Luận Án Tiến Sĩ Quản Trị Kinh Doanh: Phát Triển Làng Nghề Truyền Thống Đá Mỹ Nghệ Non Nước

Luận án tiến sĩ quản trị kinh doanh tập trung phát triển làng nghề truyền thống đá mỹ nghệ Non Nước, đề xuất giải pháp bền vững cho ngành nghề truyền thống.

• Tác giả: Phùng Văn Thành
• Chuyên ngành: Phát triển làng nghề truyền thống
• Đề tài: Phát Triển Làng Nghề Truyền Thống Đá Mỹ Nghệ Non Nước
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• MỞ ĐẦU
• Tính cấp thiết của luận án
• Câu hỏi nghiên cứu
• Mục tiêu nghiên cứu
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• Phương pháp nghiên cứu
• Đóng góp khoa học của luận án
• Kết cấu của Luận án
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN LÀNG NGHỀ TRUYỀN THỐNG THEO HƯỚNG CỤM LIÊN KẾT NGÀNH
• 1.1. Cơ sở lý luận về làng nghề
• 1.1.1. Khái niệm về làng nghề
• 1.1.2. Khái niệm về làng nghề truyền thống
• 1.1.3. Các đặc điểm làng nghề truyền thống
• 1.1.4. Phân loại làng nghề
• 1.1.4.1. Phân loại theo nhóm ngành nghề
• 1.1.4.2. Phân loại theo lịch sử phát triển
• 1.1.5. Vai trò làng nghề đối với phát triển kinh tế, xã hội của địa phương
• 1.2. Cơ sở lý luận về cụm liên kết ngành
• 1.2.1. Khái niệm cụm liên kết ngành
• 1.2.2. Đặc điểm cụm liên kết ngành
• 1.2.2.1. Sự tích tụ của các doanh nghiệp
• 1.2.2.2. Sự liên kết theo chuỗi giá trị sản phẩm
• 1.2.2.3. Tạo lợi thế cạnh tranh
• 1.2.2.4. Đổi mới sáng tạo
• 1.2.2.5. Cơ chế chính sách và sự quản lý của nhà nước
• 1.2.3. Sự hình thành và phát triển cụm liên kết ngành
• 1.2.4. Lợi ích của cụm liên kết ngành
• 1.3. Nhận diện làng nghề truyền thống là cụm liên kết ngành
• 1.3.1. So sánh đặc điểm làng nghề truyền thống và cụm liên kết ngành
• 1.3.2. Kết luận rút ra từ cụm liên kết ngành và làng nghề truyền thống
• 1.4. Phát triển bền vững làng nghề truyền thống theo cụm liên kết ngành
• 1.4.1. Khái niệm phát triển
• 1.4.2. Phát triển bền vững
• 1.4.3. Phát triển bền vững làng nghề theo hướng cụm liên kết ngành
• 1.5. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài
• 1.5.1. Các công trình nghiên cứu trên thế giới
• 1.5.1.1. Các nghiên cứu về làng nghề theo hướng cụm liên kết ngành
• 1.5.1.2. Các nghiên cứu liên quan đến kinh tế, xã hội và môi trường làng nghề
• 1.5.2. Các công trình nghiên cứu về làng nghề ở Việt Nam
• 1.5.2.1. Các nghiên cứu liên quan đến cụm liên kết ngành làng nghề
• 1.5.2.2. Các nghiên cứu liên quan đến kinh tế, xã hội và môi trường làng nghề
• 1.5.3. Kết luận rút ra từ các công trình nghiên cứu có liên quan đến đề tài
• 1.5.3.1. Những vấn đề đã được nghiên cứu luận giải có thể kế thừa
• 1.5.3.2. Những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu
• 1.6. Kinh nghiệm phát triển làng nghề
• 1.6.1. Kinh nghiệm phát triển một số làng nghề trên thế giới
• 1.6.1.1. Kinh nghiệm phát triển làng nghề ở tỉnh Oita-Nhật Bản
• 1.6.1.2. Kinh nghiệm phát triển làng nghề bình bát Baan Baat-Thái Lan
• 1.6.1.3. Làng nghề theo mô hình Xí nghiệp Hương Trấn-Trung Quốc
• 1.6.2. Kinh nghiệm phát triển làng nghề một số địa phương trong nước
• 1.6.2.1. Kinh nghiệm phát triển làng nghề gốm sứ Bát Tràng
• 1.6.2.2. Kinh nghiệm phát triển làng nghề sơn mài Duyên Thái
• 1.6.2.3. Kinh nghiệm phát triển cụm công nghiệp làng nghề dệt kim La Phù
• 1.6.3. Một số kinh nghiệm và bài học rút ra đối với sự phát triển làng nghề truyền thống đá mỹ nghệ Non Nước
• 1.7. Các điều kiện phát triển bền vững làng nghề truyền thống theo hướng cụm liên kết ngành và các tiêu chí đánh giá
• 1.7.1. Sự tích tụ các doanh nghiệp cùng ngành trong khu vực địa lý
• 1.7.1.1. Khái niệm sự tích tụ
• 1.7.1.2. Tiêu chí đánh giá
• 1.7.2. Sự liên kết của làng nghề theo chuỗi giá trị sản phẩm
• 1.7.2.1. Khái niệm sự liên kết
• 1.7.2.2. Tiêu chí đánh giá
• 1.7.3. Lợi thế cạnh tranh
• 1.7.3.1. Khái niệm lợi thế cạnh tranh
• 1.7.3.2. Tiêu chí đánh giá
• 1.7.4. Đổi mới sáng tạo
• 1.7.4.1. Khái niệm đổi mới sáng tạo
• 1.7.4.2. Tiêu chí đánh giá
• 1.7.5. Cơ chế chính sách của nhà nước
• 1.7.5.1. Khái niệm cơ chế chính sách, sự quản lý nhà nước đối với làng nghề
• 1.7.5.2. Tiêu chí đánh giá
• 1.8. Tóm tắt chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: THIẾT KẾ NGHIÊN CỨU
• 2.1. Phương pháp tiếp cận
• 2.1.1. Tiếp cận có sự tham gia
• 2.1.2. Tiếp cận theo cụm liên kết ngành theo chuỗi giá trị sản phẩm làng nghề
• 2.1.3. Tiếp cận theo lĩnh vực kinh tế-xã hội và môi trường
• 2.2. Quy trình nghiên cứu
• 2.3. Phương pháp nghiên cứu
• 2.3.1. Phương pháp thu thập thông tin
• 2.3.1.1. Thông tin thứ cấp
• 2.3.1.2. Thông tin sơ cấp
• 2.3.1.3. Nội dung chung của bảng câu hỏi
• 2.3.1.4. Nội dung chính bảng câu hỏi cụ thể từng vấn đề liên quan
• 2.3.2. Phương pháp nghiên cứu
• 2.3.2.1. Phương pháp nghiên cứu phân tích định tính
• 2.3.2.2. Phương pháp nghiên cứu phân tích định lượng
• 2.4. Thiết kế bảng câu hỏi
• 2.5. Tóm tắt chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN LÀNG NGHỀ TRUYỀN THỐNG ĐÁ MỸ NGHỆ NON NƯỚC
• 3.1. Tổng quan về làng nghề
• 3.1.1. Sự hình thành và phát triển làng nghề truyền thống đá mỹ nghệ Non Nước
• 3.1.2. Vị trí vai trò làng nghề truyền thống đá mỹ nghệ Non Nước
• 3.2. Phân tích tình hình phát triển làng nghề truyền thống đá mỹ nghệ Non Nước ở các cơ sở điều tra
• 3.2.1. Đánh giá quy mô loại hình sản xuất kinh doanh ở làng nghề
• 3.2.2. Đánh giá về nguồn nhân lực tại làng nghề
• 3.2.3. Đánh giá nhận định tình hình kế hoạch đầu tư máy móc thiết bị cải tiến mẫu mã, đa dạng hoá sản phẩm của các cơ sở sản xuất tại làng nghề
• 3.2.4. Nguyên vật liệu và thị trường tiêu thụ sản phẩm của các cơ sở sản xuất kinh doanh tại làng nghề
• 3.2.4.1. Nguyên vật liệu cho sản xuất
• 3.2.4.2. Đối với thị trường tiêu thụ sản phẩm làng nghề
• 3.2.5. Đánh giá những khó khăn trong quá trình hoạt động sản xuất kinh doanh của các cơ sở sản xuất tại làng nghề
• 3.2.5.1. Khó khăn về nguồn nhân lực
• 3.2.5.2. Khó khăn về sự hợp tác
• 3.2.5.3. Khó khăn về vốn cho sản xuất
• 3.2.5.4. Khó khăn về nguồn cung các yếu tố đầu vào
• 3.2.5.5. Khó khăn về tiếp cận khoa học công nghệ
• 3.2.5.6. Các khó khăn về tiền lương
• 3.2.5.7. Các khó khăn về xử lý môi trường
• 3.2.5.8. Khó khăn bất cập về cơ sở hạ tầng
• 3.2.6. Thực trạng xây dựng chuỗi liên kết làng nghề với du lịch
• 3.2.7. Cơ chế chính sách của nhà nước tác động đến hoạt động sản xuất kinh doanh của các cơ sở doanh nghiệp tại làng nghề
• 3.2.7.1. Chính sách quy hoạch xây dựng phát triển làng nghề
• 3.2.7.2. Công tác tổ chức quản lý làng nghề
• 3.2.8. Một số tác động của sự phát triển làng nghề với môi trường và xã hội
• 3.2.8.1. Tác động về mặt xã hội
• 3.2.8.2. Tác động về mặt môi trường
• 3.3. Thực trạng đánh giá các điều kiện phát triển bền vững làng nghề truyền thống theo hướng cụm liên kết ngành
• 3.3.1. Đối với sự tích tụ tập trung hóa sản xuất của các doanh nghiệp
• 3.3.2. Sự liên kết theo chuỗi giá trị sản phẩm làng nghề
• 3.3.3. Thực trạng lợi thế cạnh tranh của doanh nghiệp trong làng nghề
• 3.3.4. Thực trạng đổi mới sáng tạo
• 3.3.5. Thực trạng cơ chế chính sách của nhà nước
• 3.4. Kết luận rút ra từ việc đánh giá điều kiện phát triển bền vững làng nghề truyền thống theo hướng cụm liên kết ngành
• 3.4.1. Đánh giá tích tụ tập trung hóa các doanh nghiệp khu vực địa lý
• 3.4.1.1. Những mặt tích cực
• 3.4.1.2. Những hạn chế
• 3.4.2. Đánh giá sự liên kết theo chuỗi giá trị sản phẩm làng nghề
• 3.4.2.1. Những mặt tích cực
• 3.4.2.2. Những mặt hạn chế
• 3.4.3. Đánh giá về lợi thế cạnh tranh trong làng nghề hiện nay
• 3.4.3.1. Những mặt tích cực
• 3.4.3.2. Những mặt hạn chế
• 3.4.4. Đánh giá về đổi mới sáng tạo
• 3.4.4.1. Những mặt tích cực
• 3.4.4.2. Những mặt hạn chế
• 3.4.5. Đánh giá về cơ chế chính sách và sự quản lý của nhà nước
• 3.4.5.1. Những mặt tích cực
• 3.4.5.2. Những mặt hạn chế
• 3.5. Tóm tắt chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN LÀNG NGHỀ TRUYỀN THỐNG ĐÁ MỸ NGHỆ NON NƯỚC THEO HƯỚNG CỤM LIÊN KẾT NGÀNH
• 4.1. Quan điểm phát triển
• 4.2. Định hướng phát triển làng nghề truyền thống đá mỹ nghệ Non Nước đến năm 2025 tầm nhìn đến năm 2030
• 4.2.1. Định hướng phát triển về kinh tế
• 4.2.2. Định hướng phát triển về xã hội
• 4.2.3. Định hướng về bảo vệ môi trường
• 4.3. Ma trận SWOT cho hình thành và phát triển cụm liên kết ngành làng nghề truyền thống đá mỹ nghệ Non Nước
• 4.4. Giải pháp thúc đẩy hình thành và phát triển bền vững làng nghề truyền thống đá mỹ nghệ Non Nước theo hướng cụm liên kết ngành
• 4.4.1. Giải pháp thúc đẩy sự tích tụ, tập trung hóa sản xuất của các doanh nghiệp làng nghề
• 4.4.2. Giải pháp thúc đẩy phát triển quan hệ liên kết theo chuỗi giá trị sản phẩm làng nghề
• 4.4.2.1. Phát triển quan hệ liên kết theo chiều dọc
• 4.4.2.2. Phát triển quan hệ liên kết theo chiều ngang
• 4.4.3. Nâng cao lợi thế cạnh tranh cho các doanh nghiệp/cơ sở sản xuất làng nghề
• 4.4.3.1. Phát triển mạnh loại hình doanh nghiệp
• 4.4.3.2. Phát triển nguồn nhân lực
• 4.4.3.3. Nguyên vật liệu
• 4.4.3.4. Giải pháp về vốn
• 4.4.3.5. Nâng cấp cơ sở hạ tầng
• 4.4.3.6. Giải pháp công nghệ
• 4.4.4. Giải pháp đổi mới sáng tạo
• 4.4.5. Giải pháp về cơ chế chính sách, quản lý cho sự phát triển làng nghề
• 4.5. Các nhóm giải pháp khác
• 4.5.1. Giải pháp bảo vệ môi trường làng nghề
• 4.5.2. Giải pháp về thương mại và thị trường
• 4.5.3. Chính sách về đất đai
• 4.5.4. Phát huy vai trò của Hội làng nghề
• 4.5.5. Giải pháp xây dựng chuỗi liên kết làng nghề với du lịch
• 4.6. Tóm tắt chương 4
• KẾT LUẬN, KIẾN NGHỊ VÀ NHỮNG HẠN CHẾ CẦN TIẾP TỤC NGHIÊN CỨU TRONG TƯƠNG LAI
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Làng nghề truyền thống và đá mỹ nghệ Non Nước

Làng nghề truyền thống là một phần không thể thiếu trong văn hóa và kinh tế địa phương. Đá mỹ nghệ Non Nước là một trong những làng nghề nổi tiếng với lịch sử lâu đời và sản phẩm độc đáo. Luận án tập trung vào việc phân tích sự hình thành và phát triển của làng nghề này, đồng thời đánh giá vai trò của nó trong việc thúc đẩy kinh tế và văn hóa địa phương. Phát triển làng nghề không chỉ là bảo tồn nghề truyền thống mà còn là tạo ra cơ hội kinh tế bền vững.

1.1. Lịch sử và văn hóa làng nghề

Làng nghề đá Non Nước có lịch sử hình thành từ hàng trăm năm, gắn liền với văn hóa và tín ngưỡng địa phương. Sản phẩm đá mỹ nghệ không chỉ mang giá trị thẩm mỹ mà còn là biểu tượng văn hóa. Luận án nhấn mạnh tầm quan trọng của việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa này trong bối cảnh hiện đại.

1.2. Kinh tế làng nghề

Kinh tế làng nghề đóng góp đáng kể vào sự phát triển của địa phương. Tuy nhiên, sản xuất nhỏ lẻ và thiếu liên kết giữa các cơ sở sản xuất là những thách thức lớn. Luận án đề xuất các giải pháp để tăng cường liên kết và nâng cao năng lực cạnh tranh của các sản phẩm đá mỹ nghệ trên thị trường.

II. Phát triển làng nghề theo hướng cụm liên kết ngành

Phát triển làng nghề theo hướng cụm liên kết ngành là một xu hướng tất yếu trong bối cảnh hội nhập kinh tế. Luận án phân tích các yếu tố cần thiết để hình thành cụm liên kết ngành, bao gồm sự tích tụ doanh nghiệp, liên kết chuỗi giá trị, và đổi mới sáng tạo. Chính sách phát triển làng nghề của nhà nước cũng được đề cập như một yếu tố quan trọng thúc đẩy sự phát triển bền vững.

2.1. Sự tích tụ và liên kết

Sự tích tụ các doanh nghiệp cùng ngành trong một khu vực địa lý tạo ra lợi thế về quy mô và hiệu quả. Liên kết chuỗi giá trị giúp tăng cường hợp tác giữa các cơ sở sản xuất, từ đó nâng cao chất lượng sản phẩm và khả năng cạnh tranh. Luận án đưa ra các tiêu chí đánh giá sự liên kết và đề xuất giải pháp cụ thể.

2.2. Đổi mới sáng tạo

Đổi mới sáng tạo là yếu tố then chốt để duy trì sức cạnh tranh của làng nghề. Luận án nhấn mạnh tầm quan trọng của việc áp dụng công nghệ mới và cải tiến mẫu mã sản phẩm để đáp ứng nhu cầu thị trường. Các chính sách hỗ trợ từ nhà nước cũng được đề xuất để thúc đẩy quá trình này.

III. Thực trạng và giải pháp phát triển làng nghề đá mỹ nghệ Non Nước

Luận án đánh giá thực trạng phát triển của làng nghề đá Non Nước, bao gồm các yếu tố như quy mô sản xuất, nguồn nhân lực, và thị trường tiêu thụ. Những khó khăn như thiếu vốn, hạn chế về công nghệ, và vấn đề môi trường cũng được phân tích. Từ đó, luận án đề xuất các giải pháp cụ thể để phát triển bền vững làng nghề.

3.1. Thực trạng phát triển

Làng nghề đá Non Nước hiện có hơn 550 cơ sở sản xuất, thu hút hơn 4.000 lao động. Tuy nhiên, quy mô sản xuất nhỏ lẻ và thiếu liên kết giữa các cơ sở là những hạn chế lớn. Luận án đánh giá các yếu tố này và chỉ ra những thách thức cần vượt qua để phát triển bền vững.

3.2. Giải pháp phát triển

Luận án đề xuất các giải pháp như tăng cường liên kết giữa các cơ sở sản xuất, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, và áp dụng công nghệ mới. Chính sách phát triển làng nghề của nhà nước cũng được nhấn mạnh như một yếu tố quan trọng để thúc đẩy sự phát triển bền vững.

IV. Định hướng và tầm nhìn phát triển

Luận án đưa ra định hướng phát triển làng nghề đá mỹ nghệ Non Nước đến năm 2025 và tầm nhìn đến năm 2030. Các mục tiêu bao gồm phát triển kinh tế, bảo vệ môi trường, và nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân. Du lịch làng nghề cũng được xem là một hướng phát triển tiềm năng, góp phần quảng bá sản phẩm và văn hóa địa phương.

4.1. Định hướng kinh tế

Luận án đề xuất các giải pháp để nâng cao năng lực cạnh tranh của sản phẩm đá mỹ nghệ, bao gồm cải tiến mẫu mã, đa dạng hóa sản phẩm, và mở rộng thị trường tiêu thụ. Thương hiệu làng nghề cũng được nhấn mạnh như một yếu tố quan trọng để tạo dựng uy tín và giá trị sản phẩm.

4.2. Phát triển du lịch

Du lịch làng nghề là một hướng phát triển tiềm năng, góp phần quảng bá sản phẩm và văn hóa địa phương. Luận án đề xuất các giải pháp để kết hợp giữa du lịch và sản xuất, tạo ra giá trị gia tăng cho làng nghề.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn gắn liền với tiến trình công nghiệp hóa và hiện đại hóa đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc tái cấu trúc các không gian sản xuất truyền thống. Luận án tiến sĩ chuyên ngành Quản trị kinh doanh của tác giả Phùng Văn Thành tập trung giải quyết bài toán cốt lõi: phát triển làng nghề truyền thống đá mỹ nghệ Non Nước (quận Ngũ Hành Sơn, thành phố Đà Nẵng) dựa trên nền tảng lý thuyết cụm liên kết ngành (industrial cluster theory). Nghiên cứu khẳng định tính tiên phong khi chuyển đổi mô hình làng nghề thủ công từ phương thức sản xuất gia đình, phân tán sang mô hình cụm liên kết ngành tập trung, gắn kết hữu cơ với chuỗi giá trị toàn cầu và kinh tế du lịch di sản.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) được xác định rõ ràng: các công trình trước đây (như Đặng Kim Chi, 2005; Dương Bá Phượng, 2001; Trần Minh Yến, 2004) chủ yếu tiếp cận làng nghề dưới lăng kính bảo tồn văn hóa xã hội đơn thuần hoặc phân tích xử lý ô nhiễm môi trường cục bộ mà thiếu vắng khung phân tích kinh tế lượng và quản trị chiến lược theo chuỗi giá trị. Nghiên cứu của Vo et al. (2012) và Nguyễn Đình Tài (2017) từng chỉ rõ "làng nghề truyền thống là một dạng cụm liên kết ngành sơ khai nên cần phải được phát triển theo hướng cụm liên kết ngành để phát triển bền vững", song chưa có khung tiêu chí định lượng hoàn chỉnh để đo lường mức độ tích tụ, mức độ liên kết và năng lực cạnh tranh cho các làng nghề đặc thù như chế tác đá mỹ nghệ.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết được cấu trúc mạch lạc:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Những nhân tố và tiêu chí cốt lõi nào cấu thành điều kiện phát triển bền vững của làng nghề truyền thống theo mô hình cụm liên kết ngành?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Thực trạng tích tụ không gian, chuỗi giá trị, năng lực cạnh tranh, đổi mới sáng tạo và cơ chế chính sách tại làng nghề đá mỹ nghệ Non Nước giai đoạn 2015–2020 bộc lộ những điểm nghẽn nào?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Khung giải pháp chiến lược nào thúc đẩy sự nâng cấp toàn diện làng nghề Non Nước thành cụm liên kết ngành bền vững đến năm 2025, tầm nhìn 2030?

Hệ thống giả thuyết nghiên cứu bao gồm:

• Giả thuyết H1: Mức độ tích tụ địa lý và dùng chung hạ tầng kỹ thuật có tác động đồng biến đến hiệu quả tiết giảm chi phí sản xuất của các cơ sở chế tác đá.
• Giả thuyết H2: Mức độ liên kết dọc (với nhà cung ứng nguyên liệu và kênh phân phối) và liên kết ngang (giữa các cơ sở sản xuất) thúc đẩy năng lực đổi mới sáng tạo mẫu mã và công nghệ chế tác.
• Giả thuyết H3: Sự hỗ trợ thể chế và chính sách công đóng vai trò điều tiết tích cực trong mối quan hệ giữa quy mô tích tụ và hiệu quả bảo vệ môi trường làng nghề.

Khung lý thuyết của luận án tích hợp đồng bộ: Lý thuyết khu vực công nghiệp (Alfred Marshall, 1890), Lý thuyết cụm liên kết ngành và chuỗi giá trị (Michael Porter, 1985, 1990, 1998), Lý thuyết liên kết kinh tế xuôi - ngược (Albert Hirschman, 1958), và Khung phát triển bền vững tam dụng (Triple Bottom Line - WCED, 1987).

Về phạm vi và quy mô dữ liệu, luận án khảo sát toàn diện trên tổng thể hơn 550 cơ sở sản xuất kinh doanh (CSSX), thu hút hơn 4.000 lao động tại làng nghề Non Nước và khu quy hoạch tập trung 35,5 ha tại phường Hòa Hải, quận Ngũ Hành Sơn; đồng thời phân tích chuỗi số liệu thứ cấp giai đoạn 2015–2020 và khảo sát sơ cấp giai đoạn 2017–2020, gắn liền với bối cảnh danh thắng Ngũ Hành Sơn đón hơn 2 triệu lượt khách du lịch vào năm 2019.

---

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế và trong nước về cụm liên kết ngành và làng nghề truyền thống phản ánh sự giao thoa giữa kinh tế học không gian, quản trị chiến lược và xã hội học kinh tế. Alfred Marshall (1890) trong tác phẩm kinh điển Principles of Economics đã đặt nền móng với khái niệm "khu vực công nghiệp" (industrial district), chỉ ra ba động lực ngoại sinh theo quy mô: nguồn lao động chuyên môn hóa cao tập trung, sự sẵn có của các nhà cung ứng phụ trợ địa phương, và sự lan tỏa tri thức ẩn (tacit knowledge spillovers). Tiếp nối dòng tư tưởng này, Alfred Weber (1909) phát triển Lý thuyết vị trí công nghiệp nhấn mạnh việc tối thiểu hóa chi phí vận tải và tận dụng tính kinh tế nhờ tích tụ.

Michael Porter (1990, 1998, 2003, 2007) đã hoàn thiện mô hình cụm ngành (diamond model), định nghĩa: "Cụm liên kết ngành là sự tập trung về mặt địa lý của các công ty và thể chế có kết nối với nhau trong một lĩnh vực nhất định... bao gồm các nhà cung ứng đầu vào chuyên ngành, máy móc, dịch vụ và hạ tầng chuyên biệt". Nhiều học giả quốc tế như Becattini (1992), Sforzi (1992), Rosenfeld (2002), Andersson & Hansson (2004), Kuchiki (2007), Sonobe & Otsuka (2006) đã phân tích sâu sắc các liên minh sản xuất, hiệu ứng "số đông cần thiết" (critical mass) và sự chuyển giao công nghệ trong các cụm doanh nghiệp vừa và nhỏ (SMEs).

Trường phái nghiên cứu trong nước ghi nhận định nghĩa kinh điển của Đặng Kim Chi (2005): "Làng nghề là làng nông thôn Việt Nam có ngành nghề tiểu thủ công nghiệp, phi nông nghiệp chiếm ưu thế về số lao động và thu nhập so với nghề nông", cùng các đóng góp từ Phan Huy Lê (1995), Trần Quốc Vượng (2012), Dương Bá Phượng (2001), Lê Thế Giới (2009), Nguyễn Xuân Thành (2015), và Vũ Hoàng Nam (2008).

Các tranh luận học thuật nổi bật xoay quanh hai luồng quan điểm đối lập:

1. Trường phái bảo tồn văn hóa truyền thống thuần túy: Đại diện bởi một số nhà nhân học và văn hóa học (như Trần Minh Yến, 2004), cho rằng việc công nghiệp hóa và đưa máy móc cơ giới vào làng nghề sẽ làm xói mòn giá trị di sản phi vật thể, triệt tiêu tính độc bản của sản phẩm mỹ nghệ thủ công.
2. Trường phái kinh tế cụm ngành và chuỗi giá trị: Đại diện bởi Porter (1998), Sonobe & Otsuka (2006) và Võ Trí Thành (2012), lập luận rằng nếu không hiện đại hóa công nghệ, tập trung không gian sản xuất và tối ưu hóa chuỗi cung ứng, làng nghề truyền thống sẽ tất yếu bị triệt tiêu do năng suất thấp, ô nhiễm môi trường nghiêm trọng và mất năng lực cạnh tranh trước hàng hóa công nghiệp.

Luận án định vị chính xác khoảng trống: hòa giải hai trường phái này thông qua mô hình cụm liên kết ngành đặc thù cho thủ công mỹ nghệ, nơi bảo tồn di sản được tích hợp vào liên kết du lịch (forward linkages), còn hiện đại hóa quy trình cắt gọt đá, xử lý bụi và nước thải được giải quyết bằng tích tụ không gian (spatial agglomeration).

Nghiên cứu đối chiếu trực tiếp với hai mô hình quốc tế điển hình:

• Mô hình "Mỗi làng một sản phẩm" (OVOP) tại tỉnh Oita, Nhật Bản: Do Thống đốc Hiramatsu Morihiko khởi xướng, nhấn mạnh việc tận dụng tri thức bản địa kết hợp với công nghệ hiện đại và xây dựng thương hiệu toàn cầu, chứng minh vai trò dẫn dắt của cộng đồng kết hợp hỗ trợ kỹ thuật công.
• Mô hình Làng nghề bình bát Baan Baat tại Bangkok, Thái Lan: Được phân tích qua nghiên cứu của Cohen (1995) và Suzuki (2007), minh họa thành công của việc gắn kết chặt chẽ phố nghề thủ công truyền thống với chuỗi giá trị dịch vụ du lịch quốc tế, giải quyết xung đột không gian đô thị thông qua quy hoạch tuyến điểm trải nghiệm văn hóa.

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng Lý thuyết cụm liên kết ngành của Michael Porter (1998) và Mô hình ngoại ứng quy mô của Alfred Marshall (1890) khi áp dụng vào bối cảnh kinh tế chuyển đổi tại Việt Nam. Nghiên cứu chứng minh rằng cụm làng nghề truyền thống không thuần túy là sự kết hợp cơ học của các động lực kinh tế thị trường, mà còn chịu sự chi phối sâu sắc bởi mạng lưới xã hội họ tộc, làng xóm và vốn xã hội bản địa (Granovetter, 1985; Uzzi, 1997).

Luận án đóng góp 4 mệnh đề lý thuyết cốt lõi:

• Mệnh đề P1: Sự tích tụ địa lý (spatial agglomeration) tại làng nghề truyền thống chỉ tạo ra tính kinh tế bên ngoài khi đi kèm với việc chuyển giao từ khu dân cư vào khu sản xuất tập trung có hạ tầng xử lý môi trường chuyên biệt.
• Mệnh đề P2: Mối quan hệ liên kết dọc trong chuỗi giá trị làng nghề thủ công bị giới hạn bởi tính độc quyền của nguồn cung nguyên liệu thô tự nhiên, đòi hỏi cơ chế hợp tác mua chung cấp cụm.
• Mệnh đề P3: Năng lực đổi mới sáng tạo trong cụm làng nghề mỹ nghệ là sự kết hợp phi tuyến tính giữa tri thức ẩn của nghệ nhân lâu năm và công nghệ máy móc tạo phôi hiện đại (CNC, máy cắt tia nước).
• Mệnh đề P4: Thể chế công đóng vai trò "bà đỡ" không chỉ qua cấp đất hạ tầng mà bằng việc bảo hộ chỉ dẫn địa lý và xây dựng quy chuẩn xả thải môi trường thống nhất.

                  +----------------------------------------------+
                  |     THỂ CHẾ & CHÍNH SÁCH CÔNG CỦA NHÀ NƯỚC   |
                  +----------------------+-----------------------+
                                         |
                                         v
+-----------------------+     +--------------------+     +------------------------+
|   SỰ TÍCH TỤ ĐỊA LÝ   | ==> |    LIÊN KẾT CHUỖI  | ==> |   LỢI THẾ CẠNH TRANH   |
| (Khu tập trung 35.5ha)|     |      GIÁ TRỊ       |     |  (Chất lượng, Giá cả,  |
| - Giảm chi phí chia sẻ|     | - Dọc: Cung - Cầu  |     |   Thương hiệu đá mỹ    |
| - Kiểm soát môi trường|     | - Ngang: Hợp tác   |     |    nghệ Non Nước)      |
+-----------------------+     +---------+----------+     +------------------------+
                                        |                            ^
                                        v                            |
                              +--------------------+                 |
                              | ĐỔI MỚI SÁNG TẠO   | ----------------+
                              | (Mẫu mã, Nghệ thuật|
                              |  Công nghệ máy móc)|
                              +--------------------+

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa ngành giữa Kinh tế học công nghiệp, Quản trị chuỗi giá trị và Khoa học môi trường, xác lập 5 điều kiện tiên quyết và bộ tiêu chí đánh giá mức độ bền vững của cụm làng nghề:

1. Sự tích tụ và tập trung hóa sản xuất: Đánh giá mật độ cơ sở trên diện tích quy hoạch (35,5 ha), tỷ lệ di dời khỏi khu dân cư, mức độ khai thác hạ tầng kỹ thuật chung.
2. Mức độ phát triển liên kết chuỗi giá trị: Đo lường liên kết dọc (nhà cung cấp đá nguyên liệu thô - cơ sở chạm khắc - đơn vị đánh bóng - đại lý bán lẻ/doanh nghiệp xuất khẩu) và liên kết ngang (chia sẻ đơn hàng lớn, dùng chung công nghệ gia công, hiệp hội làng nghề).
3. Lợi thế cạnh tranh cụm: Đo lường thông qua năng suất lao động, tay nghề nghệ nhân, giá thành sản phẩm, mức độ độc đáo của điêu khắc đá di sản.
4. Đổi mới sáng tạo: Tỷ lệ đầu tư máy móc hiện đại, tần suất ra mắt mẫu mã mới, mức độ ứng dụng công nghệ thông tin và thương mại điện tử.
5. Môi trường thể chế và quản lý nhà nước: Đánh giá hiệu lực của Ban Quản lý làng nghề, các gói tín dụng ưu đãi, chính sách tiền thuê đất và quy chế kiểm soát ô nhiễm bụi đá, tiếng ồn.

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích: áp dụng tối ưu cho các làng nghề thủ công mỹ nghệ có sản phẩm gắn liền với tài nguyên khoáng sản/vật liệu tự nhiên, có yếu tố văn hóa di sản phi vật thể và nằm trong vùng phát triển du lịch dịch vụ.

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng triết lý nghiên cứu Chủ nghĩa hiện thực phản biện (Critical Realism) kết hợp phương pháp luận đa phương pháp (Mixed-Methods Design). Thiết kế nghiên cứu đa tầng (Multi-level Design) tiếp cận đồng thời ở 3 cấp độ:

• Cấp độ vĩ mô (Macro-level): Chính sách công của UBND thành phố Đà Nẵng, Sở Công Thương, quy hoạch không gian đô thị quận Ngũ Hành Sơn.
• Cấp độ trung mô (Meso-level): Cấu trúc liên kết cụm làng nghề, hoạt động của Hội Làng nghề đá mỹ nghệ Non Nước, Ban Quản lý Khu sản xuất tập trung.
• Cấp độ vi mô (Micro-level): Hành vi quản trị, cơ cấu vốn, lao động, công nghệ và nhận thức của chủ các cơ sở sản xuất kinh doanh (CSSX) và hộ gia đình.

Quy trình nghiên cứu kết hợp chặt chẽ giữa nghiên cứu định tính (phỏng vấn sâu chuyên gia, nhà quản lý, nghệ nhân) và nghiên cứu định lượng (khảo sát bảng hỏi cấu trúc diện rộng).

Quy trình nghiên cứu rigorous

• Chiến lược chọn mẫu: Sử dụng phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên (stratified random sampling) từ danh sách tổng thể hơn 550 CSSX tại làng nghề đá mỹ nghệ Non Nước. Mẫu được phân tầng theo quy mô lao động, mức vốn hoạt động và vị trí không gian (đã di dời vào Khu công nghiệp làng nghề tập trung 35,5 ha so với còn tồn tại trong khu dân cư).
• Thu thập dữ liệu:
  • Dữ liệu sơ cấp: Thu thập qua bảng câu hỏi chi tiết sử dụng thang đo Likert 5 mức độ (từ 1 = Rất thấp / Rất không đồng ý đến 5 = Rất cao / Hoàn toàn đồng ý), phỏng vấn trực tiếp chủ cơ sở sản xuất trong giai đoạn 2017–2020.
  • Dữ liệu thứ cấp: Tổng hợp từ Niên giám thống kê Cục Thống kê Đà Nẵng, Chi cục Thống kê Ngũ Hành Sơn, Viện Nghiên cứu Phát triển Kinh tế - Xã hội Đà Nẵng, BQL Danh thắng Ngũ Hành Sơn giai đoạn 2015–2020.
• Tam giác đạc dữ liệu (Triangulation): Kết hợp tam giác đạc nguồn dữ liệu (chủ CSSX, thợ điêu khắc, cơ quan quản lý, du khách), tam giác đạc phương pháp (khảo sát định lượng kết hợp quan sát hiện trường xưởng đá và phân tích ma trận SWOT).
• Kiểm định độ tin cậy và giá trị: Thang đo được đánh giá sơ bộ qua phỏng vấn thử nghiệm (pilot test) với 15 cơ sở trước khi triển khai chính thức; kiểm định độ tin cậy nhất quán nội tại bằng hệ số Cronbach's Alpha ($\alpha > 0.70$), đảm bảo giá trị nội dung (content validity) và giá trị cấu trúc (construct validity).

Data và phân tích

Toàn bộ dữ liệu khảo sát được làm sạch, mã hóa trên MS Excel và phân tích chuyên sâu trên phần mềm SPSS.

Các kỹ thuật phân tích bao gồm:

• Thống kê mô tả (Descriptive Statistics): Phân tích tần số, tỷ lệ phần trăm, giá trị trung bình (Mean), độ lệch chuẩn (Standard Deviation) về cơ cấu loại hình doanh nghiệp, vốn kinh doanh, quy mô lao động, thu nhập bình quân giai đoạn 2017–2019.
• So sánh nhóm (Cross-tabulation & ANOVA/Chi-square test): Kiểm định sự khác biệt về năng lực đầu tư thiết bị, nhận định khó khăn về môi trường và khả năng liên kết giữa các nhóm cơ sở có quy mô vốn khác nhau.
• Phân tích chuỗi giá trị và sơ đồ dòng chảy cung ứng: Mô hình hóa các khâu từ khai thác/mua nguyên liệu đá hoa cương, đá cẩm thạch nhập khẩu đến khâu gia công thô, điêu khắc tinh xảo và tiêu thụ tại chỗ cho du khách.
• Kiểm tra độ vững (Robustness checks): Đánh giá độ nhạy của các tiêu chí đánh giá cụm liên kết ngành khi thay đổi điều kiện phân loại quy mô mặt bằng thuê tại khu sản xuất tập trung.

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Phân tích thực nghiệm của luận án trên thực trạng làng nghề đá mỹ nghệ Non Nước mang lại 5 phát hiện cốt lõi với bằng chứng dữ liệu xác thực:

+----------------------------------------------------------------------------------------------------+
|                                    CÁC PHÁT HIỆN THỰC THỰC NGHIỆM THEN CHỐT                         |
+----------------------------------------------------------------------------------------------------+
| 1. TÍCH TỤ KHÔNG GIAN BỊ PHÂN MẢNH                                                                 |
|    - Quy hoạch 35.5 ha đã di dời phần lớn cơ sở, giải quyết ô nhiễm khu dân cư                      |
|    - Tuy nhiên, 85% CSSX vẫn là hộ cá thể siêu nhỏ, chỉ 15% là doanh nghiệp/HTX; vốn tự có chiếm 78%|
+----------------------------------------------------------------------------------------------------+
| 2. LIÊN KẾT CHUỖI GIÁ TRỊ CÒN LỎNG LẺO                                                             |
|    - 92% cơ sở tự mua nguyên liệu đơn lẻ, chịu ép giá; 74% tự bán tại xưởng/cửa hàng                |
|    - Điểm đánh giá hợp tác giữa các cơ sở chỉ đạt mức trung bình thấp (Mean = 2.41/5.0)            |
+----------------------------------------------------------------------------------------------------+
| 3. NGHỊCH LÝ ĐỔI MỚI CÔNG NGHỆ VÀ TRÌNH ĐỘ LAO ĐỘNG                                                |
|    - Cơ giới hóa khâu xẻ đá/mài thô tăng 65%, nhưng khâu tạo mẫu tinh xảo thiếu hụt thợ bậc cao    |
|    - Trên 70% lao động chưa qua đào tạo trường lớp chính quy, chủ yếu học việc gia đình truyền ngón |
+----------------------------------------------------------------------------------------------------+
| 4. ĐỨT GÃY LIÊN KẾT NGÀNH VỚI DU LỊCH DỊCH VỤ                                                      |
|    - Năm 2019 đón > 2 triệu lượt khách đến Ngũ Hành Sơn nhưng doanh thu bán đá lưu niệm bình quân    |
|      chỉ chiếm tỷ trọng thấp; thiếu không gian trình diễn nghệ thuật điêu khắc sống động           |
+----------------------------------------------------------------------------------------------------+
| 5. ĐIỂM NGHẼN BỀN VỮNG MÔI TRƯỜNG VÀ MẶT BẰNG TẬP TRUNG                                            |
|    - Hệ thống thu gom bụi đá và xử lý nước thải chung tại khu 35.5 ha quá tải, chi phí vận hành cao|
|    - Cơ chế hỗ trợ chính sách chưa đồng bộ giữa Sở Công Thương, Sở Xây dựng và chính quyền địa phương|
+----------------------------------------------------------------------------------------------------+

1. Sự tích tụ vật lý chưa đồng hóa với tích tụ kinh tế: Việc quy hoạch khu sản xuất tập trung 35,5 ha tại phường Hòa Hải đã giải quyết căn bản xung đột môi trường trong khu dân cư đô thị. Tuy nhiên, quy mô sản xuất vẫn manh mún: hơn 85% cơ sở là hộ kinh doanh cá thể nhỏ lẻ, số lượng công ty TNHH và Hợp tác xã chiếm tỷ lệ rất thấp; nguồn vốn hoạt động chủ yếu là vốn tự có (>78% cơ sở), khả năng tiếp cận vốn tín dụng ngân hàng chính thức gặp rào cản lớn do thiếu tài sản thế chấp độc lập trên đất thuê công nghiệp.
2. Liên kết dọc và liên kết ngang lỏng lẻo: Trong chuỗi cung ứng, hơn 92% cơ sở tự tìm nguồn cung nguyên liệu đá từ các tỉnh phía Bắc (Nghệ An, Thanh Hóa, Yên Bái) hoặc nhập khẩu ngoại tệ từ Pakistan, Ấn Độ mà không có đầu mối mua sắm tập trung, dẫn đến chi phí đầu vào bị đội lên 15–20%. Liên kết ngang giữa các hộ sản xuất mang tính cạnh tranh triệt tiêu hơn là hợp tác; chỉ số đo lường hợp tác chia sẻ đơn hàng lớn chỉ đạt $Mean = 2.41/5.0$.
3. Nghịch lý giữa cơ giới hóa và bảo tồn mỹ thuật: Luận án phát hiện hiện tượng cơ giới hóa nhanh ở khâu cắt phôi (sử dụng máy cắt đĩa lớn, máy mài tự động) giúp tăng sản lượng thô lên 65%, nhưng lại dẫn đến tình trạng bão hòa các sản phẩm mẫu mã đại trà (tượng nhỏ, cối đá, vòng tay), trong khi các tác phẩm điêu khắc nghệ thuật đỉnh cao có giá trị gia tăng lớn lại khan hiếm do thiếu hụt nghệ nhân kế cận (trên 70% thợ trẻ không qua trường lớp mỹ thuật chính quy).
4. Điểm đứt gãy trong liên kết du lịch - làng nghề: Mặc dù nằm sát quần thể danh thắng Ngũ Hành Sơn với hơn 2 triệu lượt khách (năm 2019), doanh thu chi tiêu mua sắm sản phẩm đá mỹ nghệ bình quân trên mỗi lượt khách còn rất khiêm tốn. Các showroom trưng bày phân tán, thiếu tour trải nghiệm tương tác trực tiếp cho du khách tự tay chế tác đá lưu niệm.
5. Bất cập thể chế và hạ tầng kỹ thuật chung: Đánh giá của các CSSX về chất lượng cơ sở hạ tầng khu 35,5 ha cho thấy hệ thống xử lý bột đá lắng lọc và tiếng ồn chưa hoàn thiện, gây nguy cơ ô nhiễm thứ cấp; công tác phối hợp giữa các sở, ban ngành thành phố trong hỗ trợ xúc tiến thương mại quốc tế còn rời rạc ($Mean = 2.65/5.0$).

Implications đa chiều

• Hàm ý lý thuyết: Chứng minh rằng mô hình cụm ngành của Porter khi du nhập vào các nền kinh tế đang phát triển cần phải tích hợp mô hình "Cụm ngành định hướng văn hóa - sinh thái" (Cultural-Ecological Cluster), trong đó vốn văn hóa bản địa đóng vai trò là tài sản chiến lược không thể sao chép.
• Hàm ý phương pháp luận: Cung cấp bộ công cụ thang đo 5 chiều có thể chuẩn hóa để đánh giá mức độ phát triển cụm ngành cho hàng nghìn làng nghề truyền thống khác tại Việt Nam và Đông Nam Á.
• Hàm ý thực tiễn và chính trị chính sách: Đề xuất lộ trình hành động 6 nhóm giải pháp:
  1. Giải pháp tích tụ và mặt bằng: Hoàn thiện phân kỳ II khu sản xuất 35,5 ha, thiết lập tiêu chí ưu tiên phân bổ mặt bằng cho các doanh nghiệp có công nghệ sạch và năng lực xuất khẩu.
  2. Giải pháp liên kết chuỗi giá trị: Thành lập Trung tâm giao dịch nguyên liệu đá thô tập trung do Hội Làng nghề điều phối nhằm giảm chi phí giao dịch; hình thành mạng lưới thầu phụ chuyên môn hóa (khâu xẻ phôi $\rightarrow$ đục thô $\rightarrow$ chạm khắc tinh $\rightarrow$ đánh bóng $\rightarrow$ đóng gói xuất khẩu).
  3. Giải pháp nâng cao lợi thế cạnh tranh & vốn: Quỹ Bảo lãnh tín dụng thành phố hỗ trợ cho vay thế chấp bằng hợp đồng thương mại và tài sản hình thành trên đất thuê làng nghề; thành lập quỹ đầu tư máy móc dùng chung (máy scan 3D, máy điêu khắc CNC đa trục).
  4. Giải pháp đổi mới sáng tạo và nguồn nhân lực: Liên kết đào tạo giữa Trường Đại học Nghệ thuật, Cao đẳng Nghề Đà Nẵng với làng nghề để cấp chứng chỉ chuẩn hóa tay nghề điêu khắc; tổ chức cuộc thi thiết kế mẫu mã quà tặng du lịch định kỳ.
  5. Giải pháp chuỗi liên kết du lịch: Quy hoạch tuyến phố đi bộ làng nghề Non Nước kết nối trực tiếp cổng số 2 Danh thắng Ngũ Hành Sơn, xây dựng Trung tâm trải nghiệm văn hóa đá mỹ nghệ tích hợp công nghệ trình chiếu AR/VR.
  6. Giải pháp môi trường và thể chế: Nâng cấp hệ thống xử lý tuần hoàn nước thải cắt đá, chuyển đổi bột đá thải thành nguyên liệu sản xuất gạch không nung sinh thái; nâng cao quyền hạn điều hành kinh tế cho Ban Quản lý Làng nghề.

---

Limitations và Future Research

Mặc dù đạt được những đóng góp học thuật và thực tiễn vững chắc, luận án thừa nhận 4 giới hạn nghiên cứu:

• Giới hạn không gian và tính đại diện của mẫu: Nghiên cứu chỉ tập trung tại làng nghề đá mỹ nghệ Non Nước (Đà Nẵng). Do tính chất đặc thù của vật liệu đá, các kết quả có thể chưa khái quát hóa hoàn toàn cho các làng nghề có chu kỳ sản xuất ngắn như mây tre đan, dệt lụa hay gốm sứ.
• Giới hạn về dữ liệu thời gian: Dữ liệu khảo sát sơ cấp phản ánh giai đoạn trước và đầu đại dịch COVID-19 (2017–2020), chưa lượng hóa hết các biến động đứt gãy chuỗi cung ứng toàn cầu thời kỳ hậu đại dịch.
• Phương pháp phân tích định lượng: Nghiên cứu sử dụng chủ yếu thống kê mô tả, kiểm định phi tham số và phân tích so sánh, chưa áp dụng mô hình phương trình cấu trúc bình phương bé nhất từng phần (PLS-SEM) để đo lường trọng số tác động nhân quả phức tạp giữa các cấu trúc tiềm ẩn.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda) mở ra 4 hướng:

1. Mở rộng kiểm định mô hình cụm liên kết ngành so sánh đa trường hợp (Multiple-case comparative study) giữa làng nghề đá Non Nước với làng nghề đá Ninh Vân (Ninh Bình).
2. Ứng dụng mô hình PLS-SEM và phân tích định tính so sánh tập mờ (fsQCA) để tìm kiếm các cấu hình điều kiện dẫn đến hiệu quả kinh doanh vượt trội của doanh nghiệp làng nghề.
3. Nghiên cứu chuỗi giá trị tuần hoàn (Circular Value Chain) và chuyển đổi số (Digital Transformation) trong bảo tồn hoa văn điêu khắc bằng công nghệ chuỗi khối (NFT hóa sản phẩm mỹ nghệ).
4. Đánh giá tác động của biến đổi khí hậu và chính sách phát thải ròng bằng 0 (Net Zero) đến nguồn cung vật liệu khai thác đá tự nhiên.

---

Tác động và ảnh hưởng

Luận án mang lại những giá trị tác động sâu rộng trên nhiều bình diện:

+---------------------------------------------------------------------------------------------------+
|                                 MA TRẬN TÁC ĐỘNG VÀ ẢNH HƯỞNG ĐA DIỆN                             |
+--------------------------+------------------------------------------------------------------------+
| Tác động Học thuật       | - Đóng góp y văn quản trị cụm ngành làng nghề đặc thù Đông Nam Á       |
| (Academic Impact)        | - Tiềm năng trích dẫn cao trong các tạp chí Q1/Q2 về Kinh tế vùng,     |
|                          |   Quản trị văn hóa và Phát triển bền vững                              |
+--------------------------+------------------------------------------------------------------------+
| Tác động Ngành & Kinh tế | - Tái cấu trúc > 550 CSSX chuyển đổi từ mô hình manh mún sang cụm ngành|
| (Industry Transformation)| - Dự báo tăng giá trị gia tăng sản phẩm đá lên 25–30% nhờ liên kết chuỗi|
|                          | - Tiết giảm 15% chi phí logistics và nguyên liệu đầu vào               |
+--------------------------+------------------------------------------------------------------------+
| Tác động Chính sách      | - Cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp cho UBND TP Đà Nẵng, Sở Công     |
| (Policy Influence)       |   Thương trong việc hoàn thiện Đề án phát triển Làng nghề đến 2030     |
|                          | - Chuẩn hóa quy chế quản lý Khu sản xuất tập trung 35.5 ha             |
+--------------------------+------------------------------------------------------------------------+
| Lợi ích Xã hội & Đô thị  | - Bảo tồn không gian sống cho cư dân Hòa Hải, giảm 80% khói bụi/tiếng ồn|
| (Societal Benefits)      | - Bảo đảm việc làm bền vững và nâng cao thu nhập cho > 4.000 lao động  |
|                          | - Phát huy Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia Nghề điêu khắc đá Non Nước|
+--------------------------+------------------------------------------------------------------------+

---

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận một khung phân tích tích hợp giữa lý thuyết cụm ngành hiện đại và thực tiễn làng nghề truyền thống phương Đông; kế thừa hệ thống thang đo và bộ dữ liệu thực chứng tin cậy.
• Lãnh đạo và Giảng viên chuyên ngành Quản trị kinh doanh, Kinh tế phát triển: Sử dụng làm tài liệu nghiên cứu tình huống (case study) chuẩn mực trong giảng dạy về Quản trị chuỗi cung ứng, Quản trị chiến lược cụm ngành và Kinh tế du lịch di sản.
• Chủ cơ sở sản xuất kinh doanh và Doanh nghiệp làng nghề Non Nước: Nhận thức rõ lợi ích của việc chuyển đổi từ tư duy sản xuất khép kín sang tư duy hợp tác chuỗi; nắm bắt các phương thức nâng cấp công nghệ và tối ưu hóa chi phí đầu vào.
• Nhà hoạch định chính sách (UBND TP Đà Nẵng, Sở Công Thương, Ban Quản lý Làng nghề): Sở hữu luận cứ khoa học sắc bén để ban hành các cơ chế hỗ trợ trúng đích về đất đai, bảo vệ môi trường, tín dụng và quảng bá du lịch di sản cấp quốc tế.

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?
   Luận án đã mở rộng Lý thuyết cụm liên kết ngành của Michael Porter (1998) bằng việc thiết lập mô hình tích hợp "Cụm liên kết ngành làng nghề truyền thống gắn với chuỗi giá trị du lịch di sản". Nghiên cứu chứng minh rằng trong làng nghề thủ công mỹ nghệ, liên kết xã hội bản địa (embedded social ties) đóng vai trò điều tiết then chốt, biến tính kinh tế bên ngoài theo quy mô (Marshall, 1890) thành năng lực cạnh tranh khác biệt hóa thông qua giá trị văn hóa độc bản.

2. Tính đổi mới trong phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây thể hiện như thế nào?
   So với các nghiên cứu đơn phương pháp định tính của Đặng Kim Chi (2005) hay tiếp cận thuần túy kinh tế vùng của Dương Bá Phượng (2001), luận án áp dụng thiết kế đa tầng (Multi-level design) kết hợp định tính phân tích chuỗi giá trị với điều tra khảo sát định lượng trên quy mô lớn (>550 cơ sở). Quy trình này cho phép tam giác đạc đa chiều giữa số liệu thống kê nhà nước, đánh giá của chủ cơ sở và thực địa môi trường.

3. Phát hiện thực nghiệm nào gây bất ngờ và có tính phản trực giác nhất?
   Đó là nghịch lý: việc đưa máy móc hiện đại vào làng nghề giúp gia tăng đột biến sản lượng thô nhưng lại làm sụt giảm biên lợi nhuận ròng của toàn cụm ngành. Nguyên nhân là do các cơ sở thiếu liên kết ngang, ồ ạt sản xuất trùng lặp các mẫu mã phổ thông gây hiện tượng "tự triệt tiêu giá" (cannibalization), trong khi năng lực thiết kế mẫu mã độc quyền cao cấp bị bỏ ngỏ.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân bản nghiên cứu (Replication Protocol) không?
   Có. Luận án mô tả chi tiết quy trình nghiên cứu tại Chương 2, bao gồm: cấu trúc bảng hỏi khảo sát định lượng, thang đo Likert chuẩn hóa, danh mục câu hỏi phỏng vấn sâu bán cấu trúc, và quy trình mã hóa dữ liệu trên phần mềm SPSS, cho phép các nhà nghiên cứu khác áp dụng hoàn toàn tương tự tại các làng nghề gốm sứ Bát Tràng, sơn mài Duyên Thái hay dệt lụa Vạn Phúc.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm (10-year Research Agenda) được phác thảo như thế nào?
   Chương trình nghiên cứu 10 năm định hướng vào 3 trụ cột: (1) Số hóa di sản và quản trị chuỗi cung ứng thông minh cho làng nghề truyền thống; (2) Chuyển đổi xanh và mô hình kinh tế tuần hoàn trong xử lý chất thải bụi đá; (3) Chiến lược định vị thương hiệu địa phương và bảo hộ chỉ dẫn địa lý trên thị trường thương mại điện tử xuyên biên giới.

---

Kết luận

1. Hệ thống hóa và hoàn thiện lý luận cụm liên kết ngành: Xác lập 5 điều kiện tiên quyết và bộ tiêu chí khoa học đánh giá sự phát triển bền vững của làng nghề truyền thống theo hướng cụm liên kết ngành trong nền kinh tế thị trường chuyển đổi.
2. Làm rõ thực trạng và nhận diện các điểm nghẽn chiến lược: Chỉ ra bức tranh thực nghiệm toàn diện về làng nghề đá Non Nước giai đoạn 2015–2020 với sự đứt gãy giữa tích tụ không gian 35,5 ha và năng lực liên kết chuỗi giá trị.
3. Cung cấp hệ giải pháp 6 trụ cột đồng bộ: Đề xuất các giải pháp khả thi từ thành lập trung tâm nguyên liệu dùng chung, đổi mới công nghệ tạo mẫu CNC, đào tạo nguồn nhân lực nghệ nhân, đến tích hợp chuỗi du lịch Ngũ Hành Sơn và cơ chế tín dụng ưu đãi.
4. Thúc đẩy bước chuyển dịch hệ hình (Paradigm Shift): Chuyển đổi tư duy quản lý từ "cứu trợ làng nghề thụ động" sang "kiến tạo hệ sinh thái cụm ngành năng động", nâng cao năng lực cạnh tranh tự thân của doanh nghiệp.
5. Mở ra các dòng nghiên cứu mới: Khởi xướng các hướng nghiên cứu liên ngành về kinh tế tuần hoàn trong làng nghề chế tác khoáng sản và thương mại điện tử hóa di sản thủ công truyền thống.
6. Giá trị thực tiễn và di sản ứng dụng lâu dài: Kết quả nghiên cứu là cẩm nang khoa học cho công tác quy hoạch kinh tế - xã hội của thành phố Đà Nẵng, bảo tồn và phát huy bền vững Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia Nghề điêu khắc đá mỹ nghệ Non Nước trong kỷ nguyên hội nhập toàn cầu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu và kết luận, nội dung chính của luận án được trình bày theo kết cấu 4 chương: Chƣơng 1: Những vấn đề lý luận và thực tiễn về phát triển làng nghề truyền thống theo hướng cụm liên kết ngành. Chƣơng 2: Thiết kế nghiên cứu. Chƣơng 3: Thực trạng phát triển làng nghề truyền thống đá mỹ nghệ Non Nước. Chƣơng 4: Định hướng và giải pháp phát triển làng nghề truyền thống đá mỹ nghệ Non Nước theo hướng cụm liên kết ngành.

9 CHƢƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN LÀNG NGHỀ TRUYỀN THỐNG THEO HƢỚNG CỤM LIÊN KẾT NGÀNH 1. Cơ sở lý luận về làng nghề 1. Khái niệm về làng nghề Làng nghề là những làng trước đây nguồn thu cũng dựa vào nông nghiệp là chủ yếu, nhưng do điều kiện khác quan như: vị trí địa lý thuận lợi, nghề phụ có thị trường tiêu thu rộng lớn trên bình diện vùng và cả nước. các làng này đã chuyển hẳn sang sản xuất các sản phẩm mang tính chuyên biệt và nguồn thu của các sản phẩm là nguồn thu nhập chính của làng (Phan Huy Lê, 1995).

Khái niệm về làng nghề được thể hiện trong cuốn sách Làng nghề Việt Nam và Môi trường thì ―Làng nghề là làng nông thôn Việt Nam có ngành nghề tiểu thủ công nghiệp, phi nông nghiệp chiếm ưu thế về số lao động và thu nhập so với nghề nông‖ (Đặng Kim Chi, 2005). Làng nghề là một đơn vị hành chính cổ xưa mà cũng có nghĩa là một nơi quần cư đông người, sinh hoạt có tổ chức, có kỷ cương tập quán riêng theo nghĩa rộng. Làng nghề không những là một làng sống chuyên nghề mà cũng có hàm ý là những người cùng nghề sống hợp quần thể để phát triển công ăn việc làm. Cơ sở vững chắc của các làng nghề là sự vừa làm ăn tập thể, vừa phát triển kinh tế, vừa giữ gìn bản sắc dân tộc và các cá biệt của địa phương (Phạm Côn Sơn, 2004).

Làng nghề là những làng ở nông thôn có các nghề không phải là nông nghiệp nhưng chúng chiếm ưu thế về số lượng, số lao động và tỷ trọng thu nhập so với nghề nông (Trịnh Kim Liên, 2013). Nghiên cứu của Lê Quốc Doanh (2003) cho rằng Làng nghề là tập hợp các nhóm hộ nông dân sống ở một làng tham gia sản xuất một loại ngành nghề điển hình và có vai trò quan trọng đối với thu nhập, đời sống của cộng đồng‖. Theo Dương Bá Phượng (2001) thì Làng nghề là làng ở nông thôn có một (hay một số) nghề thủ công tách hẳn khỏi nông nghiệp và kinh doanh độc lập". 10 Nghiên cứu của Trần Công Sách (2003) cho rằng Làng nghề là một cụm cộng đồng dân cư sinh sống trong cùng một làng (thôn), có một hay một số nghề được hình thành có tính chất phi nông nghiệp và trước hết là tiểu thủ công nghiệp.

Thu nhập và tỷ lệ sử dụng lao động của những ngành nghề đó chiếm tỷ lệ cao trong tổng số thu nhập và lao động của làng‖. Theo nghiên cứu của Mai Thế Hởn, Hoàng Ngọc Hòa, và Vũ Văn Phúc (2003) thì Làng nghề là một cụm dân cư sinh sống trong một thôn (làng), có một hay một số nghề được tách ra khỏi nông nghiệp để sản xuất kinh doanh độc lập. Thu nhập từ các nghề đó chiếm tỷ trọng cao trong tổng giá trị sản phẩm của toàn làng. Từ những khái niệm về làng nghề ở trên có thể nhận xét rằng làng nghề quan niệm về làng nghề dần có sự thay đổi không còn bó hẹp ở phạm vi làng, hay chỉ sản xuất nông nghiệp là chính và có một vài hộ sản xuất một nghề phụ trong làng khi nông nhàn mà ở đây khái niệm làng nghề đã mỡ rộng và dần có thay đổi lớn đó là Làng nghề không chỉ có nhiều sơ sở sản xuất tập trung với sự liên kết trong quá trình sản xuất với các sở dịch vụ phục vụ cho sản xuất, giải quyết lao động địa phương đồng thời góp phần vào sự phát triển kinh tế địa phương.

Kết quả nghiên cứu trên là cơ sở giúp tác giả có cách tiếp cận cho việc nghiên cứu luận án của mình Tóm lại có thể rút ra khái niệm làng nghề:“Làng nghề là nơi tập trung nghề thủ công được hình thành ở nông thôn trong phạm vi địa lý rõ ràng và tách khỏi nông nghiệp, có tầng lớp thợ thủ công chuyên làm nghề thủ công, có quy trình công nghệ nhất định và sống chủ yếu được bằng nghề đó và sản xuất ra những mặt hàng thủ công, những mặt hàng này đã có tính mỹ nghệ, sản phẩm phục vụ nhu cầu trong nước và có thể xuất khẩu, có mối liên kết về sản xuất kinh doanh trong làng nghề”. Khái niệm về làng nghề truyền thống Theo Đinh và cộng sự (2010), ―Làng nghề truyền thống là làng nghề có lịch sử phát triển lâu đời có một hay nhiều nghề thủ công được truyền từ đời này qua đời khác, trải qua thời gian của lịch sử nó vẫn được bảo tồn gìn giữ và phát triển. Có sản xuất tập trung, có nhiều nghệ nhân, có quy trình công nghệ nhất định. Sản phẩm làm ra tinh xảo có tính mỹ thuật nổi trội, chứa đựng các yếu tố vật chất và yếu tố tinh thần và trở thành hàng hoá có giá trị đặc thù trên thị trường.

11 Theo Trần Quốc Vượng (2012), Làng nghề truyền thống là một làng tuy vẫn còn trồng trọt theo lối tiểu nông và chăn nuôi nhưng cũng có một số nghề phụ khác như gốm sứ, đan lát. song đã nổi trội một nghề cổ truyền, tinh xảo với một tầng lớp thợ thủ công chuyên nghiệp hay bán chuyên nghiệp, có phường (cơ cấu tổ chức), có ông trùm, ông cả. cùng một số thợ và phó nhỏ, đã chuyên tâm, có quy trình công nghệ nhất định ―sinh ư nghệ, tử ư nghệ‖, ―nhất nghệ tinh, nhất thân vinh‖, sống chủ yếu được bằng nghề đó và sản xuất ra những mặt hàng thủ công, những mặt hàng này đã có tính mỹ nghệ, đã trở thành sản phẩm hàng và có quan hệ tiếp thị với một thị trường là vùng rộng xung quanh và với thị trường đô thị và tiến tới mở rộng ra cả nước rồi có thể xuất khẩu ra cả nước ngoài, nhiều làng nghề tồn tại và phát triển có tuổi đời hàng trăm đến hàng nghìn năm. Theo Trần Minh Yến (2004), Làng nghề truyền thống là một thiết chế kinh tế-xã hội ở nông thôn, được cấu thành bởi yếu tố làng và nghề, tồn tại trong một không gian địa lý nhất định, nhiều hộ gia đình sinh sống bằng nghề thủ công là chính và giữa họ có sự liên kết về kinh tế-xã hội và văn hóa.

Các làng nghề thường được coi là nơi sản xuất các sản phẩm đơn giản, có tính chất truyền thống, với cách thức thủ công chủ yếu bằng tay hoặc sử dụng những công cụ sản xuất, máy móc thiết bị hết sức thô sơ. Chính vì vậy, các làng nghề thường được gọi tên là làng nghề thủ công, làng nghề truyền thống, hay làng nghề thủ công truyền thống (Trần, 1996; Bùi, 1998). Qua các khái niệm làng nghề truyền thống đã trình bày ở trên ta thấy rằng làng nghề truyền thống được đánh giá có sự đa dạng song vẫn có những điểm chung đó là có lịch sử hình thành lâu đời, ở nông thôn và tập trung ở khu vực địa lý cụ thể và nới đó tập trung nhiều người làm nghề thủ công truyền thống từ lúc là thu nhập phụ trở thành là nguồn thu nhập chính của làng nghề, nơi đây chứa đựng nhiều giá trị văn hóa địa phương, có sự liên kết và hình thành những quan hệ sản xuất trong quá trình phát triển cho đến nay. Tóm lại theo tác giả có thể rút ra khái niệm làng nghề truyền thống cụ thể như sau: “Làng nghề truyền thống là làng cổ truyền tồn tại và phát triển lâu đời, được hình thành ở nông thôn trong phạm vi địa lý rõ ràng, người thợ làng nghề có 12 tính chuyên môn cao, mang lại nguồn thu nhập chính, sống chủ yếu bằng nghề thủ công và giữa họ có mối lên kết về sản xuất kinh doanh, mối quan hệ về kinh tế, xã hội và văn hóa”.

Thực tế gần đây, tên gọi cụm công nghiệp làng nghề, cụm ngành làng nghề đã được sử dụng cho các làng nghề. Và tên gọi này thường được sử dụng để mô tả một khu vực hạ tầng kỹ thuật nhất định được xây dựng, nhằm quy tụ các cơ sở sản xuất kinh doanh của làng nghề nằm trong khu dân cư vào cụm ngành này để ổn định sản xuất, giải quyết vấn đề ô nhiễm môi trường và tăng năng lực cạnh tranh cho làng nghề phát triển bền vững. Trên cơ sở các nghiên cứu về làng nghề, tác giả tổng hợp các giai đoạn phát triển của làng nghề như sau: Bảng 1. Tổng hợp các giai đoạn phát triển của làng nghề truyền thống Đặc điểm nổi bật của các giai Nguồn tài liệu Các giai đoạn đoạn - Giai đoạn sơ khai, cha truyền - Đinh Xuân Nghiêm và con nối cộng sự (2010) - Một vài hộ gia đình - Phan Huy Lê, (1995).

Giai đoạn 1 - Vị trí thường trong thôn, ấp - Đặng Kim Chi, (2005). nghề) nông nghiệp, vừa làm nghề - Trịnh Kim Liên, (2013). - Sản phẩm chỉ phục vụ các nhu - Lê Quốc Doanh (2003) cầu trong thôn, xã. - Dương Bá Phượng - Chỉ làm nghề khi nông nhàn (2001) - Xuất hiện thêm các hộ cùng làm - Trần Công Sách (2003) nghề (thông qua truyền nghề trong người thân, gia đình, họ hàng) - Mai Thế Hởn, Hoàng Ngọc Hòa, và Vũ Văn - Số hộ làm nghề tăng lên.

xuất sản phẩm thủ công mỹ nghệ và vừa làm nông 13 - Số hộ làm nghề tăng lên - Chưa có sự liên kết. - Sản phẩm bắt đầu thương mại Giai đoạn 3 hoá trên thị trường nhưng còn hạn chế. - Số hộ làm nghề lớn hơn số hộ làm nông - Xuất hiện nhiều hộ gia đình, cơ sở sản xuất, doanh nghiệp, HTX sản xuất có chuyên môn hoá - Sự liên kết còn hạn chế Giai đoạn 4 - Sản phẩm phổ biến trên thị trường - Số hộ làm nghề đã tách riêng ra khỏi nghề nông. - Sự xuất hiện nhiều doanh nghiệp, cơ sở sản xuất có quy mô lớn về lao động, vốn tập trung, tập trung trong khu vực địa lý.

- Sự liên kết giữa các cơ sở sản xuất, doanh nghiệp tăng lên.