Chương 1: Tổng quan nguồn tư liệu Hán Nôm, tình hình nghiên cứu những vấn đề liên quan tới Phật giáo thời Lê sơ Chương 2: Bối cảnh Phật giáo hiện diện ở Đại Việt thời Lê sơ Chương 3: Đời sống Phật giáo thời Lê sơ qua tư liệu Hán Nôm Chương 4: Ảnh hưởng của Phật giáo trong văn hóa Đại Việt thời Lê sơ qua tư liệu Hán Nôm 10 Chƣơng 1 TỔNG QUAN NGUỒN TƢ LIỆU, TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN NGHIÊN CỨU PHẬT GIÁO THỜI LÊ SƠ 1. Nguồn tƣ liệu Hán Nôm sử dụng trong Luận án 1. Tư liệu chính sử thời Lê sơ Tư liệu chính sử ở đây được hiểu là những tư liệu do nhà nước chỉ đạo biên soạn và ban hành, như các bộ sử và luật lệ. Tư liệu này khác biệt với các nguồn tư liệu do cộng đồng ở địa phương hoặc cá nhân tạo ra hoặc biên soạn.
a) Tư liệu sử Luận án khảo sát thông tin Phật giáo thời Lê sơ trong những bộ sử căn bản sau: 大 越 史 記 全 書(Đại Việt sử ký toàn thư) [78] là bộ chính sử lớn của nước ta, do nhiều nhà chép sử (sử quan) nhiều đời, trong đó Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên và Vũ Quỳnh là những người sống trong thời Lê sơ, vì thế Luận án quan tâm khảo cứu bộ sử này trước tiên. Nội dung trình bày lịch sử nước ta từ khởi thủy đến hết đời Lê Gia Tông Mỹ Hoàng Đế (1675), trong đó sự kiện lịch sử thời Lê sơ được chép từ Quyển 10 đến Quyển 15. Hiện nay, tại kho sách Viện Nghiên cứu Hán Nôm có nhiều bản, luận án sử dụng bản ký hiệu A. 3/1-4 (2462 tr, khổ giấy 26 x 16) vì bản này là bản đầy đủ nhất và được làm căn cứ cho các bản dịch sang tiếng Việt.
Ngoài ra, luận án tham khảo thêm bản dịch Việt của nhóm Phan Huy Lê [28]. 藍 山 實 錄 (Lam sơn thực lục) do Lê Lợi, lấy hiệu là Lam Sơn Động Chủ (藍 山洞 主) đề tựa năm Thuận Thiên 4 (1431), được Hồ Sĩ Dương (胡 士 楊) đề tựa cho lần trùng san năm Vĩnh Trị thứ nhất (1676). Đây là một bản ghi chép lại cuộc khởi nghĩa Lam Sơn đánh đuổi quân Minh: nguồn gốc, tiểu sử và sự nghiệp cứu nước của Lê Lợi. Trong phần đầu có ghi chép về sự kiện Lê Lợi tiếp thu lời khuyên của một tu sĩ Phật giáo.
Luận án tham khảo bản dịch của Mạc Bảo Thần (1945)[57]. 大越通史 (Đại Việt thông sử) [107] là bộ sử do Lê Quí Đôn (黎貴惇, 1726 - 1784) biên soạn theo lối kể chuyện (kỷ sự). Bài tựa viết năm Lê Cảnh Hưng 10 (1749). Hiện nay, tại kho sách Viện Nghiên cứu Hán Nôm có nhiều bản, luận án 11 chọn bản ký hiệu A.
Nội dung có phần Bản kỉ chỉ còn Kỉ Lê Thái Tổ, phần Chí chỉ còn Nghệ văn chí, phần Liệt truyện có truyện các Hậu phi, chư thần, nghịch thần. Thông tin liên quan tới Phật giáo thời Lê sơ cơ bản giống với Đại Việt sử ký toàn thư ở trên. Luận án còn tham khảo bản dịch Việt của Ngô Thế Long [30]. 歷 朝 憲 章 類 誌 (Lịch triều hiến chương loại chí) [110] do Phan Huy Chú (潘 輝 注, 1782 –1840) biên soạn.
Nội dung gồm Địa dư (Q1-5), nhân vật (Q6-12), quan chức (Q13-19), lễ nghi (Q20-25), khoa mục (Q26-28), quốc dụng (Q29-32), hình luật (Q33-38), binh chế (Q39-41), văn tịch (Q42-45), bang giao (Q46-49) của các triều đại Việt Nam từ Hùng Vương đến cuối Lê. Thông tin về Phật giáo thời Lê sơ chủ yếu có trong phần hình luật và văn tịch. Hiện nay, tại kho sách Viện Nghiên cứu Hán Nôm có nhiều bản, luận án sử dụng bản ký hiệu A., 19 x 17), tham khảo bản dịch Việt của Viện Sử học [47]. Ngoài ra, bộ 欽定越史通鑑綱目(Khâm định Việt sử thông giám cương mục) [111]do Quốc sử quán triều Nguyễn chủ trì vịêc biên tập, Phan Thanh Giản (潘清澗) chủ biên và bộ 越史綱目節要 (Việt sử cương mục tiết yếu) bản ký hiệu VHv.
cũng được khai thác phục vụ cho Luận án. Trong nguồn tư liệu này, luận án khảo sát được những thông tin về sự kiện liên quan tới Phật giáo thời Lê sơ ở quy mô quốc gia, hoặc liên quan tới triều đình và chính trị. Những thông tin này rất quan trọng trong việc nghiên cứu ảnh hưởng của Phật giáo trong tương tác với thiết chế chính trị thời Lê sơ. Bên cạnh những tư liệu sử của Việt Nam, luận án đặc biệt tham cứu sử liệu Phật giáo thời Lê sơ trong 安南志原 (An Nam chí nguyên) [106], đó là tài liệu ghi chép của một vị quan người Trung Quốc tên là Cao Hùng Trưng.
Trong đó, xuất hiện những thông tin về chùa, người tu Phật tiêu biểu ở Đại Việt thời thuộc Minh, và thời Lê sơ và thời Mạc. Đây là một tài liệu đặc biệt quan trọng, nhất là phần khảo cứu về Phật giáo ở nước ta thời thuộc Minh. 12 b) Tư liệu luật Những thông tin chính sách của nhà nước Lê sơ về quản lý thực hành Phật giáo có trong những văn bản luật, lệ, do đó, luận án lựa chọn khảo cứu chủ yếu những bộ sau: 國 朝 刑律 (Quốc triều hình luật)[69] hay còn gọi là Luật Hồng Đức là bộ luật của triều Lê sơ về tội hình thuộc các lĩnh vực hôn nhân, điền sản, trộm cướp, gian dâm, bội phản. Những thông tin liên quan tới Phật giáo thời Lê sơ nằm quyển 1, 2, 3, 4, 5 tại các mục Hộ hôn, Đạo tặc, Tạp luật; các điều 5, 6, 11, 18, 23, 79.
Luận án sử dụng bản A., 20 x 14) lưu tại kho sách Viện Nghiên cứu Hán Nôm, tham khảo thêm bản dịch Việt của Viện Sử học [49]. Luận án khai thác những thông tin về những điều chỉnh của nhà nước Lê sơ đối với Phật giáo, như chuẩn hóa tăng sĩ, chế độ xây dựng chùa chiền, cư trú tại chùa chiền, bảo vệ cơ sở vật chất nơi chùa Phật. Những vấn đề trên cũng được chép trong 天南餘暇集(Thiên Nam dư hạ tập) [64], bản ký hiệu A.334/1 – 10 và 洪 德 善 政 (Hồng Đức thiện chính) bản ký hiệu A. Đặc biệt, Thiên Nam dư hạ tập là tư liệu chép thơ, văn, điển lệ, điều luật, chinh chiến, quan chức, thiên văn, địa lí, lịch sử… của nhà Lê, từ Lê Thánh Tông trở về trước.
Do đó, luận án không chỉ khảo cứu được thông tin đến điều chỉnh của nhà nước Lê sơ đối với Phật giáo trong mục Điều luật, mà còn khảo cứu được những thông tin về niềm tin và thực hành Phật giáo của các cá nhân thời Lê sơ trong các mục Bình thi văn (A.334/2), Liệt truyện, Tạp thức (A.334/3), Thi tập; Đối liên (A. Cả ba bộ này đều ra đời vào thời Lê sơ, vì thế thông tin tương đối gần với sự kiện thời Lê sơ hơn những bộ luật sau này. Do đó, luận án ưu tiên khảo sát như một nguồn thông tin chính thống. Tư liệu bi ký thời Lê sơ Nghiên cứu về Phật giáo thời Lê sơ qua tư liệu bi ký đã được nghiên cứu sinh thực hiện đề tài cấp viện của cá nhân năm 2015 do Viện Nghiên cứu Tôn giáo chủ trì.
Ở đây xin sử dụng tại kết quả nghiên cứu đó. Văn bia chứa sử liệu Phật giáo thời 13 Lê sơ được sưu tầm ở đây chủ yếu từ “Tổng tập thác bản văn khắc Hán Nôm Việt Nam” và một số văn bia mới sưu tầm được từ các địa phương. Những văn bia này không chỉ là bia ở chùa, mà còn là bia ở lăng, bến đò và cầu. Mỗi văn bia cùng với thời gian tạo dựng và nơi chúng thuộc về đã cung cấp cho nghiên cứu những thông tin hữu ích về nhiều phương diện khác nhau của Phật giáo thời Lê sơ.
Về giới thiệu và dịch thuật, hiện nay đã có một số công trình giới thiệu, dịch sang tiếng Việt và chú thích về bi ký có chứa sử liệu Phật giáo thời Lê sơ. Tiêu biểu trong số đó là công trình Văn bia Lê sơ tuyển tập, Nxb.KHXH năm 2014, do PGS. Phạm Thị Thùy Vinh (chủ biên, cán bộ Viện Nghiên cứu Hán Nôm) dịch và chú giải. Đây là công trình tập hợp đầu tiên về văn bia Lê Sơ của nước ta, từ Cao Bằng, Lai Châu, Hòa Bình, Quảng Ninh, Vĩnh Phúc, Hà Nội.
kéo dài đến hết Thanh Hóa. Trong đó, nhóm dịch giả giới thiệu khái quát về văn bia Lê Sơ, như một số đặc điểm về địa điểm tạo dựng văn bản, hình thức cấu tạo văn bản và nội dung văn bản, và một phần quan trọng hơn là phiên âm dịch nghĩa 67 bản văn bia Lê Sơ. Trong số đó, có 19 văn bia có chứa sử liệu Phật giáo thời Lê sơ [Xem chi tiết ở phần PHỤ LỤC 1]. Luận án một mặt tham cứu thác bản, một mặt tham khảo bản dịch của công trình này, chi tiết từng trích dẫn Luận án có chú thích trong phần tài liệu tham khảo.
Năm 2017, một công trình giới thiệu 46 văn bia chùa Phật thời Lê sơ, đó là Văn bia chùa Phật thời Lê sơ, do Thích Đức Thiện và Đinh Khắc Thuân đồng chủ biên. Tuy nhiên, chỉ có 34 văn bia có chứa sử liệu Phật giáo thời Lê sơ. Trong 34 văn bia này, có bản dịch 19 văn bia có tư liệu Phật giáo thời Lê sơ đã giới thiệu trong Văn bia Lê sơ, tuyển tập của nhóm dịch giả Phạm Thị Thùy Vinh [Xem chi tiết ở PHỤ LỤC 2]. Luận án trên cơ bản tham cứu thác bản và thực địa, đồng thời tham khảo một số bản dịch của công trình này, chi tiết từng trích dẫn Luận án có chú thích trong phần tài liệu tham khảo.
Ngoài ra, còn có thể tìm thấy bản dịch và giới thiệu một số bi ký có chứa sử liệu Phật giáo thời Lê sơ trong công trình sưu tập, biên dịch văn bia địa phương như Tuyển tập văn bia Thanh Hóa; tập Hai Văn bia thời Lê Sơ (Lê Văn Toan-Nguyễn 14 Văn Hải tổ chức bản thảo, Đinh Khắc Thuân- Phạm Thùy Vinh hiệu đính, Nxb Thanh Hóa, 2013). Tập sách giới thiệu 48 văn bia Thanh hóa thời Lê Sơ, trong đó có 6 văn bia liên quan đến Phật giáo. Cùng những bản lược thuật và trong công trình biên dịch theo chiều dài lịch đại Văn khắc Hán Nôm Việt Nam: tuyển chọn – lược thuật (Nguyễn Quang Hồng chủ biên, 1992) [22] hay trong nghiên cứu về bi ký hiện hữu trên một địa bàn cụ thể như Nghiên cứu văn bia Phật giáo xứ Đoài (Nguyễn Lê Sáu, 2015) [35] .