Luận án tiến sĩ ngữ văn: Nghiên cứu từ ngữ nghề cá tại vùng Đồng Tháp Mười

Luận án tiến sĩ nghiên cứu ngữ văn nghiên cứu từ ngữ nghề nghiệp nghề cá vùng đồng tháp mười, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng dụng trong lĩnh vực văn học tại

• Tác giả: Trần Hoàng Anh
• Người hướng dẫn: PGS. Hoàng Trọng Canh
• Trường học: Đại học Vinh
• Chuyên ngành: Ngữ văn
• Đề tài: Nghiên cứu từ ngữ nghề cá vùng Đồng Tháp Mười
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Đồng Tháp

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. Lí do lựa chọn đề tài
• 1.2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• 1.4. Phương pháp nghiên cứu
• 1.5. Đóng góp của đề tài
• 1.6. Cấu trúc đề tài
• 2. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ THUYẾT CỦA ĐỀ TÀI
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Giới thiệu về luận án tiến sĩ ngữ văn

Luận án tiến sĩ ngữ văn với chủ đề 'Nghiên cứu từ ngữ nghề cá vùng Đồng Tháp Mười' là một công trình nghiên cứu chuyên sâu về từ ngữ nghề nghiệp trong lĩnh vực nghề cá tại khu vực Đồng Tháp Mười. Luận án tập trung vào việc phân tích từ vựng chuyên ngành, phương ngữ, và văn hóa địa phương thông qua ngôn ngữ của người dân làm nghề cá. Nghiên cứu này không chỉ làm rõ đặc điểm ngôn ngữ mà còn khám phá mối liên hệ giữa ngôn ngữ học và văn hóa địa phương.

1.1. Lý do chọn đề tài

Nghiên cứu được thực hiện nhằm bổ sung vào kho tàng từ ngữ nghề nghiệp tiếng Việt, đặc biệt là nghề cá truyền thống tại Đồng Tháp Mười. Với sự thay đổi của kinh tế thị trường, việc bảo tồn và nghiên cứu từ ngữ địa phương liên quan đến nghề cá là cần thiết. Nghiên cứu này cũng góp phần làm phong phú thêm vốn từ tiếng Việt và cung cấp tư liệu cho việc biên soạn từ điển chuyên ngành.

1.2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu là từ ngữ nghề cá tại Đồng Tháp Mười, bao gồm các từ ngữ chỉ công cụ, phương tiện, sản phẩm, và quy trình hoạt động nghề cá. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các địa bàn có nghề cá lâu đời và phát triển mạnh tại khu vực này.

II. Phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng các phương pháp nghiên cứu đa dạng, bao gồm điều tra điền dã, thống kê, phân tích, và miêu tả. Phương pháp điền dã được coi là quan trọng nhất, giúp thu thập dữ liệu trực tiếp từ người dân làm nghề cá. Các phương pháp thống kê và phân tích được sử dụng để phân loại và đánh giá từ ngữ nghề cá dựa trên cấu tạo và định danh.

2.1. Phương pháp điền dã

Phương pháp này được áp dụng để thu thập từ ngữ nghề cá thông qua việc giao tiếp, quan sát, và phỏng vấn trực tiếp với ngư dân. Dữ liệu thu thập được kiểm tra và thẩm định lại bởi các chuyên gia trong nghề.

2.2. Phương pháp thống kê và phân tích

Các từ ngữ thu thập được phân loại và thống kê theo tiêu chí cấu tạo và nội dung phản ánh. Kết quả thống kê được tổng hợp trong các bảng biểu để làm cơ sở cho việc phân tích và đánh giá.

III. Kết quả nghiên cứu

Luận án đã thu thập và phân loại từ ngữ nghề cá tại Đồng Tháp Mười một cách hệ thống. Nghiên cứu chỉ ra các đặc điểm về cấu tạo từ ngữ, định danh, và văn hóa biểu hiện qua từ ngữ nghề cá. Kết quả nghiên cứu không chỉ làm rõ đặc điểm ngôn ngữ mà còn góp phần bảo tồn văn hóa địa phương và nghề cá truyền thống.

3.1. Đặc điểm cấu tạo từ ngữ

Nghiên cứu phân tích các kiểu cấu tạo từ ngữ nghề cá, bao gồm từ đơn, từ ghép, và từ ghép phân nghĩa. Các từ ngữ này phản ánh đặc điểm ngôn ngữ và tư duy của ngư dân vùng Đồng Tháp Mười.

3.2. Đặc điểm định danh

Luận án chỉ ra các cơ sở định danh của từ ngữ nghề cá, bao gồm cơ sở chung, cơ sở riêng, và nhóm định danh chưa rõ lý do. Điều này giúp hiểu rõ hơn về cách ngư dân đặt tên cho các công cụ và sản phẩm nghề cá.

IV. Ý nghĩa và ứng dụng

Luận án có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy văn hóa địa phương và nghề cá truyền thống tại Đồng Tháp Mười. Nghiên cứu cung cấp tư liệu quý giá cho việc biên soạn từ điển chuyên ngành và là nguồn tham khảo cho các nghiên cứu về ngôn ngữ học và văn hóa học.

4.1. Ý nghĩa lý luận

Nghiên cứu góp phần làm phong phú thêm lý thuyết về từ vựng học và ngôn ngữ học xã hội, đặc biệt là trong lĩnh vực từ ngữ nghề nghiệp.

4.2. Ý nghĩa thực tiễn

Kết quả nghiên cứu có thể ứng dụng trong việc giảng dạy phương ngữ học và bảo tồn văn hóa truyền thống tại các trường đại học và cộng đồng địa phương.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu của nghiên cứu sinh Trần Hoàng Anh với đề tài "Nghiên cứu từ ngữ nghề nghiệp nghề cá vùng Đồng Tháp Mười" (chuyên ngành Ngôn ngữ học, thực hiện dưới sự hướng dẫn của PGS. Hoàng Trọng Canh) là công trình tiên phong giải mã toàn diện diện mạo ngôn ngữ học và văn hóa học của hệ thống từ vựng nghề cá nước ngọt tại vùng đồng bằng châu thổ sông Cửu Long. Trong bối cảnh công cuộc hiện đại hóa và cơ chế kinh tế thị trường đang làm biến đổi sâu sắc các làng nghề truyền thống, lớp từ ngữ nghề nghiệp bản địa có nguy cơ mai một nhanh chóng. Luận án đã kịp thời điền dã, thu thập, hệ thống hóa và phân tích chuyên sâu kho tàng tri thức bản địa này dưới góc độ liên ngành ngôn ngữ - văn hóa.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) được xác định rõ nét: Các công trình trước đây về từ ngữ nghề nghiệp chủ yếu tập trung vào nghề gốm sứ (Nguyễn Văn Khang, 861 đơn vị), nghề nông cụ ở Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ (Phan Thị Tố Huyền, Triều Nguyên), hoặc nghề biển duyên hải Thanh - Nghệ Tĩnh (Hoàng Trọng Canh, Nguyễn Văn Dũng) và Nam Bộ (Phan Thị Yến Tuyết). Vốn từ ngữ nghề cá nước ngọt vùng nội địa Tây Nam Bộ, đặc biệt là tiểu vùng văn hóa "Đồng lụt kín" Đồng Tháp Mười, hoàn toàn chưa từng được khảo cứu quy mô và có hệ thống trên cả ba bình diện: cấu tạo hình thái, cơ chế định danh tri nhận và giá trị văn hóa biểu trưng.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học được thiết lập chặt chẽ:

1. Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Lớp từ ngữ nghề cá vùng Đồng Tháp Mười có đặc điểm cấu tạo hình thái và cú pháp như thế nào xét theo tiêu chí thành tố trực tiếp và tính độc lập của hình tiết?
2. Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Cơ chế định danh và độ sâu phân loại (taxonomic depth) của ngư dân phản ánh quy luật tri nhận hiện thực khách quan ra sao?
3. Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Những đặc trưng văn hóa - xã hội, môi trường sinh thái sông nước và tâm thức dân gian nào được mã hóa qua cấu tạo, nguồn gốc và ý nghĩa biểu trưng của vốn từ này?

Hệ thống giả thuyết (H1-H3):

• H1: Từ ngữ nghề cá Đồng Tháp Mười chịu sự chi phối ưu thế của phương thức ghép phân nghĩa và ngữ chuyên môn hóa với mô hình cấu trúc đa thành tố nhằm tối ưu hóa chức năng biệt loại.
• H2: Cơ sở định danh của từ ngữ nghề cá mang tính trực quan - hình tượng cao, ưu tiên các dấu hiệu hình thái, màu sắc, tập tính sinh học và phương thức vận hành kỹ thuật.
• H3: Vốn từ ngữ này là biến thể "địa - xã hội" đặc thù, tích hợp sâu sắc dấu ấn văn hóa của tiểu vùng ngập kín và sự giao thoa ngôn ngữ Việt - Khmer.

Phạm vi không gian của luận án bao phủ toàn diện 26 đơn vị hành chính cấp huyện thuộc 3 tỉnh hạt nhân của Đồng Tháp Mười: Đồng Tháp (Hồng Ngự, Tân Hồng, Tam Nông, Thanh Bình, Cao Lãnh, Tháp Mười), Long An (Đức Hòa, Đức Huệ, Mộc Hóa, Tân Hưng, Vĩnh Hưng, Tân Thạnh, Thạnh Hóa, Thủ Thừa) và Tiền Giang (Cai Lậy, Cái Bè, Chợ Gạo, Tân Phước, Châu Thành). Nghiên cứu khảo sát trên 3 nhóm nội dung phản ánh trọng tâm: công cụ - phương tiện nghề cá, đối tượng - sản phẩm nghề cá, và quy trình - hoạt động khai thác, chế biến thủy sản.

Literature Review và Positioning

Lịch sử nghiên cứu từ ngữ nghề nghiệp trên thế giới đã ghi nhận những đóng góp nền tảng từ trường phái ngôn ngữ học Xô viết. A.V. Superanskaja khi bàn về danh pháp và thuật ngữ đã chỉ ra sự chuyển hóa biện chứng: tên gọi khoa học mang tính hệ thống cao có xu hướng thẩm thấu vào lời nói thông thường và chuyển hóa thành ngôn từ nghề nghiệp. V.D. Bondaletov thiết lập khung phân loại 3 biến thể xã hội của lời nói: (1) tiếng nghề nghiệp thực sự (professionalisms) với tính chất là các hệ thống từ vựng chuyên biệt của người đánh cá, thợ gốm, thợ mộc; (2) biệt ngữ của nhóm xã hội (jargon); (3) tiếng lóng ước lệ (argot). Đồng thời, I.U. Rozhdestvensky khẳng định giáo dục ngôn ngữ nghề nghiệp gắn chặt với việc tuyển chọn và giải nghĩa từ vựng chuyên ngành thông qua hệ thống từ điển bách khoa.

Tại Việt Nam, các nhà nghiên cứu từ vựng học đã tiếp cận lớp từ này theo hai khuynh hướng chính:

• Khuynh hướng lý thuyết - giáo trình: Nguyễn Văn Tu (1976), Đỗ Hữu Châu (1981, 1999), Nguyễn Thiện Giáp (1985), Mai Ngọc Chừ - Vũ Đức Nghiệu - Hoàng Trọng Phiến (1997) tập trung xác định vị trí của từ nghề nghiệp trong phong cách khẩu ngữ/nói, chỉ ra tính chất hạn chế về mặt xã hội của chúng và bước đầu đối sánh với từ toàn dân, thuật ngữ khoa học và tiếng lóng.
• Khuynh hướng nghiên cứu chuyên khảo và phương ngữ học xã hội: Nguyễn Văn Khang (1999, 2012) định vị từ ngữ nghề nghiệp là một "hệ mã" lưu trữ thành quả tri thức thực tiễn của con người trong một lĩnh vực chuyên biệt. Đề tài Từ ngữ nghề nghiệp gốm sứ Bát Tràng của Viện Ngôn ngữ học do Nguyễn Văn Khang chủ nhiệm đã thống kê được 861 đơn vị nhưng còn bỏ ngỏ bình diện cơ chế định danh. Đối với nghề cá, Hoàng Trọng Canh (2001, 2011) và Nguyễn Văn Dũng (2012) đã hoàn thiện bức tranh từ ngữ - văn hóa nghề biển Thanh - Nghệ Tĩnh. Về phương diện văn hóa dân gian Nam Bộ, Nguyễn Hữu Hiếu (2004) trong Nghề cá Đồng Tháp Mười năm xưa khảo sát 33 ngư cụ truyền thống, và Phan Thị Yến Tuyết (2014) khảo sát đời sống ngư dân duyên hải 9 tỉnh Nam Bộ.

Điểm tranh luận học thuật (scholarly debates) then chốt nằm ở hai luồng quan điểm: Luồng quan điểm thứ nhất (Phạm Văn Hảo) cho rằng từ địa phương và từ nghề nghiệp là những biến thể nằm ngoài hệ thống tiếng Việt văn hóa chuẩn mực và bắt buộc phải được giải nghĩa qua từ toàn dân tương đương. Ngược lại, luồng quan điểm thứ hai (Nguyễn Quang Hồng, Đỗ Hữu Châu, Hoàng Trọng Canh) khẳng định tồn tại một khối lượng lớn các từ ngữ định danh những thực thể duy nhất chỉ có tại địa phương (như cá linh, cá lìm kìm, lung, đìa, bưng, biền, dớn, vó gạt), hoàn toàn không có từ toàn dân tương đương. Luận án định vị vững chắc trong luồng quan điểm thứ hai, xác lập khái niệm từ ngữ địa - xã hội để làm rõ tính chất giao thoa giữa phương ngữ lãnh thổ (Nam Bộ) và phương ngữ xã hội (ngư dân sông nước).

So sánh với các nghiên cứu quốc tế về ngôn ngữ học nhân học (anthropological linguistics) như công trình của Biber & Conrad (2009) về phân tích thể loại và thanh ghi ngữ vực (register analysis) hay khung tri nhận không gian sông nước của Levinson (2003), luận án vượt lên khỏi mô tả thuần túy để chứng minh mối quan hệ hữu cơ giữa môi trường sinh thái "đồng lũ kín" với cấu trúc phạm trù hóa ngữ nghĩa trong tiếng Việt.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án kế thừa và phát triển lý thuyết cấu tạo từ tiếng Việt của Đỗ Hữu Châu và lý thuyết ngữ pháp tiếng - từ ghép - đoản ngữ của Nguyễn Tài Cẩn. Cụ thể, nghiên cứu làm sáng tỏ mối quan hệ giữa "thành tố cơ sở" (đơn vị hình tiết mang tính độc lập hoặc không độc lập) và "thành tố trực tiếp" (immediate constituents theo Bloomfield) trong việc sản sinh các từ ghép phân nghĩa nghề cá đa âm tiết:

$$\text{Mô hình từ ghép phân nghĩa nghề cá} = \text{Thành tố định danh loại thể (A)} + \text{Thành tố khu biệt đặc trưng (B)}$$

Trong đó, thành tố B có thể là một hình tiết độc lập đơn lẻ (như trong cá lóc, cá rô, vó gạt) hoặc một cấu trúc mở rộng gồm 2 đến 4 hình tiết cơ sở (như trong cá lòng tong vạch, cá lia thia mang đỏ, cá thát lát còm hoa).

Luận án củng cố thuyết tương đối ngôn ngữ học (Linguistic Relativity Hypothesis) của Edward Sapir và Benjamin Lee Whorf, đồng thời cụ thể hóa luận điểm của Ferdinand de Saussure và Cao Xuân Hạo về ngôn ngữ như một thiết chế xã hội mang đậm dấu ấn văn hóa bản địa. Bằng việc phân tích ngữ liệu định danh, nghiên cứu chứng minh rằng hoạt động tri nhận của ngư dân Đồng Tháp Mười không chia cắt hiện thực một cách ngẫu nhiên mà tuân thủ các quy luật tâm lý - tri giác định hình bởi hệ sinh thái nước nổi.

Khung phân tích độc đáo

Luận án tích hợp 3 trụ cột lý thuyết lớn để xây dựng khung phân tích liên ngành:

1. Lý thuyết định danh học (Nomination Theory) của N.D. Arutiunova, V.G. Gak và Nguyễn Đức Tồn: Phân tách đơn vị định danh gốc (bậc một) mang nghĩa định danh trực tiếp và đơn vị định danh phái sinh (bậc hai) vận hành qua phương thức chuyển nghĩa ẩn dụ, hoán dụ hoặc từ vựng hóa đoản ngữ.
2. Lý thuyết cấu trúc - ngữ nghĩa (Structural Semantics): Phân tích mô hình cấu trúc định danh lưỡng phân:

$$\text{Đơn vị định danh} = X \text{ (Thành tố trung tâm/chỉ chủng loại)} + Y \text{ (Thành tố khu biệt/phân loại)}$$

3. Lý thuyết không gian văn hóa sinh thái (Cultural Ecology Theory) của Julian Steward kết hợp với lý thuyết phân vùng văn hóa của Trần Ngọc Thêm: Đặt ngữ liệu vào điều kiện sinh thái "vùng ngập kín" để giải mã ý nghĩa biểu trưng.

Khung phân tích thiết lập rõ ranh giới giới hạn (boundary conditions): Nghiên cứu tập trung vào các đơn vị định danh tĩnh (danh từ, danh ngữ) và động (động từ, động ngữ) có tính cố định hóa về nghĩa chuyên ngành, loại bỏ các cụm từ tự do miêu tả tình huống ngẫu nhiên trong giao tiếp ngoài nghề.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu vận hành trên lập trường triết học nhận thức thực chứng kết hợp giải thông học (Hermeneutic Interpretivism), coi ngôn ngữ là sự phản ánh khách quan của hiện thực được khúc xạ qua lăng kính trải nghiệm của con người lao động. Thiết kế nghiên cứu đa phương pháp (mixed-methods) kết hợp chặt chẽ giữa thống kê định lượng hình thái học và phân tích ngữ nghĩa định tính liên ngành.

Thiết kế đa tầng bậc (Multi-level design):

• Tầng 1 (Hình thái - Cấu trúc): Tách chiết đơn vị hình tiết, phân loại từ đơn, từ ghép, từ láy, ngữ chuyên môn.
• Tầng 2 (Ngữ nghĩa - Định danh): Phân tích thành tố phân biệt $Y$, cơ sở định danh và độ sâu phân loại (chủng/loại).
• Tầng 3 (Ngôn ngữ - Văn hóa): Phân tích nguồn gốc (thuần Việt, Khmer, Hán Việt, biến thể ngữ âm) và trường nghĩa biểu trưng văn hóa sông nước.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu được tiến hành qua các bước nghiêm ngặt:

1. Phương pháp điều tra điền dã dân tộc học ngôn ngữ: Nghiên cứu sinh trực tiếp thâm nhập thực địa tại các làng nghề thủy sản truyền thống dọc sông Tiền và vùng bưng biền trũng ngập. Kỹ thuật thu thập bao gồm: nhập thân giao tiếp, quan sát tham dự, ghi chép từ vựng tại chỗ, và phỏng vấn sâu trực tiếp với các ngư dân cao tuổi có thâm niên trên 30-50 năm làm nghề cá.
2. Kỹ thuật thu thập đa nguồn và thẩm định chuyên gia: Đối chiếu ngữ liệu thu được từ lời nói tự nhiên với các tài liệu văn học dân gian, địa phương chí (Gia Định thành thông chí của Trịnh Hoài Đức), sách báo chuyên ngành. Toàn bộ danh mục từ ngữ sau khi phiên âm và chú giải chi tiết đều được đưa quay lại cộng đồng bản ngữ để kiểm chứng và thẩm định độ chính xác bởi chính các chủ thể làm nghề cá.
3. Tư liệu hóa trực quan: Đối với các ngư cụ và phương tiện đánh bắt truyền thống hiện còn sử dụng, tác giả chụp ảnh tư liệu thực địa. Đối với những ngư cụ độc đáo mang tính lịch sử nay đã biến mất do sự thay đổi sinh thái, tác giả đã tiến hành ký họa phục dựng chi tiết dựa trên lời kể và mô tả chuẩn xác của các lão ngư.
4. Tam giác đạc (Triangulation): Kết hợp tam giác đạc dữ liệu (lời nói ngư dân - thư tịch cổ - văn hóa dân gian), tam giác đạc phương pháp (thống kê cấu trúc - phân tích ngữ nghĩa định danh - đối chiếu phương ngữ) và tam giác đạc lý thuyết (ngôn ngữ học cấu trúc - ngôn ngữ học tri nhận - văn hóa học sinh thái).

Data và phân tích

Toàn bộ kho tàng từ ngữ nghề cá thu thập được phân tích qua 20 bảng thống kê định lượng chi tiết, phản ánh các chiều kích:

• Thống kê theo nội dung phản ánh (công cụ/phương tiện, đối tượng/sản phẩm, quy trình/hoạt động khai thác và chế biến).
• Thống kê hình thái học: tỷ lệ từ đơn, từ láy, từ ghép (ghép đẳng lập, ghép phân nghĩa), ngữ định danh chuyên môn chính - phụ.
• Thống kê mô hình kết hợp thành tố trực tiếp và tính độc lập của hình tiết (Mô hình 1: $A+A$, Mô hình 2: $B+B$, Mô hình 3: $A+B$ hoặc $B+A$).
• Thống kê nguồn gốc từ vựng: từ thuần Việt bản địa, từ biến thể ngữ âm Nam Bộ, từ mượn gốc Khmer và từ gốc Hán.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Phát hiện 1: Sự áp đảo tuyệt đối của từ ghép phân nghĩa và ngữ chuyên môn trong cơ chế cấu tạo từ. Ngữ liệu chứng minh các từ ngữ nghề cá Đồng Tháp Mười chủ yếu được hình thành bằng phương thức ghép phân nghĩa và cấu trúc danh ngữ chính - phụ đa tầng. Điều này bắt nguồn từ nhu cầu định danh phân biệt chi tiết hàng trăm loài thủy sản và công cụ đánh bắt trong điều kiện môi trường nước ngọt phức tạp. Số lượng từ ghép phân nghĩa chiếm tỷ lệ vượt trội so với từ ghép hợp nghĩa và từ láy.

Phát hiện 2: Cơ chế định danh dựa trên đặc trưng hình thái học và tập tính sinh thái của đối tượng. Phân tích cơ sở định danh cho thấy ngư dân Đồng Tháp Mười ưu tiên tuyệt đối các dấu hiệu trực quan có thể tri nhận bằng mắt thường:

• Đặc điểm hình dáng, màu sắc, vảy, râu: ví dụ phân loại chi tiết các loài cá bản địa như cá bống xệ vảy nhỏ, cá lòng tong lưng thấp, cá hồng vĩ mỏ vịt, cá thát lát còm hoa, cá lia thia mang đỏ.
• Tập tính di cư và sinh thái môi trường nước: sự phân hóa theo mùa nước thể hiện qua các định danh độc đáo gắn liền với chu kỳ lũ hàng năm.

Phát hiện 3: Hiện tượng "độ sâu phân loại" (taxonomic depth) đạt mức độ biệt hóa tối đa ở các giống cá chủ lực. Ở các loài cá có giá trị kinh tế và gắn bó mật thiết với sinh kế (như cá lòng tong, cá linh, cá lóc, cá bống, cá sặc), hệ thống định danh không dừng lại ở cấp độ khái niệm chủng (genus) mà mở rộng sâu sắc đến cấp độ khái niệm loại (species/sub-species) với các tổ hợp 3 đến 5 âm tiết. Sự biệt hóa sâu này là bằng chứng ngôn ngữ học khẳng định Đồng Tháp Mười là "vương quốc của các loài cá" nước ngọt.

Phát hiện 4: Sự dung hợp ngôn ngữ - văn hóa Việt - Khmer trong địa bàn bưng biền. Vốn từ nghề cá ghi nhận lớp từ ngữ mượn gốc Khmer được Việt hóa hoàn toàn về mặt ngữ âm và ngữ nghĩa, phản ánh lịch sử cộng cư lâu đời và sự tiếp thu kỹ thuật khai thác thủy sản thích ứng với tự nhiên của các tộc người tại vùng đất ngập nước Tây Nam Bộ.

Phát hiện 5: Sự phản chiếu sinh động của không gian sinh thái "Đồng lũ kín" vào ngôn từ. Đặc trưng cảnh quan lòng chảo hình thành các lớp từ chỉ địa hình - ngư trường ngập lụt độc nhất vô nhị: bàu, lung, đìa, bưng, biền, giồng, rạch. Những thực thể này chi phối toàn bộ quy trình đánh bắt mùa nước nổi (từ tháng 4 đến tháng 10 âm lịch) và mùa nước kiệt (từ tháng 11 đến tháng 3 âm lịch), biến "gần 3,5 triệu nông nhàn thành ngư dân theo mùa".

Implications đa chiều

• Về lý thuyết ngôn ngữ: Bổ sung cứ liệu thực nghiệm vững chắc cho chuyên ngành Từ vựng học tiếng Việt và Phương ngữ học xã hội, chứng minh tính linh hoạt của tiếng Việt trong việc sản sinh ngữ chuyên môn từ chất liệu từ vựng bản địa.
• Về phương pháp luận: Cung cấp mô hình điền dã kết hợp ký họa phục dựng văn hóa dân gian có thể nhân rộng cho việc nghiên cứu các làng nghề truyền thống khác đang đứng trước nguy cơ biến mất.
• Về thực tiễn và chính sách: Cung cấp hệ thống mục từ chuẩn xác làm căn cứ biên soạn Từ điển từ ngữ nghề nghiệp tiếng Việt và Từ điển phương ngữ Nam Bộ; đồng thời hỗ trợ các nhà hoạch định chính sách xây dựng hồ sơ di sản văn hóa phi vật thể cho nghề cá mùa nước nổi tại Đồng bằng sông Cửu Long.

Limitations và Future Research

Nghiên cứu thẳng thắn thừa nhận một số giới hạn học thuật xuất phát từ điều kiện khách quan:

1. Ranh giới giữa từ ghép và ngữ định danh: Do đặc thù loại hình học của tiếng Việt là ngôn ngữ đơn lập không biến hình, việc phân định dứt khoát ranh giới giữa từ ghép phân nghĩa đa tiết và cụm từ cố định chính - phụ (ngữ chuyên môn) đôi khi mang tính ước định tác nghiệp dựa trên tần suất xuất hiện và tính ổn định ngữ nghĩa trong từ điển.
2. Phạm vi địa lý chuyên biệt: Ngữ liệu tập trung hoàn toàn vào vùng sinh thái nước ngọt nội địa Đồng Tháp Mười (Bắc sông Tiền), chưa mở rộng so sánh đối chiếu trực tiếp với nghề cá nước lợ, nước mặn vùng bán đảo Cà Mau hay tứ giác Long Xuyên.
3. Biến động ngư cụ truyền thống: Một số công cụ đánh bắt cổ truyền không còn hiện vật thực tế ngoài đời sống do sự cấm đoán của pháp luật bảo vệ nguồn lợi thủy sản (như các hình thức đánh bắt tận diệt) hoặc do vật liệu mới thay thế, buộc phải dựa vào hồi ức và ký họa lời kể của ngư dân lớn tuổi.

Chương trình nghiên cứu tiếp nối (Future Research Agenda):

• Mở rộng khảo sát liên vùng đối sánh hệ thống từ ngữ nghề cá nước ngọt Đồng Tháp Mười với hệ thống từ ngữ nghề biển vùng Duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nam Bộ.
• Ứng dụng ngôn ngữ học ngữ đoàn (Corpus Linguistics) và xây dựng cơ sở dữ liệu số hóa âm thanh - hình ảnh tương tác cho toàn bộ kho tàng ngư cụ và thuật ngữ nghề cá Nam Bộ.
• Đi sâu phân tích sự chuyển dịch từ ngữ nghề cá truyền thống sang thuật ngữ nuôi trồng thủy sản công nghệ cao trong kỷ nguyên chuyển đổi số nông nghiệp.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án tạo ra tác động học thuật sâu sắc, đóng vai trò là công trình tham chiếu bắt buộc cho các nghiên cứu về từ vựng học, phương ngữ học Nam Bộ và văn hóa dân gian đồng bằng sông Cửu Long. Dự kiến công trình mở ra hướng trích dẫn phong phú trong các giáo trình đại học và luận án sau đại học ngành Ngôn ngữ học và Việt Nam học.

Về mặt xã hội và bảo tồn di sản, nghiên cứu cung cấp hệ thống dữ liệu khoa học giúp lưu giữ bản sắc văn hóa của cư dân miền sông nước Tây Nam Bộ. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu làm thay đổi quy luật mùa nước nổi và đập thủy điện thượng nguồn làm suy giảm lượng cá tôm, việc lưu giữ hệ thống từ ngữ này chính là bảo tồn ký ức lịch sử và tri thức sinh thái bản địa của người Việt trong quá trình khai phá phương Nam.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học: Tiếp cận khung lý thuyết định danh học và phương pháp điền dã ngôn ngữ học liên ngành chuẩn mực để ứng dụng vào nghiên cứu các lớp từ ngữ nghề nghiệp khác.
• Giảng viên và nhà nghiên cứu ngôn ngữ: Bổ sung nguồn ngữ liệu thực chứng phong phú phục vụ giảng dạy các chuyên đề: Từ vựng học tiếng Việt, Ngôn ngữ học xã hội, Phương ngữ học, và Ngôn ngữ - Văn hóa học.
• Các nhà biên soạn từ điển: Sử dụng toàn bộ bảng danh mục từ ngữ nghề cá được chú giải chi tiết làm ngữ liệu gốc để biên soạn các bộ từ điển chuyên ngành và từ điển tiếng Việt tổng hợp.
• Cơ quan quản lý văn hóa và du lịch địa phương: Khai thác tri thức văn hóa nghề cá để xây dựng các sản phẩm du lịch sinh thái trải nghiệm mùa nước nổi tại Vườn quốc gia Tràm Chim (Đồng Tháp), Làng nổi Tân Lập (Long An), góp phần phát triển kinh tế di sản bền vững.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?
Trả lời: Đóng góp độc đáo nhất là việc xác lập thành công mô hình phân tích cấu trúc định danh lưỡng phân ($X + Y$) kết hợp độ sâu phân loại cho lớp từ ngữ địa - xã hội. Luận án đã mở rộng lý thuyết cấu tạo từ của Đỗ Hữu Châu và lý thuyết hình tiết của Nguyễn Tài Cẩn bằng cách chứng minh quá trình từ vựng hóa đoản ngữ diễn ra mạnh mẽ trong ngôn ngữ nghề nghiệp, biến các cụm từ miêu tả đặc trưng sinh học thành các đơn vị định danh tương đương từ có tính cố định cao.

2. Đột phá về mặt phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây là gì?
Trả lời: So với các nghiên cứu trước (như Nguyễn Hữu Hiếu chỉ thống kê 33 ngư cụ dưới góc độ lịch sử, hay Hoàng Trọng Canh nghiên cứu nghề biển duyên hải), luận án đột phá ở phương pháp điền dã chuyên sâu bao phủ trọn vẹn 26 huyện thị thuộc 3 tỉnh tiểu vùng ngập kín Đồng Tháp Mười. Đặc biệt, tác giả đã sử dụng thủ pháp ký họa phục dựng ngư cụ cổ truyền thông qua phỏng vấn hồi cố dân tộc học ngôn ngữ, giải quyết triệt để bài toán tư liệu hóa các đối tượng ngôn ngữ đã biến mất trong thực địa.

3. Phát hiện nào gây bất ngờ nhất về mặt dữ liệu định danh?
Trả lời: Phát hiện bất ngờ nhất là mức độ phân hóa ngữ nghĩa siêu chi tiết của nhóm từ chỉ đối tượng cá nước ngọt. Ngư dân không chỉ gọi tên theo loài mà định danh phân hóa sâu sắc dựa trên kích thước vi mô, sắc thái vảy và môi trường sinh sống cụ thể (như chuỗi định danh: cá lòng tong $\rightarrow$ cá lòng tong đá $\rightarrow$ cá lòng tong kẻ $\rightarrow$ cá lòng tong vạch). Điều này phản ánh năng lực tri nhận và phân loại hiện thực cực kỳ tinh tế của người lao động bản địa trước hệ sinh thái đa dạng sinh học.

4. Nghiên cứu có cung cấp giao thức tái lập (replication protocol) rõ ràng không?
Trả lời: Có. Luận án xây dựng quy trình 4 bước tường minh: (1) Khung bảng hỏi điền dã và tiêu chí chọn mẫu ngư dân có kinh nghiệm; (2) Bộ tiêu chí phân lập từ đơn, từ ghép, ngữ chuyên môn dựa trên tính độc lập của hình tiết; (3) Khung phân tích cơ sở định danh 3 chiều (hình thái, hoạt động, sinh thái); (4) Quy trình thẩm định ngược ngữ liệu tại cộng đồng bản địa. Giao thức này cho phép các nhà nghiên cứu khác áp dụng chính xác để khảo sát các vùng phương ngữ khác.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo ra sao?
Trả lời: Luận án định hình lộ trình phát triển học thuật bao gồm: xây dựng bản đồ phương ngữ số (digital dialectology map) cho toàn bộ nghề cá đồng bằng sông Cửu Long; xuất bản Từ điển chuyên ngành ngư nghiệp truyền thống Nam Bộ; và thiết lập ngân hàng dữ liệu âm thanh - thị giác về tri thức dân gian sông nước phục vụ bảo tồn văn hóa quốc gia.

Kết luận

Luận án "Nghiên cứu từ ngữ nghề nghiệp nghề cá vùng Đồng Tháp Mười" của NCS. Trần Hoàng Anh là một công trình khoa học mẫu mực, kết tinh giá trị học thuật cao với 5 đóng góp cốt lõi:

1. Hệ thống hóa toàn diện: Lần đầu tiên thu thập và phân loại khoa học một khối lượng đồ sộ từ ngữ nghề cá nước ngọt tại 26 huyện thị thuộc 3 tỉnh Đồng Tháp, Long An, Tiền Giang.
2. Làm sáng tỏ quy luật cấu tạo: Chứng minh ưu thế tuyệt đối của mô hình từ ghép phân nghĩa đa thành tố và cấu trúc ngữ chuyên môn chính - phụ trong việc đáp ứng nhu cầu định danh chuyên biệt.
3. Giải mã cơ chế định danh: Xác lập các quy luật tri nhận khách quan dựa trên hình thái, tập tính sinh thái và độ sâu phân loại chi tiết của ngư dân vùng châu thổ.
4. Khẳng định giá trị văn hóa - sinh thái: Chứng minh từ ngữ nghề cá là tấm gương phản chiếu sâu sắc không gian văn hóa "Đồng lụt kín", thể hiện tâm thức lao động và sự thích ứng sinh thái tuyệt vời của cư dân Nam Bộ.
5. Mở ra các nhánh nghiên cứu mới: Đặt nền móng vững chắc cho chuyên ngành Ngôn ngữ học sinh thái (Ecolinguistics) và Địa lý ngôn ngữ học (Linguistic Geography) tại Việt Nam.

Công trình không chỉ hoàn thành xuất sắc các nhiệm vụ nghiên cứu khoa học thuần túy mà còn để lại một di sản tư liệu quý báu, góp phần trường tồn hóa kho tàng ngôn ngữ và văn hóa sông nước Nam Bộ trong dòng chảy hội nhập và phát triển bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ THUYẾT CỦA ĐỀ TÀI 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu Từ ngữ nghề nghiệp - sản phẩm giao tiếp của những người làm nghề không chỉ mang giá trị về mặt ngôn ngữ học mà còn cả về lịch sử, văn hóa, xã hội. Do vậy, nghiên cứu về từ ngữ nghề nghiệp đã được các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước quan tâm. Trên thế giới, tiêu biểu là các nhà ngôn ngữ học Xô viết như: L.

Rozdextvenxki đã có những công trình nghiên cứu, bàn luận về từ ngữ nghề nghiệp. Khi bàn về thuật ngữ, danh pháp, hai tác giả L. Superanskaja đã đề cập đến từ ngữ nghề nghiệp, đặc biệt là vấn đề sự hình thành từ ngữ nghề nghiệp và định danh các đối tượng. Superanskaja cho rằng: Tên gọi kiểu này (tên gọi dài dòng được thừa nhận do yêu cầu tình hệ thống của việc miêu tả khoa học) vốn sinh ra từ trong phạm vi của sự biểu đạt trong khoa học, đã biến thành yếu tố của lời nói thông thường hoặc ngôn từ nghề nghiệp (Dẫn theo [57, tr.

Tuy nhiên, cả hai tác giả chưa bàn sâu về từ ngữ nghề nghiệp ở các phương diện cấu tạo, ngữ nghĩa, định danh mà chỉ đề cập một cách khái quát tên gọi của các đối tượng. Tuy không bàn sâu đến từ ngữ nghề nghiệp nhưng khi đề cập đến vấn đề “giáo dục ngôn ngữ nghề nghiệp”, tác giả IU. Rozdextvenxki cũng đã chỉ ra lớp từ ngữ “được cá nhân học theo loại hình công việc”. Ông cho rằng từ điển bách khoa là một trong những cơ sở của giáo dục ngôn ngữ nghề nghiệp cũng như “việc lựa chọn và giải thích vốn từ vựng nghề nghiệp” [54, tr.

Căn cứ vào bản chất, ý nghĩa của các đặc trưng ngôn ngữ và những điều kiện hoạt động của nó, nhà ngôn ngữ học Xô viết V. Bondaletop đã phân loại các biến thể xã hội của lời nói, trong đó có từ ngữ nghề nghiệp. 8 Theo ông, các biến thể xã hội của lời nói bao gồm: 1) Những tiếng nghề nghiệp thật sự (đúng hơn là những hệ thống từ vựng) như tiếng của người đánh cá, những người đi săn, thợ đồ gốm, công nhân làm gỗ, người làm len, thợ đóng dày và cả những người làm các ngành nghề khác; 2) Các biệt ngữ của một nhóm người như: biệt ngữ của học sinh, sinh viên, vận động viên thể dục thể thao, binh lính. chủ yếu là của thanh niên; 3) Những tiếng nghề nghiệp ước lệ (tiếng lóng, biệt ngữ) của những kẻ đồi trụy, thoát li sản xuất, thoát li giai cấp (Dẫn theo [57, tr.

Tuy nhiên, nghiên cứu của V. Bondaletop mới chỉ dừng lại ở mức khái quát những quan niệm, cũng như mới nêu ra những hiện tượng ngôn ngữ đơn lẻ của những người làm nghề. Tác giả chưa nghiên cứu cụ thể từ ngữ nghề nghiệp trên các bình diện cấu tạo, ngữ nghĩa định danh, nguồn gốc, văn hóa. Ở Việt Nam, từ ngữ nghề nghiệp bắt đầu được đề cập đến từ những năm 60, 70 của thế kỉ XX.

Nhìn chung, lịch sử nghiên cứu từ ngữ nghề nghiệp trong Việt ngữ học, có thể khái quát thành các xu hướng nghiên cứu chính như sau: a. Xu hướng thứ nhất là nhóm những công trình (chủ yếu là các giáo trình về dẫn luận ngôn ngữ và từ vựng - ngữ nghĩa), khi giới thiệu từ nghề nghiệp đã nêu khái niệm, đặc điểm của từ ngữ nghề nghiệp và đề xuất các tiêu chí phân biệt nó với lớp từ toàn dân cũng như các lớp từ khác có liên quan. Kết quả nghiên cứu của nhóm các công trình nghiên cứu theo xu hướng này được công bố trong các giáo trình tiếng Việt tiêu biểu: Nguyễn Văn Tu [102], Nguyễn Thiện Giáp [35], Đỗ Hữu Châu [20], Hoàng Thị Châu [19], Mai Ngọc Chừ, Vũ Đức Nghiệu, Hoàng Trọng Phiến [26]. Đặc điểm chung của các công trình trên là các nhà nghiên cứu xem từ ngữ nghề nghiệp là những từ ngữ biểu thị công cụ, sản phẩm lao động, quá trình sản xuất của một nghề nào đó trong xã hội.

Nó là những từ ngữ hạn chế về phạm vi sử dụng, nếu không phải người trong nghề sẽ khó hiểu, thậm chí không thể hiểu được. Vì mang tính chất là giáo trình nên các tác giả mới chỉ 9 dừng lại ở mức độ khái quát, chưa đi sâu tìm hiểu một cách đầy đủ mối quan hệ giữa từ ngữ nghề nghiệp với từ địa phương, thuật ngữ, tiếng lóng. Các nhà nghiên cứu cũng chưa có điều kiện nghiên cứu sâu từ ngữ nghề nghiệp ở các phương diện cấu tạo, đặc điểm về định danh, ngữ nghĩa từ bình diện ngôn ngữ và văn hóa. Từ góc độ lí luận, người nghiên cứu nhiều nhất về phương ngữ xã hội, trong đó có vấn đề từ ngữ nghề nghiệp là tác giả Nguyễn Văn Khang.

Trong hai công trình Ngôn ngữ học xã hội - Những vấn đề cơ bản [55] và Ngôn ngữ học xã hội [59], tác giả đã nghiên cứu về lí thuyết ngôn ngữ học xã hội và ngôn ngữ học xã hội Việt Nam. Các công trình này đã đề cập một cách toàn diện các lĩnh vực, các phương diện của lí luận ngôn ngữ học xã hội và những vấn đề cụ thể của ngôn ngữ học xã hội Việt Nam. Vấn đề về phương ngữ xã hội đã được tác giả bàn đến ở chương 5 [55] và chương 8 [59] khá kĩ lưỡng. Theo chúng tôi, đây là hai công trình đầu tiên bàn về mối quan hệ giữa phương ngữ địa lí và phương ngữ xã hội.

Trong các công trình này, Nguyễn Văn Khang có đề cập đến từ ngữ nghề nghiệp. Tuy nhiên, vì là chuyên khảo nghiên cứu các vấn đề cơ bản của ngôn ngữ học xã hội nên từ ngữ nghề nghiệp chỉ được tác giả giới thiệu vài nét khái quát. Xu hướng nghiên cứu thứ hai là nhóm những công trình đi vào nghiên cứu từ ngữ một số nghề truyền thống nhất định. Ngoài một số bài viết được công bố trên các tạp chí chuyên ngành cũng như các hội thảo khoa học về từ ngữ nghề nghiệp, đi theo hướng nghiên cứu này còn có một số khóa luận, luận văn thạc sĩ.

Có thể điểm một số công trình như: Phạm Hùng Việt: Về từ chỉ nghề gốm [109]; Võ Chí Quế: Tên gọi các bộ phận của cái cày qua một số thổ ngữ ở Thanh Hóa [80]; Triều Nguyên: Tên gọi các bộ phận của cái cày qua một số thổ ngữ ở Thừa Thiên Huế [73]; Phan Thị Tố Huyền: Đặc điểm tên gọi các nông cụ qua các thổ ngữ Quảng Bình [53]; Lương Vĩnh An: Vốn từ chỉ nghề cá ở tỉnh Quảng Nam và thành phố Đà Nẵng [3]; Đoàn Nô: Ngư cụ thủ công chủ yếu và nghề cá ở Kiên Giang [76];. 10 Các công trình nghiên cứu theo hướng này, bước đầu đã nghiên cứu từ ngữ nghề nghiệp trên các phương diện cấu tạo, định danh và chỉ ra những yếu tố đặc trưng, đồng thời nhìn nhận từ ngữ nghề nghiệp trong mối quan hệ với văn hóa chung của cộng đồng dân tộc. Tuy nhiên, những kết quả nghiên cứu đó chỉ ở phạm vi hẹp, chủ yếu là làng nghề truyền thống của một địa phương nhỏ. Hơn nữa, do tính chất của công trình, các tác giả chưa có điều kiện đi sâu phân tích về vấn đề cấu tạo cũng như định danh ngữ nghĩa, chưa nghiên cứu sâu từ ngữ nghề nghiệp từ góc độ ngôn ngữ - văn hóa một cách quy mô và có hệ thống.

Trong số các nghiên cứu về từ ngữ nghề nghiệp, đề tài khoa học cấp viện của Viện Ngôn ngữ học Từ ngữ nghề nghiệp gốm sứ Bát Tràng [57] do tác giả Nguyễn Văn Khang làm chủ nhiệm đề tài là đáng chú ý. Nhóm tác giả đã có những nghiên cứu khá toàn diện về tiếng nghề nghiệp, khu biệt với những loại từ cùng thuộc phương ngữ xã hội, chỉ ra mô hình cấu tạo, trường từ vựng - ngữ nghĩa, nguồn gốc các đơn vị định danh và thống kê được 861 đơn vị từ ngữ nghề gốm Bát Tràng. Tuy nhiên, công trình lại chưa đi sâu nghiên cứu ở phương diện định danh - một nhân tố quan trọng cho thấy những nét văn hóa làng nghề được phản ánh vào ngôn ngữ. Từ ngữ nghề nghiệp một số nghề vùng phương ngữ Thanh - Nghệ Tĩnh, khoảng 15 năm lại nay được nhiều người quan tâm nghiên cứu ở những mức độ khác nhau.

Những công trình tiêu biểu cho hướng nghiên cứu này có thể kể đến là: Nguyễn Viết Nhị [75], Phan Thị Mai Hoa [49], Bùi Thị Lệ Thu [92], Nguyễn Đăng Ngọc [70], Trần Thị Ngọc Hoa [50], Hoàng Trọng Canh [10], [16], Nguyễn Văn Dũng [30],. Trong số các công trình kể trên, đáng chú ý hơn cả là hai công trình khoa học cấp bộ và cấp nhà nước do tác giả Hoàng Trọng Canh làm chủ nhiệm đề tài: Từ ngữ nghề nghiệp trong phương ngữ Nghệ Tĩnh (Bước đầu khảo sát các lớp từ nghề cá, nước mắm, muối) [10], Nghiên cứu từ ngữ - văn hóa nghề biển Thanh - Nghệ Tĩnh [16] và luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Văn Dũng: Từ ngữ nghề nghiệp nghề biển ở 11 Thanh Hóa (từ bình diện ngôn ngữ - văn hóa) [30]. Nhìn chung, cả ba công trình nêu trên đã đề cập một cách hệ thống, chi tiết từ ngữ nghề biển Thanh - Nghệ Tĩnh. Trên cơ sở một khối lượng lớn các từ ngữ nghề biển thống kê được ở Thanh - Nghệ Tĩnh, các tác giả đã đối sánh từ ngữ nghề biển ở đây với từ toàn dân; đồng thời phân tích các đặc điểm cấu tạo, ngữ nghĩa, sự phản ánh thực tại của các từ ngữ; chỉ ra nét đặc trưng của các lớp từ ngữ chỉ nghề nghiệp nghề biển ở địa phương Thanh - Nghệ Tĩnh.

Không chỉ các nhà ngôn ngữ học mà các nhà sử học, văn hóa học cũng quan tâm nghiên cứu về từ nghề nghiệp. Nhà sử học Nguyễn Hữu Hiếu trong công trình Nghề cá Đồng Tháp Mười năm xưa [46] đã khái quát lịch sử các giai đoạn phát triển cũng như chính sách đối với ngư dân nghề cá ở Đồng Tháp Mười qua các thời kì và thống kê được một số ngư cụ, hoạt động đánh bắt cá ở đây (33 ngư cụ và hoạt động đánh bắt cá). Bên cạnh đó, tác giả cũng trình bày một số nét về đời sống tâm linh của cư dân theo nghề cá.