phần Mở đầu, Kết luận, Phụ lục và Tài liệu tham khảo, nội dung chính của luận án gồm 4 chƣơng nhƣ sau: Chƣơng 1: Khái quát về Nhã nhạc Huế. Chƣơng 2: Đặc điểm của Nhã nhạc Huế trong môi trƣờng nghi lễ cung đình. Chƣơng 3: Những biến đổi của Nhã nhạc Huế trong môi trƣờng nghi lễ dân gian và môi trƣờng sân khấu. Chƣơng 4: Nhận định về giá trị của Nhã nhạc Huế và vai trò của nó trong đời sống xã hội ngày nay.
8 Chƣơng 1 KHÁI QUÁT VỀ NHÃ NHẠC HUẾ 1. Khái quát về Huế và văn hóa Huế Trong tâm thức của bao ngƣời, Huế là một vùng đất đặc biệt, nơi có những thắng cảnh đẹp và là nơi lƣu giữ những chứng tích huy hoàng của chốn kinh đô xƣa. Vì vẻ đẹp riêng có của nó, vùng đất này đã trở thành đề tài muôn thuở cho bao tác phẩm văn học, nghệ thuật. Ngày nay, cố đô Huế là một trong những trung tâm văn hóa, du lịch lớn của cả nƣớc, nơi có hai di sản đƣợc công nhận là di sản văn hóa thế giới.
Vài nét về địa lý và lịch sử 1. Địa lý Thành phố Huế là tỉnh lỵ của tỉnh Thừa Thiên Huế, nằm trên dải đất miền Trung dài và hẹp. Theo thống kê, thành phố Huế có diện tích 71,68 km2 (wikipedia. Tựa lƣng vào dãy Trƣờng Sơn hùng vĩ, Huế tọa lạc trong vùng đồng bằng nhỏ hẹp, hƣớng mặt ra biển Đông chỉ cách nó 13 km.
Ngay giữa lòng thành phố là con sông Hƣơng xinh đẹp với dòng nƣớc trong xanh, lặng lẽ. Ở vùng đất “núi không cao, sông không sâu” này, cảnh vật nhuốm vẻ dịu dàng, trầm mặc. Ở hạ lƣu sông Hƣơng là nơi có những đồng lúa xanh tốt và những ngôi nhà vƣờn râm mát. Cách Huế 70 km về phía Nam là dãy núi Hải Vân chạy ngang ra biển, tạo nên một bức tƣờng thành thiên nhiên ngăn cách Huế với khu vực Nam Trung bộ.
Bên cạnh ƣu đãi về vẻ đẹp thiên nhiên, Huế là nơi có khí hậu khắc nghiệt. Ở Huế chỉ có hai mùa: mùa nắng từ tháng 3 đến tháng 8; mùa mƣa kéo dài từ tháng 9 đến tháng 2 năm sau, cho nên nắng nóng càng gay gắt, mƣa gió 9 càng triền miên. Có những đợt mƣa rả rích kéo dài cả tháng trời không dứt. Với độ cao trung bình khoảng 3 – 4m so với mực nƣớc biển, thành phố Huế thƣờng bị ngập lụt vào mùa mƣa, khi có lƣợng nƣớc lớn từ Trƣờng Sơn đổ về.
Có lẽ do địa hình nhỏ hẹp, khí hậu khắc nghiệt mà Huế không thích hợp với vai trò là kinh đô, nơi cần có các điều kiện thuận lợi để phát triển trong tƣơng lai lâu dài. Kể từ năm 1945, Huế mất đi vai trò kinh đô và trở thành một thành phố tỉnh lỵ của tỉnh Thừa Thiên Huế. Lịch sử Năm 2016 đánh dấu kỷ niệm 710 năm sự kiện mảnh đất này đƣợc sáp nhập vào Đại Việt sau đám cƣới của Huyền Trân Công chúa với vua Chế Mân của Chiêm Thành để đƣợc “Hai châu Ô, Lý vuông nghìn dặm” [40, tr. Đó là một mốc lịch sử đáng ghi nhớ, mở ra một giai đoạn phát triển mới cho vùng đất này.
Lùi xa về quá khứ, vào những năm đầu Công nguyên, vùng đất Huế ngày nay trực thuộc quận Nhật Nam, nằm dƣới quyền cai trị của nhà Hán. Từ năm 192, vùng đất này thuộc địa bàn Lâm Ấp và sau đó thuộc Champa cho đến ngày đám cƣới Công chúa Huyền Trân (1306). Từ một vùng đất biên viễn của Đại Việt, sau hơn hai thế kỷ, nơi đây đã trở thành vùng dân cƣ đông đúc, sinh hoạt nhộn nhịp nhƣ đã đƣợc ghi chép trong sách Ô châu Cận lục của Dƣơng Văn An [1, tr. Việc các chúa Nguyễn bắt đầu đóng đô ở Huế từ năm 1636 đã nhanh chóng đô thị hóa vùng đất này, khiến nó trở thành thủ phủ của Đàng Trong.
Sau đó, Huế lại đƣợc chọn làm kinh đô của cả nƣớc dƣới thời Tây Sơn (1788 – 1801) và thời Nguyễn (1802 – 1945). Sau năm 1945, Huế không còn là kinh đô mà trở thành cố đô. Nơi đây còn bảo lƣu nhiều nét văn hóa cung đình độc đáo. Ngày nay, cố đô nhỏ nhắn, xinh xắn này trở thành chốn hành hƣơng của những du khách muốn tìm về với không gian cung đình xƣa.
Vài nét về văn hóa Huế Từng là vùng đất thuộc Chiêm Thành, Huế đã là nơi chịu ảnh hƣởng của văn hóa Ấn Độ với những di sản vật thể và phi vật thể còn lƣu lại đến ngày nay. Đẩy xa hơn về lịch sử, Huế nằm trong vùng ảnh hƣởng của văn hóa Sa Huỳnh. Sự kiện đám cƣới Huyền Trân năm 1306 khiến vùng đất này chuyển hẳn sang văn hóa Đại Việt, mặc dù sự giao lƣu văn hóa Việt – Chăm đã diễn ra từ nhiều năm trƣớc đó [28, tr. Có thể nói văn hóa Huế có nguồn gốc từ sự hợp dung của luồng văn hóa Đại Việt vốn chịu ảnh hƣởng của văn minh Trung Hoa và văn hóa Champa ảnh hƣởng từ văn minh Ấn Độ, kết tinh trên mảnh đất hẹp ở miền Trung Việt Nam.
Những chuyển biến lịch sử của các thế kỷ sau đó đã biến vùng đất “biên viễn” này trở thành trung tâm chính trị, văn hóa của Đàng Trong thời Trịnh Nguyễn phân tranh (1558 – 1775), rồi trở thành kinh đô của cả nƣớc thời Tây Sơn và thời Nguyễn. Trong tình hình đó, văn hóa Huế đã có điều kiện thuận lợi để phát triển. Bên cạnh dòng văn hóa dân gian mà địa phƣơng nào cũng có, Huế còn phát triển dòng văn hóa cung đình. Văn hóa cung đình Huế là sự tiếp nối của văn hóa Đại Việt, trong đó có sự kế thừa văn hóa cung đình Thăng Long, ảnh hƣởng văn hóa cung đình Trung Quốc, và sự “cung đình hóa” văn hóa dân gian bản địa để tạo nên một màu sắc riêng.
Sự dung hợp giữa văn hóa cung đình và dân gian, đô thị và làng quê là một đặc điểm đáng lƣu ý trong văn hóa Huế. Chẳng hạn trong tôn giáo, tín ngƣỡng, các vị vua và hoàng gia triều Nguyễn dù theo Nho giáo để trị vì đất nƣớc nhƣng vẫn sùng đạo Phật và cả Thiên Tiên Thánh giáo vốn phổ biến trong dân gian. Trong hoàng cung Huế hiện nay vẫn còn có Phƣớc Thọ Am trong cung Diên Thọ (nơi ở của Hoàng Thái hậu) là nơi thờ Phật, Thánh Mẫu Thiên Y A Na, Quan Công và hai “Ông làng”1 cùng các thánh, thần khác trong dân gian. Hệ thống thờ phụng này cho thấy sự hỗn dung trong tôn giáo 1 Đây là các ông tổ của nghề Hát Tuồng.
11 tín ngƣỡng, trong đó có cả tín ngƣỡng dân gian hiện diện trong cung đình Huế. Một ví dụ khác theo chiều ngƣợc lại là văn hóa cung đình đã thâm nhập và tồn tại trong văn hóa dân gian, chẳng hạn các đình, chùa dân gian ảnh hƣởng trang trí của kiến trúc cung đình. Mặt khác, ngay trong lòng đô thị Huế tồn tại nhiều phủ, đệ của các ông hoàng bà chúa và các quan lại, chúng là hệ thống nhà vƣờn, mang dáng dấp của làng quê trong lòng đô thị. Nhìn chung, các dòng văn hóa dân gian và cung đình, thành thị và làng quê cùng nhau tồn tại, ảnh hƣởng và tô điểm cho nhau mà không lấn át, loại trừ lẫn nhau, tạo nên bức tranh toàn cảnh văn hóa Huế.
Từng là trung tâm chính trị, văn hóa của cả nƣớc, Huế là nơi hội tụ và lan tỏa các luồng văn hóa, tạo thành bản sắc riêng. Những khía cạnh văn hóa đã đƣợc định hình nhƣ kiến trúc, mỹ thuật, âm nhạc, ẩm thực, lối sống. đều mang phong cách đặc trƣng riêng, không thể lẫn vào một nền văn hóa khác, có khi còn mang tính đại diện cho cả miền Trung. Từ khi chế độ quân chủ Việt Nam chấm dứt (1945), Huế không còn là kinh đô mà trở thành cố đô, nơi bảo lƣu các giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể, đặc biệt là văn hóa cung đình Huế.
Ở Việt Nam hiện nay, trong khi các dòng văn hóa cung đình khác (Thăng Long, Chiêm Thành.) đã bị mai một thì văn hóa cung đình Huế còn đƣợc bảo tồn khá nguyên vẹn do Huế là kinh đô cuối cùng của Việt Nam nằm trong giai đoạn lịch sử cận đại. Những năm sau Đổi mới, đời sống kinh tế khá hơn cùng với sự cởi mở chung của cả xã hội, mảng văn hóa ngày càng đƣợc quan tâm. Các giá trị văn hóa cung đình Huế đƣợc phát huy khi du khách đến Huế ngày càng nhiều, đặc biệt là sau khi Quần thể Di tích Huế đƣợc công nhận là di sản văn hóa thế giới. Một khi di sản vật thể cung đình ấy đƣợc tôn vinh, ngƣời ta lại chú ý đến khía cạnh phi vật thể của văn hóa cung đình, đó là âm nhạc, vũ điệu, sân khấu.
Chính vì thế, âm nhạc cung đình Huế đƣợc quan tâm phục hồi, đặt tiền đề quan trọng cho sự công nhận của Nhã nhạc Huế vào năm 2003. Ngày nay, 12 Huế tự hào với hai di sản văn hóa cung đình đã đƣợc công nhận ở tầm quốc tế: Quần thể Di tích Huế và Nhã nhạc Huế, trong đó, Nhã nhạc Huế là đối tƣợng nghiên cứu của luận án này. Nguồn gốc và khái niệm Nhã nhạc 1. Nguồn gốc Nhã nhạc Huế Đầu thời Nguyễn, khi định soạn lễ nhạc, Bộ Lễ từng tâu rằng: “.
tất phải một phen tham khảo bắt chƣớc đời xƣa mà làm, để cho giữ đƣợc đại ý của lễ nhạc” [62, tập IX, tr. “Đời xƣa” mà Bộ Lễ đã “tham khảo bắt chƣớc” là đời nào ? Chúng ta hãy xem xét vấn đề này dƣới đây. Nguồn gốc từ Nhã nhạc Trung Quốc Nhã nhạc là thuật ngữ chỉ loại hình âm nhạc dùng trong cung đình ở một số nƣớc phƣơng Đông. Nhã nhạc ra đời từ đầu thời nhà Chu (1122 – 256 TCN) ở Trung Quốc rồi lan truyền sang Nhật Bản (thế kỷ VIII), Triều Tiên (thế kỷ XII) và Việt Nam (thế kỷ XV).
Ở mỗi nền văn hóa, trong mỗi hoàn cảnh lịch sử khác nhau, Nhã nhạc có những biến đổi nhất định về nội dung để phù hợp với từng hoàn cảnh cụ thể, song bên cạnh đó một số nét chung cơ bản vẫn đƣợc duy trì. Chính điều đó làm nên sự thống nhất và đa dạng của Nhã nhạc trong nền văn hóa Đông Á. Ở Việt Nam, thuật ngữ Nhã nhạc xuất hiện đầu tiên trong sử sách dƣới thời nhà Hồ (1400 – 1407), khi triểu đình cho thành lập Nhã nhạc vào năm 1402 [33, tập 2, tr. Bấy giờ, Nhã nhạc thời Hồ đã tiếp thu các điệu múa văn, múa võ từ Nhã nhạc Trung Quốc.