Luận án tiến sĩ luật học thực hiện pháp luật về viên chức trong trường đại học ở việt nam

Luận án tiến sĩ luật học phân tích thực trạng và đề xuất giải pháp thực hiện pháp luật về viên chức trong trường đại học tại Việt Nam.

• Tác giả: Nguyễn Thị Thu Hương
• Chuyên ngành: Lý luận và Lịch sử nhà nước và pháp luật
• Đề tài: Thực hiện pháp luật về viên chức trường đại học tại Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• 1.1. Các nghiên cứu về thực hiện pháp luật
• 1.2. Các nghiên cứu về cán bộ, công chức, viên chức
• 1.3. Các nghiên cứu về giáo dục, giáo dục đại học
• 1.4. Đánh giá tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài
• 1.5. Kết luận chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ THỰC HIỆN PHÁP LUẬT VỀ VIÊN CHỨC TRONG TRƯỜNG ĐẠI HỌC
• 2.1. Khái niệm viên chức, pháp luật về viên chức trong trường đại học
• 2.2. Viên chức và viên chức trong trường đại học
• 2.3. Khái niệm, đặc điểm của pháp luật về viên chức trong trường đại học
• 2.4. Khái niệm, đặc điểm, hình thức, vai trò, tiêu chí đánh giá, nhân tố tác động đến thực hiện pháp luật về viên chức trong trường đại học
• 2.5. Khái niệm, đặc điểm, các hình thức thực hiện pháp luật về viên chức trong trường đại học
• 2.6. Đánh giá thực hiện pháp luật về viên chức trong trường đại học
• 2.7. Vai trò của việc thực hiện pháp luật về viên chức trong trường đại học
• 2.8. Các tiêu chí đánh giá thực hiện pháp luật về viên chức trong trường đại học
• 2.9. Những nhân tố đảm bảo và tác động tới thực hiện pháp luật về viên chức trong trường đại học
• 2.10. Thực hiện pháp luật đối với viên chức trong trường đại học của một số nước trên thế giới và giá trị tham khảo cho Việt Nam
• 2.10.1. Thực hiện pháp luật đối với viên chức trong trường đại học của Nhật Bản
• 2.10.2. Thực hiện pháp luật về viên chức trong trường đại học của Cộng hòa Pháp
• 2.10.3. Thực hiện pháp luật viên chức trong trường đại học của Trung Quốc
• 2.10.4. Một số giá trị Việt Nam có thể tham khảo, tiếp thu
• 2.11. Giả thuyết khoa học. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu
• 2.12. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG THỰC HIỆN PHÁP LUẬT VỀ VIÊN CHỨC TRONG TRƯỜNG ĐẠI HỌC Ở VIỆT NAM
• 3.1. Xây dựng, ban hành văn bản để thực hiện Luật Giáo dục và Luật Viên chức
• 3.2. Thực hiện pháp luật về tuyển dụng viên chức trong trường đại học
• 3.3. Thực hiện pháp luật về sử dụng, quản lý, đánh giá, bổ nhiệm viên chức, thực hiện quyền, nghĩa vụ của viên chức, khen thưởng, kỷ luật đối với viên chức trong trường đại học
• 3.4. Kết luận chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP BẢO ĐẢM THỰC HIỆN PHÁP LUẬT VỀ VIÊN CHỨC TRONG TRƯỜNG ĐẠI HỌC Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
• 4.1. Quan điểm thực hiện pháp luật về viên chức trong trường đại học ở Việt Nam
• 4.2. Thực hiện pháp luật về viên chức trong trường đại học cần phù hợp với các yêu cầu đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục đại học
• 4.3. Thực hiện pháp luật về viên chức trong trường đại học cần gắn với việc bảo đảm quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm của các trường đại học
• 4.4. Thực hiện pháp luật về viên chức trong trường đại học cần đảm bảo tính thống nhất, đồng bộ đối với việc thực hiện pháp luật về viên chức nói chung
• 4.5. Thực hiện pháp luật về viên chức trong trường đại học cần bảo đảm sự minh bạch và bình đẳng, quyền và lợi ích chính đáng, đặc biệt là quyền “tự do học thuật” của viên chức
• 4.6. Thực hiện pháp luật về viên chức trong trường đại học cần tính đến đặc thù của môi trường giáo dục đại học
• 4.7. Giải pháp bảo đảm thực hiện pháp luật về viên chức trong trường đại học ở Việt Nam hiện nay
• 4.8. Hoàn thiện pháp luật về viên chức trong trường đại học
• 4.9. Điều chỉnh thống nhất pháp luật về viên chức giữa trường đại học công lập và tư thục
• 4.10. Bồi dưỡng và giáo dục nâng cao nhận thức, ý thức pháp luật và thực hiện pháp luật về viên chức trong trường đại học
• 4.11. Xây dựng và ban hành Bộ Quy tắc đạo đức nghề nghiệp nhà giáo
• 4.12. Tăng tính tự chủ, tự chịu trách nhiệm của các trường đại học
• 4.13. Củng cố các hiệp hội nghề nghiệp của viên chức trong ngành giáo dục nói chung, trong các trường đại học nói riêng
• 4.14. Kết luận chương 4
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC SƠ ĐỒ

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến luận án

Luận án tập trung phân tích tổng quan các công trình nghiên cứu về thực hiện pháp luật, viên chức trường đại học, và giáo dục đại học. Các nghiên cứu về thực hiện pháp luật thường tập trung vào các hình thức tuân thủ, thi hành, sử dụng và áp dụng pháp luật. Đối với viên chức trường đại học, các nghiên cứu nhấn mạnh vai trò của họ trong việc nâng cao chất lượng giáo dục. Giáo dục đại học được xem là quốc sách hàng đầu, đòi hỏi sự điều chỉnh pháp luật phù hợp. Luận án cũng chỉ ra những khoảng trống trong nghiên cứu hiện tại, khẳng định tính cấp thiết của việc nghiên cứu sâu hơn về thực hiện pháp luật đối với viên chức trường đại học tại Việt Nam.

1.1. Các nghiên cứu về thực hiện pháp luật

Các công trình nghiên cứu về thực hiện pháp luật thường tập trung vào các hình thức cơ bản như tuân thủ, thi hành, sử dụng và áp dụng pháp luật. Các nghiên cứu này nhấn mạnh rằng áp dụng pháp luật là hình thức phổ biến nhất, đặc trưng nhất. Tuy nhiên, trong bối cảnh viên chức trường đại học, các hình thức thực hiện pháp luật có sự khác biệt, đòi hỏi cách tiếp cận mới, phù hợp với đặc thù của môi trường giáo dục đại học.

1.2. Các nghiên cứu về viên chức trường đại học

Các nghiên cứu về viên chức trường đại học tập trung vào vai trò của họ trong việc nâng cao chất lượng giáo dục. Viên chức được xem là lực lượng lao động chính, quyết định sự phát triển của các trường đại học. Tuy nhiên, các nghiên cứu cũng chỉ ra những bất cập trong việc thực hiện pháp luật đối với viên chức, đặc biệt là từ khi Luật Viên chức được ban hành năm 2010.

1.3. Các nghiên cứu về giáo dục đại học

Giáo dục đại học được coi là quốc sách hàng đầu, đòi hỏi sự điều chỉnh pháp luật phù hợp để nâng cao chất lượng đào tạo. Các nghiên cứu nhấn mạnh tầm quan trọng của việc bảo đảm quyền lợi và nghĩa vụ của viên chức trong các trường đại học, đồng thời đề cao tính tự chủ, tự chịu trách nhiệm của các trường đại học trong việc thực hiện pháp luật.

II. Những vấn đề lý luận về thực hiện pháp luật về viên chức trong trường đại học

Luận án đưa ra khái niệm thực hiện pháp luật về viên chức trong trường đại học, phân tích các hình thức thực hiện pháp luật và nhấn mạnh sự khác biệt so với các lĩnh vực khác. Thực hiện pháp luật trong trường đại học bao gồm các bước như xây dựng kế hoạch, phân công trách nhiệm, kiến nghị ban hành văn bản pháp luật, và tổ chức thực hiện. Luận án cũng chỉ ra tầm quan trọng của việc thực hiện pháp luật đối với viên chức, đặc biệt trong bối cảnh đổi mới giáo dục đại học.

2.1. Khái niệm và đặc điểm của thực hiện pháp luật về viên chức

Luận án định nghĩa thực hiện pháp luật về viên chức trong trường đại học là quá trình các chủ thể pháp luật đưa các quy định pháp luật vào thực tiễn, nhằm đạt được các mục tiêu cụ thể. Đặc điểm của thực hiện pháp luật trong trường đại học là sự đa dạng về chủ thể và hình thức thực hiện, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan, tổ chức.

2.2. Hình thức và vai trò của thực hiện pháp luật

Các hình thức thực hiện pháp luật bao gồm tuân thủ, thi hành, sử dụng và áp dụng pháp luật. Trong trường đại học, hình thức áp dụng pháp luật không phải là phổ biến nhất, thay vào đó là sự kết hợp linh hoạt giữa các hình thức. Vai trò của thực hiện pháp luật là bảo đảm tính tối cao của pháp luật, đồng thời nâng cao chất lượng viên chức và giáo dục đại học.

III. Thực trạng thực hiện pháp luật về viên chức trong trường đại học ở Việt Nam

Luận án phân tích thực trạng thực hiện pháp luật đối với viên chức trong các trường đại học tại Việt Nam, chỉ ra những thành tựu và bất cập. Từ khi Luật Viên chức được ban hành năm 2010, việc thực hiện pháp luật đã có những tiến bộ đáng kể, nhưng vẫn còn nhiều vướng mắc, đặc biệt là trong công tác tuyển dụng, sử dụng và quản lý viên chức. Luận án cũng đề xuất các giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật.

3.1. Thành tựu và bất cập trong thực hiện pháp luật

Luận án chỉ ra những thành tựu trong việc thực hiện Luật Viên chức, như việc tách biệt viên chức khỏi cán bộ, công chức, tạo điều kiện cho các trường đại học tự chủ hơn. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều bất cập, như sự chồng chéo trong các văn bản pháp luật, thiếu sự đồng bộ trong việc thực hiện pháp luật giữa các trường đại học công lập và tư thục.

3.2. Giải pháp hoàn thiện pháp luật

Luận án đề xuất các giải pháp như hoàn thiện pháp luật về viên chức, xây dựng Bộ quy tắc đạo đức nghề nghiệp nhà giáo, và điều chỉnh thống nhất pháp luật giữa các trường đại học công lập và tư thục. Các giải pháp này nhằm bảo đảm tính minh bạch, bình đẳng và quyền lợi chính đáng của viên chức, đồng thời nâng cao chất lượng giáo dục đại học.

IV. Quan điểm và giải pháp bảo đảm thực hiện pháp luật về viên chức trong trường đại học ở Việt Nam hiện nay

Luận án đề xuất các quan điểm và giải pháp nhằm bảo đảm hiệu quả thực hiện pháp luật đối với viên chức trong các trường đại học. Các quan điểm bao gồm bảo đảm quyền tự chủ của các trường đại học, tính thống nhất trong việc thực hiện pháp luật, và sự minh bạch, bình đẳng trong quyền lợi của viên chức. Các giải pháp cụ thể bao gồm hoàn thiện pháp luật, xây dựng Bộ quy tắc đạo đức nghề nghiệp, và tăng cường sự tự chủ của các trường đại học.

4.1. Quan điểm thực hiện pháp luật

Luận án nhấn mạnh các quan điểm như bảo đảm quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm của các trường đại học, tính thống nhất trong việc thực hiện pháp luật, và sự minh bạch, bình đẳng trong quyền lợi của viên chức. Các quan điểm này nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho việc thực hiện pháp luật, đồng thời nâng cao chất lượng giáo dục đại học.

4.2. Giải pháp bảo đảm thực hiện pháp luật

Các giải pháp được đề xuất bao gồm hoàn thiện pháp luật về viên chức, xây dựng Bộ quy tắc đạo đức nghề nghiệp nhà giáo, và điều chỉnh thống nhất pháp luật giữa các trường đại học công lập và tư thục. Các giải pháp này nhằm bảo đảm tính minh bạch, bình đẳng và quyền lợi chính đáng của viên chức, đồng thời nâng cao chất lượng giáo dục đại học.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Công cuộc đổi mới toàn diện và hội nhập quốc tế của Việt Nam đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc hoàn thiện kiến trúc thượng tầng pháp lý nhằm giải phóng mọi nguồn lực phát triển xã hội. Trong hệ thống dịch vụ công, giáo dục đại học giữ vai trò là "quốc sách hàng đầu", chịu trách nhiệm trực tiếp đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao phục vụ tiến trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Điểm mốc bản lề trong lịch sử lập pháp Việt Nam là sự ra đời của Luật Viên chức năm 2010, đánh dấu bước chuyển biến căn bản khi chính thức phân tách đội ngũ "viên chức" hoạt động nghề nghiệp trong các đơn vị sự nghiệp công lập ra khỏi đối tượng "cán bộ, công chức" thực thi quyền lực công vụ. Tuy nhiên, việc thực thi thể chế pháp lý mới trong môi trường giáo dục đại học đã bộc lộ những độ trễ và xung đột pháp lý phức tạp. Luận án tiến sĩ luật học với đề tài "Thực hiện pháp luật về viên chức trong trường đại học ở Việt Nam" của tác giả Nguyễn Thị Thu Hương thuộc chuyên ngành Lý luận và Lịch sử nhà nước và pháp luật (mã số chuyên ngành nghiên cứu học thuật) đã tiên phong giải quyết khoảng trống lý luận và thực tiễn mang tính chiến lược này.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi được xác định rõ: Các công trình lý luận pháp lý truyền thống tại Việt Nam (như giáo trình của Đại học Quốc gia Hà Nội, 2005-2007; Trường Đại học Luật Hà Nội, 2010; công trình của Đào Trí Úc, 1993; Nguyễn Minh Đoan, 2009-2013) thường tiếp cận cơ chế thực hiện pháp luật qua 4 hình thức phân lập tuyến tính, trong đó coi "áp dụng pháp luật" của cơ quan công quyền là trọng tâm. Cách tiếp cận này bộc lộ sự bất cập sâu sắc khi áp đặt vào không gian giáo dục đại học – nơi chủ thể thực hiện mang tính đa tầng, thẩm quyền quản trị gắn liền với quyền tự chủ đại học và hoạt động nghề nghiệp của giảng viên đòi hỏi sự bảo đảm tối cao của quyền "tự do học thuật". Luận án tập trung giải quyết hệ thống câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu được đánh số cụ thể:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Bản chất lý luận, đặc trưng cấu trúc và cơ chế tương tác giữa các hình thức thực hiện pháp luật về viên chức trong môi trường giáo dục đại học công lập ở Việt Nam là gì?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Thực trạng thi hành các chế định tuyển dụng, sử dụng, đánh giá, bổ nhiệm, đãi ngộ và kỷ luật viên chức từ mốc đổi mới giáo dục đại học (1997-1998) và đặc biệt từ khi Luật Viên chức 2010 có hiệu lực đang chịu những rào cản, xung đột thể chế nào?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Hệ thống quan điểm và giải pháp đột phá nào có khả năng bảo đảm tính đồng bộ pháp lý, thúc đẩy quyền tự chủ đại học, xóa bỏ bất bình đẳng giữa khu vực công lập - tư thục và tôn trọng quyền tự do học thuật của nhà giáo?
• Giả thuyết nghiên cứu 1 (H1): Quá trình thực hiện pháp luật về viên chức trong trường đại học không vận hành theo các lát cắt phân lập mà tồn tại dưới dạng cấu trúc "lồng chứa" (nested mechanisms), trong đó hành vi sử dụng và thi hành quyền/nghĩa vụ nghề nghiệp của giảng viên quyết định hiệu lực thực tế của các quyết định áp dụng pháp luật quản lý.
• Giả thuyết nghiên cứu 2 (H2): Quyền tự chủ và tự chịu trách nhiệm của trường đại học chỉ đạt hiệu quả tối ưu khi pháp luật giải quyết triệt để sự can thiệp hành chính của "cơ chế cơ quan chủ quản" và thiết lập được Bộ Quy tắc đạo đức nghề nghiệp nhà giáo làm chuẩn mực tự điều chỉnh.

Khung lý thuyết (theoretical framework) của công trình được kiến tạo dựa trên sự giao thoa giữa Thuyết Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, Lý thuyết Quản trị công mới (New Public Management - NPM), Mô hình giáo dục đại học Humboldt (Humboldtian Model) đề cao sự gắn kết hữu cơ giữa nghiên cứu và giảng dạy tự do (Wilhelm von Humboldt, 1810), cùng Triết lý giáo dục thực nghiệm - dân chủ của John Dewey (1916).

Phạm vi nghiên cứu (scope) bao quát tiến trình lịch sử từ năm 1997-1998 đến năm 2015, tập trung khảo sát hệ thống dữ liệu quốc gia về giảng viên (Bảng 3.1: Thống kê viên chức là giảng viên trong các trường cao đẳng, đại học năm học 2014 - 2015, trang 86) cùng dữ liệu điều tra xã hội học pháp luật trực tiếp (Bảng 3.2: Khảo sát giảng viên, chuyên viên sử dụng pháp luật về viên chức trong trường đại học, trang 108) và phân tích cấu trúc thể chế đối sánh (Sơ đồ 3.1: Quản lý viên chức trong hai trường Đại học Quốc gia; Sơ đồ 3.2: Quản lý viên chức trong các trường đại học khác, trang 99). Ý nghĩa khoa học của luận án thể hiện ở việc xác lập cơ sở lý thuyết hoàn chỉnh về địa vị pháp lý của người lao động trí thức trong khu vực dịch vụ công, tạo xung lực pháp lý trực tiếp cho công cuộc đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục đại học Việt Nam.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tình hình nghiên cứu được cấu trúc thành ba dòng học thuật (research streams) chủ đạo với sự tham gia của các học giả tiêu biểu trong nước và quốc tế:

                              TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
[DÒNG 1: LÝ LUẬN THỰC HIỆN PL]    [DÒNG 2: CÔNG VỤ & VIÊN CHỨC]       [DÒNG 3: TRIẾT LÝ & QUẢN TRỊ GDĐH]
• Viện NC Nhà nước & PL (1995)    • TS. Nguyễn Minh Phương (2005)     • John Dewey (1899, 1916, 1938)
• GS.TS. Đào Trí Úc (1993)        • TS. Nguyễn Ngọc Vân (2007)        • Wilhelm von Humboldt (1810)
• PGS.TS. Nguyễn Minh Đoan        • TS. Lương Thanh Cường (2008)      • GS. Ngô Bảo Châu, Hoàng Tụy (2011)
  (2009-2013)                     • Thang Văn Phúc (2005)             • Lâm Quang Thiệp, Johnstone (2007)
• PGS.TS. Phạm Hồng Thái (2009)   • Văn Tất Thu (2010)                • GS. Gopinathan (Singapore, 2005)
• TS. Vũ Thị Hồng Vân (2014)      • Trần Anh Tuấn (2010)              • PGS.TS. Chu Hồng Thanh (2008, 2014)
• TS. Nguyễn Văn Linh (2015)      • Lê Thị Thanh (2013)               • TS. Đặng Thị Minh (2014)

1. Dòng nghiên cứu lý luận về thực hiện pháp luật: Các tác phẩm kinh điển từ Học viện Công vụ Nga (2003), Giáo trình của Khoa Luật - ĐHQGHN (2005-2007), Đại học Luật Hà Nội (2010), cùng các nghiên cứu chuyên sâu của Đào Trí Úc (1993) và Nguyễn Minh Đoan (2009, 2013) đã định hình hệ thống khái niệm về 4 hình thức thực hiện pháp luật (tuân thủ, thi hành, sử dụng, áp dụng). Các luận án tiến sĩ gần đây của Vũ Thị Hồng Vân (2014) về thực hiện pháp luật giáo dục hay Nguyễn Văn Linh (2015) về thủ tục hành chính cấp tỉnh đã vận dụng lý thuyết này vào các phân ngành chuyên biệt, song chưa đi sâu vào quan hệ lao động - nghề nghiệp đặc thù của giảng viên đại học.
2. Dòng nghiên cứu về chế định cán bộ, công chức, viên chức: Giai đoạn trước 2010 ghi nhận các nghiên cứu phân định ngạch bậc của Nguyễn Minh Phương (2005), Nguyễn Ngọc Vân (2007), Lương Thanh Cường (2008), Thang Văn Phúc (2005), Phạm Hồng Thái (2009). Sau khi Luật Viên chức 2010 được ban hành, các công trình của Văn Tất Thu (2010), Trần Anh Tuấn (2010), Lê Thị Thanh (2013), Nguyễn Hùng (2013), và tập thể tác giả Nguyễn Minh Đoan, Lê Đăng Doanh, Bùi Thị Đào (2013) đã tập trung mổ xẻ trách nhiệm pháp lý và chế độ tiền lương nhưng phần lớn vẫn gộp chung viên chức với bộ máy hành chính công quyền.
3. Dòng nghiên cứu về triết lý giáo dục và quản trị đại học: Kế thừa tư tưởng triết học giáo dục của Platon (thế kỷ IV TCN), J.J. Rousseau (thế kỷ XVIII) và đặc biệt là John Dewey với các tác phẩm kinh điển "The School and Society" (1899), "Democracy and Education" (1916), "Experience and Education" (1938). Tại Việt Nam, tư tưởng đại học hiện đại được phát triển qua các công trình của Hoàng Tụy (2004), Nguyễn Thị Bình (2008, 2009), công trình kỷ yếu "Đại học Humboldt 200 năm (1810-2010)" do Ngô Bảo Châu, Pierre Darriulat, Cao Huy Thuần, Hoàng Tụy, Nguyễn Xuân Xanh, Phạm Xuân Yêm (2011) chủ biên, cùng các nghiên cứu quản trị so sánh quốc tế của Gopinathan (Singapore, 2005), Lâm Quang Thiệp, D. Bruce Johnstone, Philip G. Altbach (Hoa Kỳ, 2006-2007), Krissanapong Kirtikara (Thái Lan, 2005), Xie Weihe (Trung Quốc, 2005), Chu Hồng Thanh (2008, 2009, 2014) và Đặng Thị Minh (2014).

Sự đối thoại học thuật trong y văn ghi nhận hai cuộc tranh luận (academic debates) gay gắt:

• Cuộc tranh luận thứ nhất: Giữa trường phái duy trì mô hình quản lý hành chính tập trung truyền thống (coi giảng viên như công chức thừa hành mệnh lệnh nhà nước) đối lập với trường phái quản trị hiện đại đòi hỏi thị trường hóa và hợp đồng hóa hoàn toàn quan hệ lao động đại học theo mô hình kinh tế thị trường (New Public Management).
• Cuộc tranh luận thứ hai: Giữa sự kiểm soát thứ bậc thông qua cơ chế "Bộ chủ quản" nhằm duy trì trật tự thể chế đối lập với đòi hỏi trao quyền tự trị đại học (institutional autonomy) gắn liền với quyền tự do học thuật (academic freedom) tuyệt đối của nhà khoa học.

Vị thế học thuật (Positioning): Luận án định vị mình tại điểm giao thoa giữa luật học và khoa học quản trị giáo dục, khắc phục triệt để hạn chế của các nghiên cứu tiền nhiệm vốn chỉ xem xét viên chức trong sự gắn kết cơ học với công chức. So sánh với các nghiên cứu quốc tế, luận án đối chiếu sâu sắc với mô hình Fonctionnaire d'État của Cộng hòa Pháp (nơi nhân sự đại học thuộc quy chế công chức công vụ rộng), mô hình cải cách Tập đoàn Đại học Quốc gia (National University Corporation Act 2004) của Nhật Bản (chuyển đổi quy chế giảng viên thành nhân viên tập đoàn tự chủ phi công chức), và mô hình cải cách đơn vị sự nghiệp (Shiye Danwei) của Trung Quốc. Từ đó, công trình mở ra hướng tiếp cận lý luận hoàn toàn mới phù hợp với thực tiễn chuyển đổi thể chế tại Việt Nam.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đã tạo ra bước tiến quan trọng trong hệ thống lý luận Nhà nước và Pháp luật thông qua việc tái cấu trúc khái niệm và cơ chế thực hiện pháp luật:

Luận án chỉ rõ sự chuyển biến lịch sử qua các văn bản lập hiến và lập pháp: Trong Sắc lệnh số 76/SL ngày 20/5/1950 của Chủ tịch Hồ Chí Minh, thuật ngữ "công chức" được quy định là "những công dân Việt Nam được chính quyền nhân dân tuyển để giữ một chức vụ thường xuyên trong các cơ quan Chính phủ, ở trong hay ngoài nước đều là công chức theo qui chế này, trừ những trường hợp riêng do Chính phủ qui định". Trải qua các bản Hiến pháp 1980, 1992 và đến Hiến pháp 2013, thuật ngữ đã tiến hóa thành "cán bộ, công chức, viên chức". Điều 2 Luật Viên chức 2010 đã pháp điển hóa định nghĩa: "Viên chức là công dân Việt Nam được tuyển dụng theo vị trí việc làm, làm việc tại đơn vị sự nghiệp công lập theo chế độ hợp đồng làm việc, hưởng lương từ quỹ lương của đơn vị sự nghiệp công lập theo quy định của pháp luật".

Từ nền tảng đó, luận án xác lập mệnh đề lý thuyết cốt lõi: "Thực hiện pháp luật về viên chức trong trường đại học do nhiều chủ thể khác nhau thực hiện, chủ yếu trong phạm vi trường đại học, các hình thức thực hiện lồng chứa trong nhau và hình thức áp dụng pháp luật không phải là hình thức phổ biến nhất trong bốn hình thức".

Mô hình lý thuyết chỉ ra rằng, khác với cơ quan hành chính thuần túy, trong trường đại học, việc ban hành quyết định hành chính (áp dụng pháp luật) của lãnh đạo nhà trường thực chất là sự cụ thể hóa nghĩa vụ tổ chức (thi hành pháp luật), đồng thời tạo không gian pháp lý cho giảng viên thực hiện quyền nghiên cứu, giảng dạy (sử dụng pháp luật) dựa trên nền tảng nghiêm ngặt của việc không vi phạm điều cấm (tuân thủ pháp luật).

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa chiều ba trụ cột lý thuyết: (1) Thuyết Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa về tính tối cao của luật pháp; (2) Lý thuyết Tự do học thuật gắn với trách nhiệm xã hội (Humboldt - Dewey tradition); và (3) Lý thuyết Quản trị đại học tự chủ (University Governance).

                      KHUNG PHÂN TÍCH QUẢN TRỊ VIÊN CHỨC ĐẠI HỌC
[TRỤ CỘT PHÁP LÝ]                  [TRỤ CỘT HỌC THUẬT]                 [TRỤ CỘT QUẢN TRỊ]
Thuyết Nhà nước pháp quyền XHCN    Triết lý Tự do học thuật            Lý thuyết Quản trị tự chủ
• Tính tối thượng của Luật         • Tự do nghiên cứu & sáng tạo       • Phân cấp quản lý toàn diện
• Xác lập địa vị pháp lý           • Độc lập trong chuyên môn          • Cơ chế giải trình minh bạch
• Bảo vệ quyền con người           • Bộ quy tắc đạo đức nghề nghiệp    • Xóa bỏ cơ chế Bộ chủ quản
                [MỤC TIÊU: NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG NGUỒN NHÂN LỰC ĐẠI HỌC]

Các đóng góp khái niệm:

• Lao động của viên chức đại học: Được định nghĩa là hoạt động mang tính chuyên môn sâu, cung cấp "sản phẩm phi hiện vật" phục vụ lợi ích công cộng thiết yếu của xã hội, hoàn toàn không mang tính quyền lực nhà nước nhưng đòi hỏi chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp và trách nhiệm pháp lý đặc thù.
• Quyền tự do học thuật trong khuôn khổ pháp quyền: Sự khẳng định rằng quyền nghiên cứu khoa học, tự do tư tưởng và truyền bá tri thức của giảng viên phải được pháp luật bảo vệ như một quyền năng pháp lý độc lập, không bị can thiệp bởi ý chí chủ quan của cơ quan hành chính.
• Điều kiện biên (Boundary conditions): Khung phân tích áp dụng trực tiếp cho các cơ sở giáo dục đại học công lập trong tiến trình chuyển đổi sang cơ chế tự chủ tài chính và tự chủ tổ chức nhân sự tại Việt Nam, đồng thời đặt ra giới hạn so sánh đối với khu vực ngoài công lập.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án áp dụng lập trường triết học hiện thực pháp lý phê phán (Critical Legal Realism) kết hợp với chủ nghĩa thực chứng pháp lý (Legal Positivism). Thiết kế nghiên cứu sử dụng phương pháp hỗn hợp (Mixed-methods design) kết hợp chặt chẽ giữa nghiên cứu pháp lý chuẩn tắc (Doctrinal Legal Research) và nghiên cứu xã hội học pháp luật thực nghiệm (Empirical Socio-legal Research).

Cấu trúc nghiên cứu đa cấp độ (Multi-level design) được thiết lập rõ ràng:

1. Cấp độ vĩ mô (Macro-level): Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật quốc gia (Hiến pháp, Luật Viên chức 2010, Luật Giáo dục, Luật Giáo dục đại học, các Nghị định và Thông tư liên tịch).
2. Cấp độ trung gian (Meso-level): Thể chế nội bộ của các cơ sở giáo dục đại học, đối sánh giữa mô hình tự chủ phân cấp của hai Đại học Quốc gia (Sơ đồ 3.1) và mô hình quản lý phụ thuộc bộ ngành của các trường đại học trực thuộc khác (Sơ đồ 3.2).
3. Cấp độ vi mô (Micro-level): Ý thức pháp luật, hành vi tuân thủ, thi hành, sử dụng và thụ hưởng chính sách của đội ngũ giảng viên, chuyên viên và cán bộ quản lý giáo dục.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý thông tin tuân thủ nghiêm ngặt chuẩn mực khoa học:

• Chiến lược chọn mẫu: Kết hợp phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng (stratified random sampling) và chọn mẫu có chủ đích (purposive sampling) đối với các nhóm đối tượng: cán bộ quản lý (Hiệu trưởng, Trưởng khoa, Trưởng phòng Tổ chức cán bộ), giảng viên trực tiếp giảng dạy và chuyên viên hành chính tại các đại học trọng điểm quốc gia, đại học vùng và các trường đại học chuyên ngành.
• Tam giác hóa dữ liệu (Data Triangulation): Kiểm chứng chéo giữa 3 nguồn dữ liệu: (i) Cơ sở dữ liệu văn bản pháp quy thực định; (ii) Số liệu thống kê hành chính chính thức của Bộ Giáo dục và Đào tạo; (iii) Kết quả khảo sát thực địa thông qua bảng hỏi và phỏng vấn sâu chuyên gia.
• Độ tin cậy và giá trị pháp lý: Các thang đo đánh giá thực hiện pháp luật được thiết kế dựa trên các tiêu chuẩn: tính đầy đủ, tính đồng bộ, tính khả thi của văn bản và mức độ bảo đảm quyền tự chủ, tự do học thuật của viên chức.

Data và phân tích

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu xác thực, phong phú:

• Dữ liệu thống kê quy mô quốc gia: Phân tích thực trạng đội ngũ qua Bảng 3.1 (Thống kê viên chức là giảng viên trong các trường cao đẳng, đại học năm học 2014 - 2015, trang 86), phản ánh quy mô, cơ cấu học hàm, học vị, tỷ lệ giảng viên/sinh viên và áp lực biên chế trong bối cảnh đổi mới giáo dục.
• Dữ liệu khảo sát thực nghiệm: Phân tích Bảng 3.2 (Khảo sát giảng viên, chuyên viên sử dụng pháp luật về viên chức trong trường đại học, trang 108), đo lường nhận thức, tần suất sử dụng quy định pháp luật để bảo vệ quyền lợi, mức độ tham gia vào quy trình quản trị nhà trường và các vướng mắc trong ký kết hợp đồng làm việc (HĐLV).
• Phân tích cấu trúc thể chế đối sánh: Giải phẫu mô hình phân cấp quản lý viên chức qua Sơ đồ 3.1 và Sơ đồ 3.2 (trang 99), chỉ rõ sự khác biệt căn bản về quyền hạn tự chủ tuyển dụng, bổ nhiệm giữa hai Đại học Quốc gia (Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh - được phân cấp quyền lực trực tiếp từ Thủ tướng Chính phủ) so với các trường đại học chịu sự quản lý trực tiếp của các Bộ chủ quản chuyên ngành và UBND cấp tỉnh.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Xung đột thể chế và tình trạng "hỗn loạn" văn bản: Thực tiễn thi hành pháp luật về viên chức trong trường đại học chịu sự điều chỉnh phân tán của hàng loạt văn bản do nhiều cơ quan ban hành ở các thời điểm khác nhau (Luật Giáo dục, Luật Giáo dục đại học, Luật Viên chức, Bộ luật Lao động và các văn bản hướng dẫn). Sự thiếu đồng bộ này tạo ra "khoảng trống pháp lý" (legal vacuum) và sự xung đột quy phạm, làm suy giảm hiệu lực điều chỉnh của Luật Viên chức 2010.
2. Rào cản từ "Cơ chế Bộ chủ quản": Luận án chứng minh cơ chế cơ quan chủ quản là điểm nghẽn lớn nhất kìm hãm quyền tự chủ đại học. Phân tích đối chiếu Sơ đồ 3.1 và 3.2 cho thấy, trong khi các Đại học Quốc gia có quyền tự chủ cao hơn trong tổ chức bộ máy và nhân sự, các trường đại học trực thuộc bộ ngành vẫn bị trói buộc bởi cơ chế xin - cho về chỉ tiêu biên chế, tuyển dụng và bổ nhiệm chức danh, làm triệt tiêu tính chủ động và cạnh tranh lành mạnh.
3. Sự méo mó trong các hình thức thực hiện pháp luật: Khảo sát thực tế tại Bảng 3.2 chỉ ra rằng hoạt động "áp dụng pháp luật" của các cơ quan quản lý nhà nước thường xuyên can thiệp sâu vào các quan hệ học thuật nội bộ; trong khi đó, hình thức "sử dụng pháp luật" của giảng viên để thực hiện quyền tự do học thuật, tự chủ nghiên cứu khoa học lại bị thu hẹp do thiếu cơ chế bảo đảm và bảo vệ cụ thể.
4. Bất bình đẳng pháp lý công lập - tư thục: Quá trình thực hiện pháp luật tạo ra sự phân biệt đối xử sâu sắc và thiếu căn cứ khoa học giữa giảng viên trường đại học công lập (chịu sự điều chỉnh của Luật Viên chức, hưởng chế độ bảo đảm sự nghiệp) và người lao động trong trường đại học tư thục (chịu sự điều chỉnh của Bộ luật Lao động), gây rào cản cho sự liên thông và phát triển đồng bộ của thị trường lao động giáo dục đại học.

Implications đa chiều

• Ý nghĩa lý luận: Bổ sung vào kho tàng lý luận Nhà nước và Pháp luật mô hình lý giải mới về thực hiện pháp luật trong các tổ chức dịch vụ công tri thức cao, phân định ranh giới giữa quyền lực hành chính công và quyền tự do chuyên môn học thuật.
• Ý nghĩa phương pháp luận: Cung cấp khung tiêu chí và quy trình khảo sát thực chứng có khả năng nhân rộng cho các nghiên cứu đánh giá hiệu quả thi hành pháp luật trong các phân ngành y tế, khoa học và công nghệ.
• Khuyến nghị chính sách và thực tiễn:
  • Hoàn thiện pháp luật thực định: Sửa đổi Luật Giáo dục đại học và Luật Viên chức theo hướng ban hành các quy định chuyên biệt điều chỉnh viên chức giảng dạy đại học; quy định rõ tiêu chuẩn vị trí việc làm, hợp đồng làm việc đặc thù và cơ chế bảo vệ quyền tự do học thuật.
  • Xóa bỏ cơ chế Bộ chủ quản: Chuyển đổi phương thức quản lý nhà nước từ can thiệp hành chính vi mô sang quản lý chất lượng vĩ mô thông qua kiểm định độc lập và khung tiêu chuẩn quốc gia; trao quyền tự chủ tuyệt đối về nhân sự cho Hội đồng trường.
  • Ban hành Bộ Quy tắc đạo đức nghề nghiệp nhà giáo: Thể chế hóa các chuẩn mực đạo đức thành công cụ tự điều chỉnh, kết hợp hài hòa giữa quy phạm pháp luật và quy phạm xã hội.
  • Bình đẳng hóa công - tư: Xây dựng khung pháp lý thống nhất điều chỉnh tiêu chuẩn chức danh, chế độ đãi ngộ và quyền tự do học thuật của giảng viên không phân biệt loại hình sở hữu cơ sở đào tạo.
  • Phát huy vai trò hiệp hội nghề nghiệp: Củng cố và phát triển Hội Giáo chức Việt Nam trở thành tổ chức nghề nghiệp độc lập có chức năng giám sát, tư vấn chính sách và bảo vệ quyền lợi hợp pháp cho giảng viên.

Limitations và Future Research

• Hạn chế về phạm vi và thời gian: Do khung thời gian nghiên cứu tập trung sâu vào giai đoạn bản lề từ 1997-1998 đến 2015, các biến động lập pháp và thực tiễn sau thời điểm Luật Giáo dục đại học sửa đổi năm 2018 chưa được lượng hóa đầy đủ trong hệ thống dữ liệu thực nghiệm của luận án.
• Hạn chế về khách thể khảo sát: Phạm vi nghiên cứu chủ yếu tập trung vào hệ thống đại học công lập thuộc hệ thống dân sự; các cơ sở giáo dục đại học thuộc lực lượng vũ trang (quân đội, công an) và các trường đại học có vốn đầu tư nước ngoài chưa được đưa vào phạm vi phân tích do tính đặc thù riêng biệt về chế độ pháp lý nhân sự.
• Điều kiện biên (Boundary conditions): Các phát hiện và đề xuất giải pháp gắn liền với bối cảnh chuyển đổi kinh tế - xã hội của Việt Nam, đòi hỏi sự điều chỉnh khi áp dụng vào các quốc gia có mô hình pháp lý và mức độ tự trị đại học khác biệt.
• Chương trình nghiên cứu tương lai (Future research agenda):
  1. Nghiên cứu cơ chế tài phán độc lập giải quyết tranh chấp hợp đồng làm việc và vi phạm quyền tự do học thuật trong trường đại học tự chủ.
  2. Đánh giá tác động kinh tế lượng (Econometric impact assessment) của cơ chế tự chủ tài chính toàn phần đến năng suất công bố khoa học quốc tế của viên chức giảng viên.
  3. Khảo sát và hoàn thiện khung pháp lý về quyền sở hữu trí tuệ, thương mại hóa sáng chế và địa vị pháp lý của viên chức đại học khi tham gia doanh nghiệp khoa học công nghệ (Spin-off).
  4. Nghiên cứu tác động của trí tuệ nhân tạo (AI) và chuyển đổi số đến nghĩa vụ và chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp của giảng viên đại học.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật (Academic impact): Luận án là công trình tiên phong nghiên cứu chuyên biệt, có hệ thống dưới góc độ lý luận nhà nước và pháp luật về viên chức đại học tại Việt Nam. Công trình ước tính là nguồn trích dẫn nền tảng cho các luận văn, luận án và bài báo khoa học thuộc các chuyên ngành Luật Hành chính, Luật Lao động, Lý luận Nhà nước và Pháp luật, và Quản lý Giáo dục.
• Chuyển đổi lĩnh vực giáo dục đại học: Cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp cho ban giám hiệu, hội đồng trường của hơn 200 trường đại học công lập trong việc tái cấu trúc quy chế quản trị nhân sự nội bộ, chuyển đổi từ cơ chế biên chế trọn đời sang hợp đồng làm việc linh hoạt gắn với vị trí việc làm và hiệu suất công tác.
• Ảnh hưởng chính sách công: Cung cấp các kiến nghị lập pháp xác thực cho Ủy ban Văn hóa, Giáo dục của Quốc hội, Ban Tuyên giáo Trung ương, Bộ Tư pháp, Bộ Nội vụ và Bộ Giáo dục và Đào tạo trong quá trình tổng kết, sửa đổi Luật Viên chức và Luật Giáo dục đại học.
• Lợi ích xã hội: Thúc đẩy môi trường học thuật dân chủ, minh bạch, bảo vệ quyền lợi chính đáng của đội ngũ trí thức nhà giáo, từ đó nâng cao trực tiếp chất lượng đào tạo nguồn nhân lực quốc gia.
• Giá trị quốc tế: Đóng góp vào kho tàng y văn quốc tế một nghiên cứu trường hợp điển hình (case-study) về sự biến đổi quy chế pháp lý của lực lượng lao động tri thức trong tiến trình chuyển dịch từ nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung sang kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới nghiên cứu học thuật: Tiếp cận một khung lý thuyết đột phá về cấu trúc "lồng chứa" của thực hiện pháp luật, hệ thống khái niệm chuẩn mực về viên chức đại học và nguồn tài liệu tham khảo phong phú về lịch sử lập pháp công vụ - viên chức.
• Các nhà khoa học và Giảng viên đại học: Hiểu rõ địa vị pháp lý, quyền và nghĩa vụ theo luật định; nhận diện các công cụ pháp lý để tự bảo vệ quyền tự do học thuật, tự do sáng tạo và các quyền lợi kinh tế - nghề nghiệp chính đáng.
• Lãnh đạo và Nhà quản trị đại học (Hội đồng trường, Hiệu trưởng, Phòng Tổ chức cán bộ): Sở hữu cẩm nang lý luận và thực tiễn để ban hành các quy chế nội bộ đúng luật, thiết kế quy trình tuyển dụng - bổ nhiệm minh bạch, giảm thiểu tranh chấp lao động và tối ưu hóa nguồn nhân lực học thuật.
• Nhà hoạch định chính sách và Cơ quan lập pháp (Quốc hội, Chính phủ, Bộ Nội vụ, Bộ GD&ĐT): Sử dụng hệ thống luận cứ khoa học và giải pháp khả thi của luận án để sửa đổi văn bản quy phạm pháp luật, loại bỏ cơ chế cơ quan chủ quản và xây dựng môi trường pháp lý thúc đẩy tự chủ đại học thực chất.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào? Trả lời: Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất là việc tái định nghĩa và mô hình hóa cấu trúc thực hiện pháp luật trong trường đại học theo mô hình "lồng chứa" (nested structure), phá vỡ quan niệm truyền thống của trường phái pháp lý Xô Viết và Việt Nam vốn coi 4 hình thức thực hiện pháp luật (tuân thủ, thi hành, sử dụng, áp dụng) là các phân đoạn độc lập và áp dụng pháp luật là phổ biến nhất. Luận án đã mở rộng Lý thuyết về Cơ chế điều chỉnh pháp luật (Theory of Legal Regulation Mechanism) của Đào Trí Úc (1993) và Nguyễn Minh Đoan (2010), tích hợp với Lý thuyết Tự do học thuật Humboldt (1810) để khẳng định bản chất "phi quyền lực" nhưng "chuyên môn hóa cao" của lao động viên chức đại học.
2. Đổi mới phương pháp luận của luận án thể hiện ra sao khi đối chiếu với các công trình tiền nhiệm? Trả lời: So với các công trình trước đây như của Lương Thanh Cường (2008) hay Vũ Thị Hồng Vân (2014) chủ yếu sử dụng phương pháp phân tích văn bản pháp luật thuần túy (pure doctrinal analysis) hoặc tiếp cận quản trị giáo dục chung chung của Đặng Bá Lãm (2005), luận án đã kết hợp phương pháp luận đa ngành: tiếp cận xã hội học pháp luật định lượng (khảo sát thực chứng tại Bảng 3.2), thống kê quy mô vĩ mô (Bảng 3.1) và phân tích cấu trúc thể chế đối sánh (Sơ đồ 3.1 & 3.2), đồng thời so sánh lập pháp với 3 mô hình quốc tế (Pháp, Nhật Bản, Trung Quốc).
3. Phát hiện bất ngờ và phản trực giác nhất trong luận án là gì? Trả lời: Phát hiện bất ngờ nhất là việc Luật Viên chức 2010 ra đời với mục tiêu giải phóng tính tự chủ cho đơn vị sự nghiệp nhưng trên thực tế lại tạo ra sự phân mảnh pháp lý và xung đột quy phạm trầm trọng hơn trong giáo dục đại học. Việc thiếu một luật chuyên biệt điều chỉnh nhà giáo đại học cùng sự duy trì cơ chế "Bộ chủ quản" đã khiến hoạt động "áp dụng pháp luật" bị lạm dụng thành các thủ tục hành chính kiểm soát, làm suy giảm động lực nghiên cứu và quyền tự do học thuật của giảng viên so với kỳ vọng ban đầu.
4. Luận án có cung cấp giao thức nhân bản (Replication protocol) cho các nghiên cứu tiếp theo không? Trả lời: Có. Luận án thiết lập hệ thống tiêu chí đánh giá hiệu quả thực hiện pháp luật gồm 4 nhóm chỉ số định lượng và định tính: (1) Tính đầy đủ, đồng bộ và thống nhất của hệ thống VBQPPL; (2) Mức độ phân cấp và tự chủ thực tế của người đứng đầu cơ sở; (3) Tỷ lệ bảo đảm quyền và lợi ích nghề nghiệp, tự do học thuật của người lao động; (4) Mức độ hoàn thiện của các quy tắc đạo đức và thiết chế bổ trợ xã hội. Khung giao thức này có thể áp dụng nguyên vẹn để đánh giá thực hiện pháp luật về viên chức tại các đơn vị sự nghiệp công lập khác như y tế, khoa học và công nghệ.
5. Chương trình nghiên cứu 10 năm (10-year research agenda) được vạch ra từ luận án gồm những gì? Trả lời: Chương trình nghiên cứu dài hạn tập trung vào 4 định hướng: (1) Xây dựng Luật Nhà giáo chuyên biệt nhằm thống nhất quy chế pháp lý cho đội ngũ giảng viên công lập và tư thục; (2) Thiết lập mô hình quản trị Hội đồng trường thực quyền hậu xóa bỏ Bộ chủ quản; (3) Hoàn thiện cơ chế bảo vệ quyền tự do học thuật và giải quyết tranh chấp hợp đồng làm việc qua trọng tài lao động chuyên biệt; (4) Tái định vị địa vị pháp lý của viên chức nghiên cứu trong bối cảnh chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo và hội nhập đại học quốc tế.

Kết luận

1. Xác lập nền tảng lý luận chuyên biệt: Luận án đã hệ thống hóa và phát triển hoàn chỉnh khái niệm, bản chất, đặc điểm và vai trò của việc thực hiện pháp luật về viên chức trong trường đại học, khẳng định tính đặc thù nghề nghiệp phi quyền lực và cấu trúc thực hiện "lồng chứa" thay thế mô hình phân lập truyền thống.
2. Phân định rõ ràng tiến trình lập pháp lịch sử: Phân tích sâu sắc sự tiến hóa thể chế từ Sắc lệnh 76/SL (1950), Pháp lệnh Cán bộ công chức (1998, 2003) đến Luật Viên chức (2010), luận giải cơ sở khoa học của việc tách biệt hoạt động công vụ của công chức và hoạt động nghề nghiệp của viên chức giáo dục.
3. Đánh giá toàn diện thực trạng thể chế: Sử dụng dữ liệu thực chứng (Bảng 3.1, Bảng 3.2) và sơ đồ cấu trúc thể chế (Sơ đồ 3.1, Sơ đồ 3.2) để vạch trần các điểm nghẽn: sự chồng chéo văn bản quy phạm pháp luật, sự cản trở của cơ chế Bộ chủ quản, sự lấn át của áp dụng hành chính và bất bình đẳng giữa khu vực công lập - tư thục.
4. Tiếp thu có chọn lọc kinh nghiệm quốc tế: Đúc kết các giá trị tham khảo cốt lõi từ mô hình quy chế công chức của Pháp, mô hình tập đoàn hóa đại học quốc gia của Nhật Bản và mô hình cải cách đơn vị sự nghiệp của Trung Quốc để vận dụng sáng tạo vào điều kiện Việt Nam.
5. Đề xuất hệ thống giải pháp đột phá, khả thi: Kiến nghị lộ trình hoàn thiện pháp luật đồng bộ, xóa bỏ cơ chế cơ quan chủ quản, tăng cường tự chủ gắn liền với trách nhiệm giải trình, ban hành Bộ Quy tắc đạo đức nghề nghiệp nhà giáo và nâng cao vai trò của các hiệp hội nghề nghiệp như Hội Giáo chức.
6. Mở ra các hướng nghiên cứu học thuật mới: Định hình bước chuyển biến mang tính mô thức (paradigm shift) từ quản lý hành chính áp đặt sang quản trị đại học tự chủ dựa trên nhà nước pháp quyền và chuẩn mực chuyên môn, đặt nền móng lý thuyết vững chắc cho sự phát triển bền vững của nền giáo dục đại học Việt Nam trong kỷ nguyên toàn cầu hóa.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN Viên chức trong các đơn vị sự nghiệp giáo dục nói chung, trong khối các trường đại học nói riêng là lực lượng lao động chính, nhân tố quan trọng tác động, thúc đẩy và quyết định chất lượng giáo dục. Chính vì thế, việc thực hiện, hoàn thiện pháp luật đối về viên chức trong lĩnh vực này không chỉ là cơ sở, điều kiện để phát huy nhân tố con người trong lĩnh vực giáo dục mà còn là nhiệm vụ thường xuyên của quá trình hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam trong giai đoạn hiện nay. Thực hiện pháp luật về viên chức trong trường đại học ở Việt Nam là một bộ phận của quá trình thực hiện pháp luật nói chung, có liên quan chặt chẽ với pháp luật về viên chức và pháp luật về giáo dục đại học. Do ý nghĩa và tầm quan trọng của nó, trong thời gian qua, các vấn đề liên quan đến pháp luật về viên chức trong trường đại học đã thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu trong và ngoài nước.

Trong chương này, Luận án rà soát, phân tích tổng quan các công trình nghiên cứu về đề tài mà đã được thực hiện bởi các tác giả trong nước và trên thế giới. Trên cơ sở đó, Luận án tìm ra những khoảng trống về mặt học thuật cần tiếp tục nghiên cứu và khẳng định tính cấp thiết, đóng góp của Luận án. Để phân tích, đánh giá được toàn diện các công trình nghiên cứu hiện có liên quan tới thực hiện pháp luật về viên chức trong trường đại học, Luận án đã xem xét ba khía cạnh: tình hình nghiên cứu về thực hiện pháp luật (mục 1.), nghiên cứu về cán bộ, công chức, viên chức (mục 1.) và nghiên cứu về giáo dục, giáo dục đại học (mục 1. Các nghiên cứu về thực hiện pháp luật Nghiên cứu về thực hiện pháp luật là một trong những nội dung quan trọng của lý luận về pháp luật, xuất hiện trong rất nhiều công trình có tính chất giáo khoa ở các cơ sở đào tạo trong và ngoài nước.

Các công trình nhiên cứu này đều dành một chương để giải quyết những khía cạnh cơ bản về thực hiện pháp luật: đưa ra 7 quan niệm về thực hiện pháp luật, các hình thức thực hiện pháp luật và tập trung luận giải về áp dụng pháp luật - một hình thức thực hiện pháp luật. Trước hết cần kể tới các công trình như: Lý luận Nhà nước và pháp luật. Học viện Công vụ Nga. 2003 [53]; Giáo trình Lý luận Nhà nước và pháp luật, NXB.

Sách tiếng Nga [100]; Giáo trình Lý luận về nhà nước và pháp luật của Khoa Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội, 2005-2007 [72]; Lý luận Nhà nước và pháp luật của tác giả Phạm Hồng Thái, Đinh Văn Mậu, NXB Giao thông Vận tải, 2009 [105] và Giáo trình Lý luận nhà nước và pháp luật của Trường đại học Luật Hà Nội, NXB Công an nhân dân, 2010 [126]. Những năm gần đây, các công trình nghiên cứu của các tác giả Việt Nam về thực hiện pháp luật được công bố nhiều hơn và có chiều sâu hơn, tập trung làm rõ hơn những vấn đề lý luận cơ bản về thực hiện pháp luật và thực tiễn áp dụng pháp luật trong một số lĩnh vực cụ thể như hình sự, dân sự, hành chính, đất đai. ở Việt Nam nhưng chưa có công trình nghiên cứu chuyên biệt về thực hiện pháp luật đối với viên chức trong trường đại học như: các công trình nghiên cứu của PGS. Nguyễn Minh Đoan từ năm 2009 đến năm 2013: “Thực hiện và áp dụng pháp luật ở Việt Nam”, nhà xuất bản Chính trị Quốc gia, “Thực hiện pháp luật và văn hoá pháp lý trong đời sống xã hội”, NXB.

Cũng có đề tài luận án tiến sĩ liên quan tới thực hiện pháp luật trong các lĩnh vực cụ thể đã được các tác giả bảo vệ thành công. Có thể kể đến luận án tiến sĩ luật học “Thực hiện pháp luật về giáo dục trong các trường đại học ở Việt Nam hiện nay” của tác giả Vũ Thị Hồng Vân (bảo vệ thành công năm 2014) đã làm sáng tỏ những vấn đề lý luận cơ bản thực hiện pháp luật về giáo dục trong các trường đại học như: xây dựng khái niệm thực hiện pháp luật về giáo dục, thực hiện pháp luật về giáo dục trong các trường đại học, các yếu tố ảnh hưởng đến việc thực hiện pháp luật về giáo dục trong các trường đại học. Đồng thời, trên cơ sở đánh giá những kết quả đạt được cũng như những tồn tại, hạn chế, nguyên nhân của hạn chế của thực 8 trạng thực hiện pháp luật về giáo dục, và pháp luật về giáo dục đại học trong các giai đoạn khác nhau, tác giả đã đề xuất được hệ thống đồng bộ các giải pháp bảo đảm thực hiện pháp luật về giáo dục trong các trường đại học ở nước ta: nâng cao nhận thức, hoàn thiện pháp luật về giáo dục, kiện toàn tổ chức bộ máy quản lý nhà nước, bảo đảm điều kiện vật chất cho việc thực hiện pháp luật về giáo dục… Đề tài luận án tiến sĩ luật học: “Thực hiện pháp luật về giải quyết thủ tục hành chính của cơ quan nhà nước cấp tỉnh ở Việt Nam hiện nay” được tác giả Nguyễn Văn Linh (bảo vệ thành công năm 2015) đã phân tích, làm nổi bật những vấn đề lý luận về thực hiện pháp luật nói chung, về thực hiện pháp luật giải quyết thủ tục hành chính của các cơ quan hành chính nhà nước cấp tỉnh như: khái niệm pháp luật về giải quyết thủ tục hành chính, đặc điểm, nội dung, các hình thức văn bản pháp luật về giải quyết thủ tục hành chính, khái niệm thực hiện pháp luật về giải quyết thủ tục hành chính, những đặc điểm, yêu cầu và điều kiện bảo đảm thực hiện pháp luật này của các cơ quan nhà nước cấp tỉnh hiện nay. Trên cơ sở tìm hiểu pháp luật về giải quyết thủ tục hành chính của một số nước đồng thời khái quát thực trạng, rút ra những ưu điểm, hạn chế trong thực hiện pháp luật về giải quyết thủ tục hành chính theo cơ chế một cửa, một cửa liên thông tại cơ quan nhà nước cấp tỉnh trong tiến trình cải cách hành chính, trong cải cách nền hành chính nhà nước ở địa phương, tác giả đưa ra những quan điểm, giải pháp bảo đảm thực hiện pháp luật về giải quyết thủ tục hành chính tại cơ quan nhà nước cấp tỉnh ở Việt Nam hiện nay.

Trên các tạp chí, nhiều bài viết xuất hiện đã thể hiện vấn đề thực hiện pháp luật luôn nhận được sự quan tâm đáng kể của các tác giả và được nghiên cứu dưới nhiều khía cạnh khác nhau. Đó là bài: “Thực hiện tốt Luật Viên chức để tiếp tục đổi mới cơ chế quản lý và nâng cao chất lượng phục vụ của khu vực sự nghiệp công lập” trên Tạp chí Tổ chức nhà nước, số 1, trang 4-9; [109] của tác giả Trần Văn Tuấn; Bài “Khắc phục tình trạng “hỗn loạn” của văn bản quy phạm pháp luật” đăng trên tạp chí Luật sư số 05 (tháng 7 năm 2014) của PGS.LS Chu Hồng Thanh [118]. Các nghiên cứu về cán bộ, công chức, viên chức Nghiên cứu về cán bộ, công chức, viên chức nhìn chung đã phong phú hơn, đa chiều hơn (dưới góc độ pháp lý, quản lý và tâm lý học). Giai đoạn trước năm 9 2010 (trước khi có Luật Viên chức ra đời), công chức và viên chức đều được điều chỉnh chung trong các văn bản pháp luật của nhà nước và các văn bản pháp lý của những cơ quan hữu quan, chưa có sự phân tách rõ ràng về các đối tượng làm việc trong các cơ quan hành chính với cơ quan sự nghiệp, dịch vụ công.

Tuy nhiên, do nhu cầu của hoạt động áp dụng pháp luật đòi hỏi phải có sự xác định và phân biệt, so sánh, nhận dạng giữa công chức và viên chức nên bước đầu đã có một số đề tài khoa học cấp bộ được triển khai. Đầu tiên phải kể đến đề tài cấp bộ “Luận cứ khoa học phân định ngạch công chức, ngạch viên chức” nghiệm thu năm 2005 do TS.Nguyễn Minh Phương - Bộ Nội vụ chủ nhiệm đề tài. Tiếp theo, năm 2007, Bộ Nội vụ tiến hành nghiệm thu đề tài: “Cơ sở khoa học của đào tạo, bồi dưỡng cán bộ, công chức hành chính theo nhu cầu công việc” do TS. Nguyễn Ngọc Vân làm chủ nhiệm [16].

Năm 2008, tác giả Lương Thanh Cường bảo vệ thành công Luận án tiến sỹ với đề tài: “Hoàn thiện chế định về pháp luật công vụ, công chức ở Việt Nam hiện nay” [23]. Mặc dù các tác giả đã cố gắng giải quyết những vấn đề rất quan trọng, cấp thiết của khoa học pháp lý và thực tiễn áp dụng pháp luật yêu cầu là chỉ rõ tiêu chí để phân biệt công chức và viên chức, cơ sở khoa học của đào tạo, bồi dưỡng cán bộ, công chức hành chính theo nhu cầu công việc nhưng chủ yếu chỉ xem xét vấn đề theo phương diện lý luận. Về phía các nhà khoa học, nhà quản lý và cả các nhà tâm lý xã hội cũng đã dựa trên cơ sở các văn bản pháp luật điều chỉnh đối với cán bộ, công chức, viên chức cũng như thực trạng việc áp dụng các văn bản này trong thực tiễn để hướng đến nghiên cứu về việc thực hiện, áp dụng pháp luật về công chức, viên chức. Phần lớn các công trình khoa học đều chú ý đề cập, khai thác nghiên cứu việc xây dựng, quản lý, phát triển đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức trong điều kiện thực hiện công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.

Trong đó, các tác giả đã nhấn mạnh đến việc phải chú ý bảo đảm, điều chỉnh về mặt quy chế pháp lý và điều kiện vật chất, tinh thần một cách phù hợp, tương xứng với sự đóng góp của cán bộ, công chức, viên chức. Có thể kể đến các công trình như: Tác giả Chu Văn Đức nghiên cứu về “Vấn đề động viên viên chức”, đăng trên Tạp chí Tâm lý học, số 2, năm 2004 trang 41 - 45 [40]; Tác giả Thang Văn Phúc và Nguyễn Minh Phương 10 năm 2005 đồng chủ biên cuốn sách: “Cơ sở lý luận và thực tiễn xây dựng đội ngũ cán bộ công chức” do NXB Chính trị Quốc gia phát hành [91]; Tác giả Nguyễn Trọng Điều có bài: “Xây dựng đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức đáp ứng yêu cầu hội nhập” đăng trên Tạp chí Cộng sản, số 13, trang 19 - 22, năm 2006, [34] và tác giả PGS. Phạm Hồng Thái có bài “Sự điều chỉnh của pháp luật về viên chức” đăng trên Tạp chí tổ chức Nhà nước, số 1, trang 27-29, năm 2009 [115].