayun Pa và 14 huyện: Chư Păh, Ia Grai, Chư Prông, Đức Cơ, Chư Sê, Mang Yang, Đăk Đoa, K’Bang, Kông Chro, Đăk Pơ, Ia Pa, Phú Thiện, Krông Pa, Chư Pưh). Luận án cũng theo dõi chặt chẽ tiến trình điều chỉnh địa giới hành chính của tỉnh qua từng thời kỳ từ mốc 9 huyện, thị năm 1986 đến mốc 17 huyện, thị năm 2016.
• Thời gian nghiên cứu: Giai đoạn từ năm 1986 đến năm 2016. Mốc năm 1986 được xác định là thời điểm bắt đầu công cuộc Đổi mới đất nước, đồng thời là lúc đạo Tin Lành tại Gia Lai bắt đầu phục hồi sau giai đoạn bị ngừng hoạt động do những phức tạp liên quan đến tổ chức FULRO. Mốc năm 2016 đánh dấu chặng đường 30 năm Đổi mới. Luận án sử dụng mốc năm 2005 (thời điểm Thủ tướng Chính phủ ban hành Chỉ thị 01/2005/CT-TTg ngày 04-02-2005 "Về một số công tác đối với đạo Tin Lành") làm ranh giới phân chia hai giai đoạn phát triển chính. Để đảm bảo tính liên tục của tiến trình lịch sử, luận án cũng mở rộng trình bày giai đoạn du nhập từ trước năm 1986.
• Nội dung nghiên cứu: Tập trung làm rõ các nhân tố tác động, biểu hiện phát triển qua các tiêu chí tôn giáo học và sử học, phân tích đặc điểm, nguyên nhân cùng những tác động đa chiều đến đời sống xã hội địa phương.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã phân loại, tổng thuật và đánh giá khối lượng lớn các tài liệu nghiên cứu liên quan đến đề tài theo hai nhóm chính:

Nhóm các công trình nghiên cứu về đạo Tin Lành ở Việt Nam

Các công trình trong nước trước năm 1986: Giai đoạn này tài liệu chủ yếu là hồi ký và chuyên khảo của các chức sắc hoặc nhân chứng Tin Lành. Tiêu biểu là các tác phẩm của Mục sư Phạm Xuân Tín: Tôn chỉ của Hội thánh Tin Lành Việt Nam (1957), Tìm hiểu Hội thánh Tin Lành Việt Nam (1957), Lịch sử Hội thánh Tin Lành Việt Nam (1962). Luận văn Thạc sĩ của Đỗ Hữu Nghiêm (1968) Phương pháp truyền giáo của Tin Lành giáo tại Việt Nam tại Đại học Văn khoa Sài Gòn đã khảo cứu chi tiết phương thức truyền giáo ở miền Nam. Mục sư Lê Văn Thái xuất bản cuốn hồi ký Bốn mươi sáu năm chức vụ (1971) ghi lại hoạt động truyền giáo tại Tây Nguyên và mối quan hệ giữa Giáo hội với các chính quyền. Đáng chú ý là luận án Tiến sĩ Thần học của Lê Hoàng Phu bảo vệ năm 1972 tại Đại học New York, sau đó xuất bản thành sách Lịch sử Hội thánh Tin Lành Việt Nam 1911-1965 (1974, tái bản 2011), hệ thống hóa tiến trình lịch sử thông qua nguồn lưu trữ của CMA. Ngoài ra, các bài viết trên Thánh Kinh Nguyệt San của Phạm Xuân Tín (1967, 1972), Trương Văn Tốt và R. Raimer (1971) đã phản ánh thực trạng tăng trưởng của Giáo hội.

Các công trình trong nước sau năm 1986: Hồi ký của Phạm Xuân Tín (Tìm gặp Đấng Chân Thần - 1990, Hạt giống - The Seed - 2012) và Phạm Văn Năm (Dâng trọn cuộc đời - hồi ký 55 năm phục vụ Chúa - 1995) cung cấp tư liệu về công tác truyền giáo tại Tây Nguyên. Tác giả Nguyễn Thanh Xuân công bố nhiều công trình nền tảng như Một số tôn giáo lớn ở Việt Nam (1992), Bước đầu tìm hiểu đạo Tin Lành trên thế giới và ở Việt Nam (2002), Đạo Tin Lành ở Việt Nam (2006) cùng loạt bài báo chuyên ngành (2005, 2006, 2007) phân tích các giai đoạn truyền giáo vùng DTTS. Đỗ Hữu Nghiêm (1995) có công trình Đạo Tin Lành du nhập vùng Nam Trường Sơn – Tây Nguyên.

Bước sang thế kỷ XXI, các nghiên cứu chuyên sâu xuất hiện ngày càng nhiều:

• Nguyễn Đức Lữ (2005) trong Những đặc điểm cơ bản của một số tôn giáo lớn ở Việt Nam đã chỉ ra 5 đặc điểm của Tin Lành tại Việt Nam.
• Nguyễn Xuân Hùng công bố hàng loạt bài viết trên tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo (2000, 2001, 2014, 2015, 2016) và bảo vệ luận án Tiến sĩ Sử học Quá trình truyền giáo của đạo Tin Lành tại Việt Nam từ năm 1911 đến năm 1975 (2017).
• Đặng Nghiêm Vạn với đề tài cấp Bộ Về tình hình phát triển đạo Tin Lành ở miền núi phía Bắc, Trường Sơn, Tây Nguyên (2001) và sách Lý luận về tôn giáo và tình hình tôn giáo ở Việt Nam (2007).
• Lại Đức Hạnh (2001) nghiên cứu đề tài cấp Bộ Đạo Tin Lành – Những vấn đề liên quan đến an ninh trật tự ở Việt Nam hiện nay.
• Nguyễn Văn Nam với đề tài Đạo Tin Lành ở Tây Nguyên đặc điểm và các giải pháp thực hiện chính sách (2003) và bài viết về thiết chế xã hội truyền thống (2008).
• Hồ Tấn Sáng (2008) phân tích mối quan hệ giữa tôn giáo và chính trị tại Tây Nguyên.
• Ngô Văn Minh chủ nhiệm đề tài cấp Bộ Quản lý nhà nước về tôn giáo ở các tỉnh Tây Nguyên (2009) cùng các bài viết về phương pháp truyền giáo (2011) và chính sách tôn giáo qua 30 năm Đổi mới (2016).
• Đỗ Quang Hưng (2011) công bố bài viết Một số vấn đề về Tin Lành ở Tây Nguyên.
• Đoàn Triệu Long (2013) xuất bản chuyên khảo Đạo Tin Lành ở miền Trung – Tây Nguyên.
• Cuốn sách Hội thánh Tin Lành Việt Nam 100 năm hình thành và phát triển do Mục sư Thái Phước Trường chủ biên (2011).
• Hàng loạt luận án, luận văn của Hà Xuân Nguyên (2001), Lê Hoài Nam (2001), Bùi Minh Hải (2007), Nguyễn Khắc Đức (2011), Nguyễn Văn Lai (2012), Vũ Thị Thu Hà (2014), Lê Hồng Phong (2014), Nguyễn Thị Ngà (2016) cùng ba hội thảo khoa học quốc tế và quốc gia các năm 2010, 2011, 2012 do Viện Nghiên cứu Tôn giáo phối hợp tổ chức.

Các công trình học thuật ở nước ngoài: E. Irwin (1937) với cuốn sử liệu With Christ in Indo - China; loạt công trình của G. Smith từ 1942 đến 1965 (The Blood Hunters, Gongs in the Night, Missionary and Anthropology, Victory in Vietnam) phản ánh hoạt động của CMA tại Nam Trường Sơn - Tây Nguyên; tác phẩm kinh điển của Max Weber về đạo đức Tin Lành và tinh thần của chủ nghĩa tư bản; Jean Bauberot (2006) với Lịch sử đạo Tin Lành; luận án của Crump (2010) tại Đại học Tổng hợp Kentucky (Mỹ) và Tu Thien Van Truong (2009) tại Đại học Tổng hợp California.

Nhóm các công trình nghiên cứu về đạo Tin Lành ở tỉnh Gia Lai

Nghiên cứu trực tiếp về địa bàn Gia Lai bắt đầu xuất hiện từ giữa thập niên 1990:

• Đề tài cấp Bộ của Trần Xuân Thu (1995) Nguyên nhân, điều kiện phục hồi và phát triển đạo Tin Lành trong đồng bào dân tộc Gia-rai, Ba-na những năm 1989-1994.
• Luận văn Thạc sĩ của Đoàn Triệu Long (2004) Hoạt động truyền đạo Tin Lành trái phép ở tỉnh Gia Lai hiện nay – Thực trạng và giải pháp và bài viết năm 2014 về tác động của Tin Lành đến tín ngưỡng truyền thống của các DTTS Gia Lai.
• Luận án Tiến sĩ Triết học của Nguyễn Thái Bình (2010) Chủ nghĩa Mác – Lê nin, tư tưởng Hồ Chí Minh về tôn giáo và việc thực hiện chính sách tôn giáo đối với đạo Tin Lành ở tỉnh Gia Lai hiện nay.
• Đề tài khoa học của Ngô Văn Minh (2014) Hoạt động của đạo Tin Lành sau đăng kí điểm nhóm ở tỉnh Gia Lai – Thực trạng và giải pháp từ góc độ quản lý nhà nước và bài viết công bố năm 2016 trên tạp chí Khoa học Chính trị.
• Các bài viết khảo sát thực tế của tác giả Thùy Liên trên tạp chí Công tác Tôn giáo (2007, 2013).

Khoảng trống nghiên cứu được luận án giải quyết: Các công trình trên đã cung cấp nền tảng tư liệu giá trị nhưng phần lớn chỉ tiếp cận ở phạm vi vĩ mô cả nước, toàn vùng Tây Nguyên hoặc tiếp cận đơn thuần dưới góc độ tôn giáo học, xã hội học, triết học và quản lý nhà nước; một số đề tài nghiên cứu Gia Lai bị giới hạn về khung thời gian. Chưa có công trình nào tái hiện một cách hệ thống, khách quan, toàn diện quá trình phát triển của đạo Tin Lành tại Gia Lai suốt chiều dài 30 năm Đổi mới (1986 - 2016) dưới góc nhìn chuyên ngành Lịch sử Việt Nam. Luận án bổ khuyết khoảng trống này thông qua việc phân kỳ lịch sử rõ ràng, khảo sát thực chứng hệ thống tổ chức, chức sắc, tín đồ, cơ sở thờ tự và đánh giá toàn diện tác động kinh tế - văn hóa - xã hội trên địa bàn tỉnh.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án được triển khai trên nền tảng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của Chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về tôn giáo, cùng hệ thống quan điểm, đường lối, chính sách tôn giáo của Đảng Cộng sản Việt Nam và Nhà nước Việt Nam.

Hệ thống phương pháp nghiên cứu cụ thể bao gồm:

• Phương pháp nghiên cứu chuyên ngành: Sử dụng phương pháp lịch sử (nhằm tái hiện trung thực, cụ thể quá trình vận động, phát triển của đạo Tin Lành tại Gia Lai theo trình tự thời gian) kết hợp chặt chẽ với phương pháp logic (nhằm phân tích bản chất, tìm ra các quy luật, đặc điểm, nguyên nhân phát triển và những mối liên hệ bên trong của hiện tượng tôn giáo).
• Phương pháp liên ngành và kỹ thuật bổ trợ: Phương pháp thống kê (xử lý, tổng hợp số liệu về tín đồ, chức sắc, điểm nhóm, chi hội), phương pháp so sánh - đối chiếu (so sánh giữa các giai đoạn 1986 - 2004 và 2005 - 2016; so sánh giữa các hệ phái; so sánh giữa các địa bàn huyện/thị), phương pháp điền dã dân tộc học và phương pháp phỏng vấn sâu nhân chứng lịch sử (các mục sư, chức sắc, tín đồ và cán bộ quản lý tôn giáo tại địa phương).

Nguồn tư liệu sử dụng trong luận án được tổng hợp từ nhiều nguồn tin cậy:

• Văn kiện, nghị quyết của Đảng và văn bản quy phạm pháp luật của Nhà nước liên quan đến công tác tôn giáo.
• Tài liệu lưu trữ thực tế tại các cơ quan: Ban Tôn giáo Chính phủ, Thư viện Quốc gia Việt Nam, Ban Chỉ đạo Tây Nguyên, Tỉnh ủy Gia Lai, UBND tỉnh Gia Lai, Ban Tuyên giáo Tỉnh ủy Gia Lai, Ban Tôn giáo tỉnh Gia Lai, Công an tỉnh Gia Lai, Thư viện tỉnh Gia Lai và Ban Tôn giáo các tỉnh lân cận (Đắk Lắk, Kon Tum, Lâm Đồng, Đà Nẵng).
• Hồ sơ, tài liệu lưu trữ nội bộ của Hội thánh Tin Lành Việt Nam (miền Nam) và các chi hội, điểm nhóm Tin Lành trên địa bàn tỉnh Gia Lai.
• Các công trình chuyên khảo, kỷ yếu hội thảo, hồi ký của các nhà truyền giáo, mục sư cùng số liệu thu thập qua khảo sát điền dã thực tế.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan về vấn đề nghiên cứu

Chương 1 thực hiện tổng thuật chi tiết toàn bộ các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến đề tài; phân chia các nhóm công trình nghiên cứu về Tin Lành ở Việt Nam, Tây Nguyên và riêng tỉnh Gia Lai; chỉ rõ những kết quả đã đạt được của các học giả đi trước và xác định những vấn đề học thuật mà luận án tập trung giải quyết.

Chương 2: Quá trình phát triển đạo Tin Lành ở tỉnh Gia Lai từ 1986 đến 2004

Chương này khái quát nguồn gốc đạo Tin Lành từ phong trào cải cách tôn giáo thế kỷ XVI tại châu Âu (gắn liền với Martin Luther và Jean Calvin), đặc trưng giáo lý, sự du nhập của CMA vào Việt Nam từ năm 1911 và quá trình truyền đạo lên vùng đồng bào DTTS Tây Nguyên từ những năm 1929 - 1934. Tại Gia Lai, Tin Lành du nhập từ 1930 - 1931 tại Pleiku trong cộng đồng người Kinh; từ năm 1938 - 1941, Mục sư Phạm Xuân Tín bắt đầu truyền giáo cho người Gia-rai và Ba-na (năm 1942 soạn cuốn sách giáo lý tiếng Gia-rai đầu tiên Tơlơi ơi Adai). Giai đoạn 1954 - 1975, Tin Lành mở rộng nhanh chóng tại Gia Lai; tính đến ngày 30-04-1975 toàn tỉnh có 45 Hội thánh, 10 Mục sư, 21 Truyền đạo, 131 ủy viên Ban Chấp sự, 31 nhà thờ và trên 27.000 tín đồ (gồm hệ người Kinh và hệ người Thượng). Sau năm 1975, do một bộ phận chức sắc, tín đồ bị tổ chức FULRO lôi kéo chống phá chính quyền, các cơ sở thờ tự bị đóng cửa và đến năm 1980 toàn bộ hệ thống tổ chức Tin Lành tại Gia Lai chấm dứt hoạt động công khai.

Giai đoạn 1986 - 2004, dưới tác động của công cuộc Đổi mới, điều kiện tự nhiên, hạ tầng giao thông (các tuyến Quốc lộ 14, 19, 25) và đặc điểm kinh tế - xã hội còn nhiều khó khăn vùng đồng bào DTTS, đạo Tin Lành từng bước phục hồi và phát triển mạnh mẽ. Về mặt dân cư, tỉnh Gia Lai có 38 dân tộc, trong đó người Kinh chiếm 56%, người Gia-rai chiếm 29,1%, người Ba-na chiếm 11,8% (tổng 3 dân tộc chiếm 97% dân số theo thống kê năm 2009).

Bảng dưới đây tóm tắt sự điều chỉnh địa giới hành chính của tỉnh Gia Lai trong thời kỳ nghiên cứu, tạo khung không gian cho sự phân bố của các hệ phái Tin Lành:

Năm	Sự kiện điều chỉnh địa giới hành chính tỉnh Gia Lai	Số đơn vị cấp huyện
1986	Tỉnh Gia Lai - Kon Tum gồm 9 huyện, thị thuộc địa giới Gia Lai hiện nay: Pleiku, Ayun Pa, Krông Pa, Chư Sê, K’Bang, Mang Yang, An Khê, Chư Prông, Chư Păh	9
1988	Thành lập huyện Kông Chro (tách từ huyện An Khê)	10
1991	Tách tỉnh Gia Lai – Kon Tum; thành lập huyện Đức Cơ (từ Chư Păh và Chư Prông)	11
1996	Chia huyện Chư Păh thành hai huyện: Chư Păh và Ia Grai	12
2000	Chia huyện Mang Yang thành hai huyện: Mang Yang và Đắk Đoa	13
2002	Chia huyện Ayun Pa thành hai huyện: Ayun Pa và Ia Pa	14
2003	Thành lập thị xã An Khê; đổi tên huyện An Khê thành huyện Đắk Pơ	15
2007	Thành lập thị xã Ayun Pa; đổi tên phần còn lại của huyện Ayun Pa thành huyện Phú Thiện	16
2009	Chia huyện Chư Sê thành hai huyện: Chư Sê và Chư Pưh	17

Sự phục hồi và phát triển của đạo Tin Lành giai đoạn 1986 - 2004 thể hiện qua sự gia tăng nhanh chóng của số lượng tín đồ (từ 8.681 người năm 1982 tăng lên 12.000 người năm 1986 và tiếp tục tăng mạnh trong thập niên 1990), sự xuất hiện của các hệ phái Tin Lành mới ngoài Hội thánh Tin Lành Việt Nam (miền Nam) và sự mở rộng địa bàn sinh hoạt tôn giáo tại gia đình, buôn làng.

Chương 3: Quá trình phát triển đạo Tin Lành ở tỉnh Gia Lai từ 2005 đến 2016

Chương này phân tích bước chuyển biến căn bản trong hoạt động của đạo Tin Lành sau khi Thủ tướng Chính phủ ban hành Chỉ thị 01/2005/CT-TTg ngày 04-02-2005. Chính sách mới đã tạo hành lang pháp lý cho việc đăng ký sinh hoạt tôn giáo theo điểm nhóm, công nhận tổ chức tôn giáo cơ sở, phong phẩm chức sắc và xây dựng nhà thờ.

Các biểu hiện phát triển nổi bật trong giai đoạn 2005 - 2016 bao gồm:

• Tín đồ, chức sắc và cơ sở thờ tự: Số lượng tín đồ tiếp tục tăng trưởng, đạt trên 127.000 người vào tháng 10 năm 2016. Đội ngũ mục sư, truyền đạo được đào tạo và phong phẩm chính thức; nhiều chi hội được chính quyền chấp thuận cấp đất, cấp phép xây dựng nhà thờ khang trang thay thế các điểm nhóm tạm bợ.
• Hệ thống tổ chức và hệ phái: Đến năm 2016, địa bàn tỉnh có 18 hệ phái Tin Lành hoạt động, trong đó Hội thánh Tin Lành Việt Nam (miền Nam) giữ vai trò chủ đạo, bên cạnh các hệ phái Tin Lành độc lập khác.
• Địa bàn và sinh hoạt đạo: Sinh hoạt tôn giáo đi vào nền nếp, tuân thủ pháp luật; việc in ấn, phát hành Kinh Thánh bằng chữ viết của các DTTS (Gia-rai, Ba-na) được đẩy mạnh, đáp ứng nhu cầu tâm linh của đồng bào.

Chương 4: Một số nhận xét về quá trình phát triển đạo Tin Lành ở tỉnh Gia Lai từ 1986 đến 2016

Chương 4 tổng hợp, phân tích các vấn đề có tính lý luận và thực tiễn:

1. Đặc điểm phát triển:
   • Đạo Tin Lành phát triển với tốc độ rất nhanh trong vòng 30 năm.
   • Phát triển chủ yếu trong vùng đồng bào DTTS tại chỗ (chiếm tuyệt đại đa số là người Gia-rai và Ba-na).
   • Phát triển không đồng đều giữa các hệ phái (HTTLVN miền Nam chiếm ưu thế tuyệt đối) và không đồng đều giữa các khu vực địa bàn huyện, thị.
   • Phương thức truyền đạo rất linh hoạt, đa dạng, gắn với các hoạt động từ thiện, hỗ trợ vật chất và tận dụng quan hệ dòng họ, buôn làng.
   • Một bộ phận chức sắc, tín đồ từng bị các phần tử phản động FULRO lợi dụng, kích động tư tưởng ly khai, gây mất an ninh chính trị.
2. Nguyên nhân phát triển: Nhu cầu tín ngưỡng tâm linh nội tại của đồng bào khi thiết chế làng truyền thống có biến đổi; điều kiện kinh tế - xã hội còn chậm phát triển; nguyên nhân tự thân từ sự đơn giản, gọn nhẹ trong giáo lý, nghi lễ của Tin Lành; những hạn chế, bất cập trong hoạt động của hệ thống chính trị cơ sở tại một số vùng DTTS; âm mưu lợi dụng vấn đề tôn giáo - dân tộc của các thế lực thù địch bên ngoài; tác động tích cực từ chủ trương, chính sách tôn trọng tự do tín ngưỡng của Đảng và Nhà nước.
3. Ảnh hưởng đối với đời sống xã hội:
   • Tích cực: Giúp loại bỏ một số hủ tục lạc hậu, tốn kém trong ma chay, cưới hỏi, cúng bái đa thần; rèn luyện nếp sống vệ sinh, từ bỏ rượu chè, tệ nạn; nâng cao ý thức tương trợ cộng đồng và thúc đẩy học chữ viết.
   • Hạn chế: Làm phai nhạt một số giá trị văn hóa truyền thống đặc sắc của dân tộc (lễ hội cồng chiêng, lễ bỏ mả, nhà rông truyền thống gắn với tín ngưỡng đa thần); gây phân hóa, mâu thuẫn nội bộ gia đình, dòng họ giữa người theo đạo và người giữ tín ngưỡng truyền thống; tiềm ẩn nguy cơ mất ổn định an ninh trật tự khi bị các phần tử xấu lợi dụng.
4. Các giải pháp đề xuất: Nâng cao đời sống vật chất và tinh thần cho đồng bào; củng cố hệ thống chính trị cơ sở; thực hiện đúng đắn, nhất quán chính sách tự do tín ngưỡng; tăng cường công tác quản lý nhà nước và kiên quyết ngăn chặn các hoạt động lợi dụng tôn giáo chống phá an ninh quốc gia.

Kết quả và những đóng góp mới

Căn cứ vào kết quả nghiên cứu thực chứng và hệ thống hóa tư liệu, luận án xác định 03 đóng góp học thuật mới:

• Thứ nhất, luận án là công trình khoa học đầu tiên nghiên cứu một cách toàn diện, có hệ thống và chuyên sâu về toàn bộ quá trình phát triển của đạo Tin Lành tại tỉnh Gia Lai từ năm 1986 đến năm 2016 dưới góc nhìn lịch sử, dựng lại bức tranh lịch sử chân thực và khách quan tại địa bàn này.
• Thứ hai, luận án trình bày và phân tích sâu sắc các biểu hiện cụ thể của sự phát triển đạo Tin Lành qua hai giai đoạn lịch sử (1986 - 2004 và 2005 - 2016); làm sáng tỏ các đặc điểm phát triển mang tính đặc thù của Gia Lai, phân tích sâu các nguyên nhân và đánh giá đa chiều ảnh hưởng tích cực cũng như hạn chế của đạo Tin Lành đối với các lĩnh vực kinh tế, văn hóa, xã hội và an ninh trật tự tại địa phương.
• Thứ ba, kết quả nghiên cứu cung cấp hệ thống cứ liệu lịch sử, số liệu thống kê chuẩn xác, có giá trị khoa học phục vụ công tác nghiên cứu, giảng dạy chuyên ngành Lịch sử, Tôn giáo học; đồng thời cung cấp luận cứ thực tiễn tin cậy cho các cơ quan Đảng, Nhà nước trong việc nhìn nhận, đánh giá và hoạch định chính sách dân tộc, tôn giáo tại vùng Tây Nguyên.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế của nghiên cứu: Luận án giới hạn phạm vi khảo sát thực tế trên địa bàn hành chính tỉnh Gia Lai và khép lại khung thời gian nghiên cứu vào năm 2016 (mốc kỷ niệm 30 năm Đổi mới). Do tính chất phân tán, khép kín của một số hệ phái Tin Lành mới nổi hoặc chưa đăng ký hoạt động chính thức, một số số liệu về các nhóm Tin Lành độc lập quy mô nhỏ chủ yếu dựa trên nguồn thống kê hành chính quản lý của địa phương.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Tiếp tục theo dõi, cập nhật sự biến động về số lượng tín đồ, cơ sở thờ tự và phương thức hoạt động của các hệ phái Tin Lành tại Gia Lai từ sau năm 2016 đến nay dưới tác động của Luật Tín ngưỡng, tôn giáo năm 2016 (có hiệu lực từ ngày 01-01-2018); mở rộng nghiên cứu so sánh đối chiếu đa diện giữa tỉnh Gia Lai với các tỉnh lân cận trong khu vực Tây Nguyên (Đắk Lắk, Kon Tum, Lâm Đồng, Đắk Nông).

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo chuyên khảo hữu ích đối với các nhóm đối tượng:

• Giảng viên, nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên các ngành Lịch sử Việt Nam, Tôn giáo học, Dân tộc học, Văn hóa học và Xã hội học tại các trường đại học, viện nghiên cứu và hệ thống các trường chính trị.
• Cán bộ làm công tác quản lý nhà nước về tôn giáo, cơ quan tham mưu chính sách dân tộc - tôn giáo thuộc Ban Dân vận, Ban Tôn giáo, Ủy ban Dân tộc, lực lượng an ninh và chính quyền các cấp tại các tỉnh Tây Nguyên.
• Những phần có giá trị tham khảo cao gồm: Hệ thống tư liệu lịch sử về quá trình truyền đạo của CMA và các giáo sĩ giai đoạn trước 1975; nguồn số liệu thống kê chi tiết về 18 hệ phái, chức sắc, tín đồ tại 17 đơn vị hành chính cấp huyện tỉnh Gia Lai; bảng so sánh phân kỳ điều chỉnh địa giới hành chính và các phân tích thực tế về sự tương tác giữa đạo Tin Lành với luật tục và văn hóa truyền thống của người Gia-rai, Ba-na.

Câu hỏi thường gặp

1. Vì sao luận án chọn mốc năm 1986 và mốc năm 2005 để phân chia giai đoạn nghiên cứu? Mốc năm 1986 là thời điểm đất nước bước vào công cuộc Đổi mới toàn diện, đồng thời là lúc đạo Tin Lành ở Gia Lai bắt đầu phục hồi sau thời kỳ gián đoạn hoạt động hoàn toàn từ năm 1980 do ảnh hưởng của tổ chức FULRO. Mốc năm 2005 đánh dấu sự ra đời của Chỉ thị 01/2005/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ "Về một số công tác đối với đạo Tin Lành", mở ra giai đoạn mới cho phép các hệ phái Tin Lành đăng ký sinh hoạt điểm nhóm hợp pháp, công nhận tổ chức tôn giáo cơ sở và xây dựng nhà thờ.

2. Đạo Tin Lành tại Gia Lai phát triển chủ yếu trong những thành phần tộc người nào? Tính đến năm 2016, tín đồ đạo Tin Lành tại Gia Lai phát triển chủ yếu trong cộng đồng đồng bào DTTS tại chỗ, trong đó chiếm tuyệt đại đa số là người Gia-rai (nhóm ngôn ngữ Ma-lai-ô Pô-li-nê-xia) và người Ba-na (nhóm ngôn ngữ Môn-Khmer), trong khi tỷ lệ tín đồ là người Kinh chiếm số lượng ít hơn.

3. Hoạt động truyền giáo của đạo Tin Lành cho đồng bào DTTS Gia Lai khởi đầu như thế nào? Sau khi được truyền vào Pleiku từ những năm 1930 - 1931 cho người Kinh, từ năm 1938 Mục sư Phạm Xuân Tín đã đến Cheo Reo thăm dò và đến năm 1941 được chính thức bổ nhiệm lên Pleiku để truyền đạo cho người Gia-rai và Ba-na. Năm 1942, ông đã biên soạn cuốn sách giáo lý Tin Lành đầu tiên bằng tiếng Gia-rai mang tên Tơlơi ơi Adai (Lời của Đức Chúa Trời).

4. Trước năm 1975, quy mô của đạo Tin Lành trên địa bàn tỉnh Gia Lai đạt mức độ nào? Tính đến ngày 30-04-1975, tại Gia Lai có 45 Hội thánh, 10 Mục sư, 21 Truyền đạo, 131 ủy viên Ban Chấp sự, phân bố tại 8 huyện thị, 42 xã phường, 104 buôn làng, sở hữu 31 nhà thờ và trên 27.000 tín đồ (phân bố trong hai hệ: hệ người Kinh thuộc Địa hạt Trung bộ và hệ người Thượng thuộc Trung Thượng hạt).

5. Đạo Tin Lành có những ảnh hưởng tích cực và tiêu cực chủ yếu nào đối với văn hóa của đồng bào DTTS Gia Lai? Về mặt tích cực, đạo Tin Lành giúp đồng bào xóa bỏ nhiều hủ tục tốn kém, lạc hậu, từ bỏ các tệ nạn rượu chè, xây dựng nếp sống văn minh và giữ gìn vệ sinh buôn làng. Về mặt hạn chế, việc theo đạo làm gián đoạn và phai nhạt các sinh hoạt tín ngưỡng, lễ hội dân gian truyền thống gắn với văn hóa cồng chiêng, nhà rông, lễ bỏ mả và gây ra rạn nứt trong quan hệ cộng đồng dòng họ giữa người theo đạo và người không theo đạo.

Kết luận

Luận án "Quá trình phát triển đạo Tin Lành ở tỉnh Gia Lai từ 1986 đến 2016" của tác giả Trần Thị Hằng là công trình khoa học chuyên khảo có đóng góp quan trọng trong việc nghiên cứu lịch sử tôn giáo vùng Tây Nguyên thời kỳ Đổi mới. Bằng phương pháp nghiên cứu lịch sử và logic trên nền tảng nguồn tư liệu lưu trữ phong phú, luận án đã tái hiện một cách hệ thống, khách quan toàn bộ tiến trình phục hồi, tăng trưởng nhanh chóng của đạo Tin Lành tại tỉnh Gia Lai qua hai giai đoạn 1986 - 2004 và 2005 - 2016. Công trình đã làm sáng tỏ các nguyên nhân nội tại và khách quan, rút ra các đặc điểm phát triển đặc thù trong cộng đồng người Gia-rai, Ba-na, đồng thời đánh giá toàn diện những tác động tích cực và phức tạp của hiện tượng tôn giáo này đối với an ninh trật tự, văn hóa và đời sống xã hội. Kết quả nghiên cứu không chỉ làm phong phú thêm kho tàng tư liệu của ngành Lịch sử Việt Nam mà còn là nguồn cứ liệu thực chứng có giá trị tham khảo cao cho công tác hoạch định chính sách tôn giáo của Đảng và Nhà nước trong giai đoạn hiện nay.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Nhóm các công trình nghiên cứu về đạo Tin Lành ở Việt Nam 1. Ở trong nước Giai đoạn trước năm 1986: Mặc dù đạo Tin Lành du nhập Việt Nam từ năm 1911, nhưng cho đến trước năm 1986, số lượng công trình nghiên cứu về tôn giáo này chưa nhiều.

Trong giai đoạn này, ở Việt Nam chỉ có một số ấn phẩm, mà phần lớn là hồi ký, các công trình khảo cứu về đạo Tin Lành của các tác giả - sử gia người Việt quy ngưỡng theo tôn giáo này và một vài tác giả bên ngoài, như: Phạm Xuân Tín, Đỗ Hữu Nghiêm, Lê Văn Thái, Lê Hoàng Phu. Trong đó, phải kể đến 03 cuốn sách của Mục sư Phạm Xuân Tín: Tôn chỉ của Hội thánh Tin Lành Việt Nam (1957), Tìm hiểu Hội thánh Tin Lành Việt Nam (1957), Lịch sử Hội thánh Tin Lành Việt Nam (1962). Các tác phẩm dựa vào nhiều nguồn tư liệu khác nhau để làm rõ quá trình du nhập đạo Tin Lành ở Việt Nam cũng như sự thành lập, cơ cấu tổ chức, mục đích và tôn chỉ của Hội thánh Tin Lành Việt Nam. Đỗ Hữu Nghiêm (1968), Phương pháp truyền giáo của Tin Lành giáo tại Việt Nam, luận văn Thạc sĩ Sử học, Đại học Văn khoa, Sài Gòn, đã trình bày khá chi tiết những phương pháp truyền đạo Tin Lành ở Việt Nam của các giáo sĩ.

Qua hệ thống những phương pháp này, chúng ta có thể thấy được những biến cố lịch sử, những khó khăn về chính trị và luật pháp của chính quyền thực dân lẫn văn hóa truyền thống mà các nhà truyền giáo gặp phải trong những ngày đầu đạo Tin Lành du nhập Việt Nam. Tuy nhiên, giai đoạn từ sau hiệp định Genève được kí kết (1954) tác giả chỉ khảo cứu trên lãnh thổ miền Nam Việt Nam. Lê Văn Thái (1971), Bốn mươi sáu năm chức vụ, Cơ quan Tin Lành xuất bản, Sài Gòn. Vốn là một nhân chứng có mặt ngay từ những ngày đầu tiên Hội thánh Tin Lành thành lập ở Việt Nam và là người được cử giữ nhiều chức vụ quan trọng trong Hội thánh, trong cuốn hồi kí của mình, Mục sư Lê Văn Thái đã ghi chép lại rất chi tiết từ quá trình tiếp xúc, tiếp nhận đạo Tin Lành cho đến khi trở thành 7 một mục sư và tham gia hoạt động truyền giáo.

Cùng với hoạt động truyền giáo là những dấu ấn của các giai đoạn hình thành và phát triển. Đặc biệt hơn, lần đầu tiên tác giả đề cập đến lập trường của Giáo hội Tin Lành về lĩnh vực chính trị, cùng với đó là ứng xử của giới chức Tin Lành với các chính quyền trong những giai đoạn lịch sử. 46 năm chức vụ của Mục sư Lê Văn Thái cũng đề cập đến việc truyền giáo lên vùng DTTS, chủ yếu là vùng Tây Nguyên [125]. Lê Hoàng Phu (1974), Lịch sử Hội thánh Tin Lành Việt Nam 1911-1965, Trung tâm nghiên cứu Phúc âm xuất bản, Sài Gòn.

Đây là luận án Tiến sĩ Thần học của ông được bảo vệ thành công tại Đại học New York, Hoa Kỳ, năm 1972. Tác phẩm này được dịch sang tiếng Việt dùng làm sách giáo khoa trong chương trình nghiên cứu Phúc Âm (TEE). Năm 2011 được Nxb Tôn giáo xuất bản có kèm những hiệu đính, bổ sung đầy đủ phần chú thích của tác giả nhằm ghi dấu 100 năm Tin Lành vào Việt Nam. Với 430 trang sách, tác giả đã dày công sưu tầm tư liệu từ các nguồn báo chí và tổng hợp tư liệu từ các địa hạt, các chi hội Tin Lành và các thư tịch trong văn khố của CMA, để từ đó hệ thống hóa lại các sự kiện, các giai đoạn lịch sử của đạo Tin Lành ở Việt Nam.

Với cách tiếp cận vấn đề đa chiều, nguồn sử liệu phong phú nên có thể khẳng định đây là công trình có giá trị về đạo Tin Lành ở Việt Nam [122]. Trong các sách báo, tạp chí của đạo Tin Lành như Thánh Kinh Báo, Hừng Đông, Tạp chí Truyền giáo, Niềm tin;. chứa đựng khá nhiều số liệu về sự phát triển đạo Tin Lành tại các địa phương. Các bài xã luận, các bài phóng sự hay khảo cứu về các chủ đề cụ thể theo từng năm tháng trong các tạp chí định kỳ đã bổ sung nhiều mảng tư liệu còn thiếu khi tìm hiểu về lịch sử của đạo Tin Lành tại Việt Nam.

Đáng chú ý trong giai đoạn từ 1967 đến 1975, trên các tạp chí định kỳ đã có những bài chuyên luận khá sâu sắc, có thể kể đến như: Phạm Xuân Tín giới thiệu về “Chương trình truyền đạo sâu rộng”, một chiến lược truyền giáo nổi tiếng trên thế giới lần đầu tiên áp dụng tại Việt Nam vào năm 1967 in trên Thánh Kinh Nguyệt San, số 341 (4). Năm 1972, Phạm Xuân Tín lại có bài khảo cứu công phu về chủ đề “Ưu khuyết điểm nền Cơ Đốc giáo dục của HTTLVN”, trên Thánh Kinh Nguyệt San, số 399 (10). Cũng trên tờ Thánh Kinh Nguyệt San, số 390 năm 1971, hai tác giả Trương Văn Tốt và R. Raimer đã công bố một nghiên cứu tuy ngắn gọn nhưng rất đáng 8 chú ý với nhan đề “Hội thánh Tin Lành Việt Nam tăng trưởng như thế nào?”.

Các số liệu mà các tác giả đưa ra cùng với sự đánh giá và phân tích của họ về thực trạng trì trệ của công cuộc truyền giáo khiến cho nhiều nhà quan sát bất ngờ. Tuy còn khá ít, song các công trình trên đã phản ánh khái quát được quá trình du nhập và hoạt động của Tin Lành ở Việt Nam trước năm 1986. Giai đoạn sau năm 1986: Từ sau ngày đất nước thống nhất, việc nghiên cứu đạo Tin Lành vì những lý do khác nhau đã bị ngưng trệ một thời gian. Phải đến năm 1990 mới xuất hiện cuốn hồi ký của Phạm Xuân Tín: Tìm gặp Đấng Chân Thần, sau đó vào năm 2012 là cuốn tự truyện Hạt giống-The seen.

Cuốn hồi ký và tự truyện ghi lại nhiều chi tiết về cuộc đời hoạt động truyền giáo của ông và gia đình tại vùng đồng bào DTTS tại Buôn Mê Thuột, Pleiku, Cheo Reo trước những năm 60 thế kỷ XX cùng với công việc Hội thánh với tư cách là Phó Hội trưởng Hội thánh Tin Lành Việt Nam trong một thời gian dài trước năm 1975. Tác giả Nguyễn Thanh Xuân sau khi xuất bản cuốn Một số tôn giáo lớn ở Việt Nam vào năm 1992, trong đó đề cập một cách khái quát đạo Tin Lành ở Việt Nam về các phương diện như lịch sử ra đời, quá trình du nhập, các đặc trưng của đạo Tin Lành, đặc điểm đạo Tin Lành ở Việt Nam; việc hoạch định và thực thi các chính sách tôn giáo trong đó có đạo Tin Lành [167]. Năm 2002, Nguyễn Thanh Xuân tiếp tục xuất bản cuốn Bước đầu tìm hiểu đạo Tin Lành trên thế giới và ở Việt Nam, Nxb Tôn giáo, Hà Nội. Với độ dày gần 600 trang, tác giả đã có những nghiên cứu chuyên biệt và cơ bản về đạo Tin Lành trên thế giới và ở Việt Nam từ hai góc độ lịch sử và tôn giáo.

Tác giả cũng đã dành toàn bộ chương V để trình bày các hệ phái Tin Lành ở Việt Nam trước năm 1975 [168]. Năm 2006, tác giả Nguyễn Thanh Xuân tiếp tục chủ biên công trình Đạo Tin Lành ở Việt Nam, Nxb Tôn giáo, Hà Nội. Trên cơ sở bổ sung nhiều nguồn tư liệu mới, công trình đã đi vào phân tích và trình bày sâu hơn các giai đoạn truyền giáo của đạo Tin Lành tại Việt Nam và đặc biệt là việc truyền giáo vùng DTTS. Từ đó, đưa ra một số nhận định, đánh giá về kết quả truyền giáo vào những vùng đất mới của Hội thánh Tin Lành Việt Nam [171].

Trong thời gian này, Nguyễn Thanh Xuân còn công bố các bài viết: “Một số điểm khác nhau giữa đạo Tin Lành và đạo Công giáo”, tạp chí Công tác tôn giáo, số 02- 2005; “Một số vấn đề cần quan tâm khi nghiên cứu đạo Tin Lành”, tạp chí Công tác 9 tôn giáo, số 9-2006; “Vài nét khái quát về tôn giáo trong vùng đồng bào DTTS ở Việt Nam”, tạp chí Nghiên cứu tôn giáo, số 02-2007. Phạm Văn Năm với cuốn hồi ký “Dâng trọn cuộc đời - hồi ký 55 năm phục vụ Chúa”, công bố năm 1995 đã thuật lại nhiều câu chuyện liên quan đến thời gian hoạt động truyền giáo cho đồng bào dân tộc Cơ-ho, X’tiêng, Mạ tại vùng Di Linh, Lâm Đồng [115]. Năm 1995, tác giả Đỗ Hữu Nghiêm cho ra mắt cuốn Đạo Tin Lành du nhập vùng Nam Trường Sơn – Tây Nguyên, đã nghiên cứu quá trình du nhập và phát triển đạo Tin Lành ở vùng miền núi phía Nam Trường Sơn – Tây Nguyên, lý giải những nguyên nhân cơ bản của việc phát triển mạnh mẽ của đạo Tin Lành trong vùng đồng bào DTTS nói chung và ở Nam Trường Sơn – Tây Nguyên nói riêng [119]. Từ đầu thế kỷ XXI đến nay, khi vấn đề đạo Tin Lành ở Việt Nam trở thành vấn đề “vừa mới, vừa lớn, vừa khó”, các nhà khoa học mới quan tâm nhiều đến nghiên cứu về đạo Tin Lành.

Thời kỳ này phải kể đến các ấn phẩm và công trình nghiên cứu của Nguyễn Đức Lữ, Nguyễn Xuân Hùng, Đặng Nghiêm Vạn, Hoàng Minh Đô, Lại Đức Hạnh, Nguyễn Văn Nam, Hồ Tấn Sáng, Ngô Văn Minh, Đỗ Quang Hưng, Đoàn Triệu Long,. Nguyễn Đức Lữ (2005), Những đặc điểm cơ bản của một số tôn giáo lớn ở Việt Nam, Nxb Tôn giáo, Hà Nội, đã chỉ rõ những đặc điểm của đạo Tin Lành ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay, đó là: 1. Chủ yếu phát triển ở miền Nam trong thời kỳ 1954-1975; 2. Lấy truyền giáo là nội dung và chủ đích của mọi hoạt động; 3.

Phát triển chủ yếu trong hai đối tượng thị dân và đồng bào DTTS; 4. Có mối quan hệ quốc tế khá rộng rãi; 5. Các thế lực thù địch luôn tìm cách lợi dụng [100].