Luận án tiến sĩ luật học: Kiểm sát việc giải quyết các vụ án hành chính ở Việt Nam hiện nay

Luận án tiến sĩ luật học phân tích kiểm sát việc giải quyết các vụ án hành chính ở việt nam hiện nay, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực nghiệm, đóng góp tri thức mới cho

• Chuyên ngành: Luật học
• Đề tài: Kiểm sát giải quyết vụ án hành chính tại Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tình hình nghiên cứu trong nước
• 1.2. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài
• 1.3. Đánh giá tình hình nghiên cứu có liên quan đến đề tài luận án
• 1.4. Các giả thiết thuyết đặt ra cần phải tiếp tục nghiên cứu của luận án
• 1.5. Kết luận chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ KIỂM SÁT VIỆC GIẢI QUYẾT CÁC VỤ ÁN HÀNH CHÍNH
• 2.1. Khái niệm, đặc điểm, ý nghĩa và nguyên tắc của hoạt động kiểm sát việc giải quyết vụ án hành chính
• 2.2. Các yếu tố tác động đến hoạt động kiểm sát việc giải quyết vụ án hành chính của Viện kiểm sát nhân dân
• 2.3. Kết luận Chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: CÁC QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT HIỆN HÀNH VỀ KIỂM SÁT VIỆC GIẢI QUYẾT VỤ ÁN HÀNH CHÍNH VÀ THỰC TIỄN ÁP DỤNG
• 3.1. Các quy định pháp luật về nội dung và phương thức kiểm sát việc giải quyết các vụ án hành chính
• 3.2. Tình hình thụ lý và giải quyết các vụ án hành chính
• 3.3. Đánh giá thực trạng công tác giải quyết các vụ án hành chính của Viện kiểm sát nhân dân trong thời gian từ năm 2009 đến năm 2018
• 3.4. Nguyên nhân của những kết quả đạt được và những tồn tại, hạn chế trong công tác kiểm sát việc giải quyết các vụ án hành chính
• 3.5. Kết luận Chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP TĂNG CƯỜNG VAI TRÒ CỦA VIỆN KIỂM SÁT NHÂN DÂN TRONG KIỂM SÁT VIỆC GIẢI QUYẾT CÁC VỤ ÁN HÀNH CHÍNH
• 4.1. Quan điểm tăng cường vai trò của VKSND trong kiểm sát việc giải quyết các vụ án hành chính
• 4.2. Các giải pháp tăng cường vai trò của VKSND trong hoạt động kiểm sát việc giải quyết các vụ án hành chính
• 4.3. Kết luận Chương 4
• CÁC BÀI BÁO KHOA HỌC LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu

Chương này phân tích tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước về kiểm sát giải quyết vụ án hành chính. Các nghiên cứu trong nước tập trung vào tài phán hành chính, quy trình kiểm sát, và hệ thống pháp lý. Nghiên cứu nước ngoài đề cập đến mô hình tài phán hành chính ở các quốc gia như Pháp, Đức, và Anh. Các giả thiết nghiên cứu được đặt ra nhằm làm rõ những khoảng trống trong lý luận và thực tiễn.

1.1. Tình hình nghiên cứu trong nước

Các nghiên cứu trong nước tập trung vào tài phán hành chính, quy trình kiểm sát, và hệ thống pháp lý. Các tác giả như Đinh Văn Minh và Nguyễn Thị Anh Thư đã phân tích mô hình tài phán hành chính và đề xuất cải cách phù hợp với điều kiện Việt Nam.

1.2. Tình hình nghiên cứu nước ngoài

Nghiên cứu nước ngoài tập trung vào mô hình tài phán hành chính ở các quốc gia như Pháp, Đức, và Anh. Các tác giả đã so sánh và đánh giá hiệu quả của các mô hình này, từ đó rút ra bài học cho Việt Nam.

II. Những vấn đề lý luận về kiểm sát giải quyết vụ án hành chính

Chương này làm rõ khái niệm, đặc điểm, và nguyên tắc của kiểm sát giải quyết vụ án hành chính. Các yếu tố tác động đến hoạt động kiểm sát được phân tích, bao gồm hệ thống pháp lý, thẩm quyền kiểm sát, và quy trình kiểm sát. Chương cũng đề cập đến vai trò của Viện kiểm sát nhân dân trong việc đảm bảo tuân thủ pháp luật.

2.1. Khái niệm và nguyên tắc kiểm sát

Khái niệm kiểm sát giải quyết vụ án hành chính được định nghĩa là hoạt động giám sát việc tuân thủ pháp luật trong quá trình giải quyết vụ án. Các nguyên tắc bao gồm tính độc lập, khách quan, và tuân thủ pháp luật.

2.2. Yếu tố tác động đến kiểm sát

Các yếu tố tác động bao gồm hệ thống pháp lý, thẩm quyền kiểm sát, và quy trình kiểm sát. Những yếu tố này ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả của hoạt động kiểm sát.

III. Quy định pháp luật và thực tiễn áp dụng

Chương này phân tích các quy định pháp luật hiện hành về kiểm sát giải quyết vụ án hành chính và thực tiễn áp dụng tại Việt Nam. Các quy định về nội dung kiểm sát, phương thức kiểm sát, và thẩm quyền kiểm sát được làm rõ. Thực tiễn áp dụng từ năm 2009 đến 2018 được đánh giá, chỉ ra những thành tựu và hạn chế.

3.1. Quy định pháp luật

Các quy định pháp luật về nội dung kiểm sát, phương thức kiểm sát, và thẩm quyền kiểm sát được phân tích chi tiết. Những quy định này là cơ sở pháp lý cho hoạt động kiểm sát.

3.2. Thực tiễn áp dụng

Thực tiễn áp dụng từ năm 2009 đến 2018 được đánh giá, chỉ ra những thành tựu và hạn chế. Các vấn đề như việc áp dụng pháp luật không thống nhất và thiếu tính chủ động trong xét hỏi được nhấn mạnh.

IV. Quan điểm và giải pháp tăng cường vai trò kiểm sát

Chương này đề xuất các quan điểm và giải pháp nhằm tăng cường vai trò của Viện kiểm sát nhân dân trong kiểm sát giải quyết vụ án hành chính. Các giải pháp bao gồm hoàn thiện hệ thống pháp lý, nâng cao năng lực kiểm sát viên, và tăng cường phối hợp giữa các cơ quan tư pháp.

4.1. Quan điểm tăng cường vai trò kiểm sát

Các quan điểm tăng cường vai trò của Viện kiểm sát nhân dân được đề xuất, bao gồm việc đảm bảo tính độc lập và khách quan trong hoạt động kiểm sát.

4.2. Giải pháp cụ thể

Các giải pháp cụ thể bao gồm hoàn thiện hệ thống pháp lý, nâng cao năng lực kiểm sát viên, và tăng cường phối hợp giữa các cơ quan tư pháp. Những giải pháp này nhằm nâng cao hiệu quả của hoạt động kiểm sát.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Trong bối cảnh Việt Nam đẩy mạnh xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và thực hiện chiến lược cải cách tư pháp theo Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/6/2005 của Bộ Chính trị, các khiếu kiện hành chính "đặc biệt là khiếu kiện hành chính có đông người tham gia ở một số địa phương và trên địa bàn cả nước đã và đang diễn ra phức tạp và có chiều hướng ngày càng gia tăng năm sau cao hơn năm trước." Thực trạng này tạo ra áp lực nghiêm trọng lên hệ thống tư pháp, đặt ra yêu cầu bức thiết về một cơ chế kiểm soát quyền tư pháp hiệu quả.

Research gap cốt lõi mà công trình xác định là: chưa có công trình nào nghiên cứu chức năng kiểm sát hoạt động tư pháp của Viện kiểm sát nhân dân (VKSND) trong quá trình giải quyết vụ án hành chính "dưới góc độ là hoạt động kiểm soát quyền tư pháp (quyền xét xử của Tòa án) trong điều kiện phát triển kinh tế thị trường, hội nhập quốc tế và xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN." Các nghiên cứu trước chỉ tiếp cận từ góc độ pháp luật tố tụng đơn thuần, bỏ qua chiều kích kiểm soát quyền lực nhà nước.

Luận án đặt ra sáu giả thuyết nghiên cứu cần giải quyết, trong đó nổi bật là: (1) yêu cầu mở rộng thẩm quyền xét xử của Tòa án và thẩm quyền kiểm sát của VKSND; (2) cơ sở lý luận về kiểm sát việc giải quyết vụ án hành chính như hình thức kiểm soát quyền tư pháp; (3) xây dựng khái niệm, đối tượng, phạm vi và phương thức kiểm sát; (4) đánh giá thực trạng giai đoạn 2009–2018 trên phạm vi toàn quốc; (5) xác định nguyên nhân tồn tại, hạn chế; (6) đề xuất giải pháp tăng cường vai trò VKSND gắn với cải cách tư pháp và cải cách hành chính.

Khung lý thuyết sử dụng học thuyết kiểm soát quyền lực nhà nước theo nguyên lý duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, kết hợp lý thuyết nhà nước pháp quyền XHCN (GS.VS Nguyễn Duy Quý và PGS. Nguyễn Tất Viễn, 2010) và học thuyết V. Lênin về pháp chế thống nhất trong tác phẩm "Về nguyên tắc song trùng trực thuộc và pháp chế." Phạm vi khảo sát trải dài 10 năm (2009–2018), bao quát toàn bộ hệ thống VKSND các cấp trên phạm vi cả nước, tập trung phân tích số liệu thực tiễn từ các tỉnh, thành phố trọng điểm.

---

Literature Review và Positioning

Ba nhóm tài liệu chính được tổng hợp. Nhóm thứ nhất nghiên cứu tài phán hành chính: luật gia Đinh Văn Minh khảo sát mô hình Pháp, Đức và hệ thống Anglosaxon, khẳng định "Tòa án hành chính là vấn đề còn mới đối với chúng ta," trong khi Nguyễn Thị Anh Thư và Vũ Việt Hà (2014) chỉ ra hai mô hình lưỡng hệ và nhất hệ tài phán, minh chứng rằng Việt Nam chọn mô hình Tòa hành chính trong TAND là phù hợp thực tiễn. Nhóm thứ hai tập trung vị trí VKSND: GS.TS Nguyễn Đăng Dung (2012) phân tích cơ sở hiến pháp, GS.TSKH Lê Cảm (2011) khẳng định sự cần thiết duy trì hai chức năng VKSND theo Hiến pháp 2013, TS. Lê Hữu Thể (2000, 2001) luận giải cơ sở lý luận và pháp lý về vai trò VKSND trong tiến trình cải cách tư pháp. Nhóm thứ ba trực tiếp về kiểm sát hành chính: Lê Song Lê và Vi Thị Tuyết Minh (2014) khảo sát ba năm (2011–2013) chỉ ra tồn tại về nhận thức và áp dụng pháp luật; Cao Thị Hương (2017) phân tích vi phạm trong lĩnh vực đất đai, thuế, lâm nghiệp, xây dựng tại Bình Thuận; Nguyễn Thị Thu Hương (2018) hệ thống hóa vi phạm thụ lý sơ thẩm sau hơn hai năm thi hành Luật TTHC 2015.

Tranh luận chủ yếu xoay quanh việc có nên duy trì chức năng kiểm sát xét xử hay không. Quan điểm phản đối (nhiều nhà khoa học trong giai đoạn 2011–2013) lập luận: "nhiều quốc gia XHCN trước đây, trong đó có Liên bang Nga, nay chuyển đổi đã bỏ chức năng kiểm sát xét xử, vì ảnh hưởng đến nguyên tắc hiến định là độc lập xét xử." Quan điểm ủng hộ phản biện: "trong điều kiện thực tế của Việt Nam chưa cho phép bỏ chức năng kiểm sát xét xử vì hoạt động tố tụng còn nhiều hạn chế, sai sót. Nếu chỉ dựa vào việc kháng nghị bản án, quyết định thì chắc chắn sẽ bỏ lọt nhiều vi phạm tố tụng." Hiến pháp 2013 đã giải quyết tranh luận bằng cách duy trì cả hai chức năng VKSND.

So sánh quốc tế cho thấy: VKSND Trung Quốc "chỉ tập trung kiểm sát các bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án" (Học viện cán bộ kiểm sát quốc gia Trung Quốc, 2002), còn Viện công tố Nhật Bản "tham gia phiên tòa hành chính với tư cách là người đại diện và bảo vệ cho quyền lợi, lợi ích hợp pháp của Nhà nước" (PGS. Luke Nottage, Đại học Sydney). Luận án định vị mình trong khoảng trống mà cả hai mô hình này bỏ ngỏ: kiểm sát toàn diện từ khởi kiện đến bản án có hiệu lực pháp luật trong bối cảnh nhà nước pháp quyền XHCN.

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Đóng góp lý thuyết đầu tiên và nổi bật nhất là việc xây dựng lý luận về kiểm sát việc giải quyết vụ án hành chính như một hình thức kiểm soát quyền lực tư pháp, mở rộng lý thuyết kiểm soát quyền lực nhà nước vốn được GS.VS Nguyễn Duy Quý và PGS. Nguyễn Tất Viễn (2010) xây dựng chủ yếu ở bình diện lập pháp—hành pháp. Luận án chứng minh rằng "kiểm soát quyền lực nhà nước theo nghĩa hẹp là toàn bộ những hoạt động của các chủ thể quyền lực để xem xét, theo dõi, đánh giá, những biện pháp mà thông qua đó có thể ngăn ngừa, loại bỏ những nguy cơ, những việc làm sai trái." Từ đó, kiểm sát hành chính được định nghĩa như "một nội dung trong kiểm soát quyền lực tư pháp," không chỉ là thủ tục tố tụng đơn thuần.

Đóng góp thứ hai là hệ thống hóa sáu đặc điểm pháp lý đặc trưng của kiểm sát hành chính, bao gồm: (1) là thực hiện quyền lực nhà nước thừa hành từ Quốc hội; (2) là nội dung kiểm soát quyền tư pháp; (3) đối tượng là hoạt động giải quyết vụ án của TAND; (4) bị giới hạn về phạm vi không can thiệp xét xử; (5) mang nội dung và hình thức đặc thù; (6) hướng tới bảo đảm cơ quan hành chính ban hành quyết định đúng pháp luật. Các đặc điểm này được mô hình hóa thành khung phân tích ba chiều: chủ thể kiểm sát – đối tượng kiểm sát – phương thức kiểm sát.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích tích hợp ba lý thuyết: (1) Học thuyết V. Lênin về pháp chế thống nhất làm nền tảng triết học; (2) Lý thuyết nhà nước pháp quyền XHCN của Nguyễn Duy Quý – Nguyễn Tất Viễn (2010) làm khung thể chế; (3) Học thuyết kiểm soát quyền lực tư pháp của GS.TS Nguyễn Đăng Dung (2012) làm cơ sở hiến pháp. Novelty của cách tiếp cận nằm ở chỗ khung phân tích phân biệt rõ "kiểm soát quyền tư pháp" (phạm vi rộng, đa chủ thể) với "kiểm sát hoạt động tư pháp" (phạm vi hạn định, đặc thù VKSND), qua đó xác định ranh giới giữa kiểm sát hợp pháp và can thiệp vi phạm nguyên tắc độc lập xét xử. Boundary condition được xác định rõ: VKSND "không được phép can thiệp vào hoạt động xét xử," kiểm sát viên "không thể can thiệp, làm ảnh hưởng đến quá trình xét xử và phán quyết của hội đồng xét xử."

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Triết học nghiên cứu là chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, cụ thể hóa qua "nguyên lý về mối liên hệ phổ biến" và "nguyên lý về sự phát triển." Đây là lựa chọn ontological nhất quán với hệ thống chính trị và pháp luật Việt Nam, phân biệt rõ với positivism pháp lý thuần túy của các nghiên cứu phương Tây. Thiết kế kết hợp định tính và định lượng: phương pháp thống kê xử lý số liệu thực tiễn vụ án; phương pháp nghiên cứu điển hình (case study) tại các địa bàn cụ thể; phương pháp luật học so sánh đối chiếu hệ thống VKSND Việt Nam với Trung Quốc, Nhật Bản, Nga, Pháp, Đức.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Dữ liệu được thu thập theo hai kênh: (1) tài liệu thứ cấp gồm báo cáo thống kê VKSND các cấp 2009–2018, Báo cáo UNDP (2010) về hệ thống tư pháp năm quốc gia (GS. William E. Butler, Đại học Pennsylvania), báo cáo PGS. Vivienne Bath và PGS. Sarah Biddulph (Đại học Sydney và Melbourne) về tư pháp Trung Quốc; (2) tài liệu sơ cấp gồm khảo sát thực địa tại các tỉnh, thành phố trọng điểm. Triangulation được thực hiện ở bốn cấp độ: tam giác dữ liệu (thống kê + điển hình + tài liệu), tam giác phương pháp (lịch sử + phân tích tổng hợp + cấu trúc hệ thống + so sánh), tam giác lý thuyết (ba lý thuyết nền), tam giác không gian (toàn quốc và địa phương).

Data và phân tích

Giai đoạn nghiên cứu 2009–2018 bao phủ ba giai đoạn pháp lý: Pháp lệnh TTHC 1996, Luật TTHC 2010 và Luật TTHC 2015. Phân tích được tiến hành theo phương pháp cấu trúc hệ thống, phân tích so sánh liên thời gian (intertemporal comparative analysis) và phân tích nhân quả về nguyên nhân vi phạm. Các công cụ đánh giá bao gồm: tỷ lệ bản án bị kháng cáo/kháng nghị, tỷ lệ bản án bị hủy/sửa, số lượng kiến nghị và kháng nghị của VKSND theo từng năm và từng cấp xét xử.

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Phát hiện thứ nhất: Sau khi Luật TTHC 2015 có hiệu lực, "vai trò, nhiệm vụ, thẩm quyền của VKSND được xác định rõ hơn; công tác tổ chức nhân sự, phân cấp quản lý, phân công phụ trách công tác kiểm sát việc giải quyết các vụ án hành chính trong hệ thống VKSND các cấp cơ bản được hoàn thiện." Đây là bước tiến thể chế đáng kể so với giai đoạn áp dụng Pháp lệnh 1994.

Phát hiện thứ hai: Vẫn còn "tồn tại một số bản án sơ thẩm có kháng cáo, kháng nghị bị Tòa án cấp phúc thẩm sửa đổi, hủy bỏ hoặc bị kháng nghị theo trình tự giám đốc thẩm, tái thẩm," đồng thời "việc áp dụng pháp luật vào từng vụ án cụ thể còn có nội dung chưa thống nhất giữa các cơ quan tiến hành tố tụng và giữa các địa phương trong cả nước." Phát hiện này mâu thuẫn với kỳ vọng rằng chuẩn hóa pháp luật (Luật TTHC 2015) tự động dẫn đến áp dụng thống nhất.

Phát hiện thứ ba: "Hoạt động xét hỏi, tranh luận giữa các bên tại phiên tòa còn chưa thực chất và thiếu tính chủ động." Đây là phát hiện counter-intuitive: dù cơ chế đối thoại được quy định rõ trong Luật TTHC 2015, nhưng thực chất tranh luận tại phiên tòa vẫn mang tính hình thức.

Phát hiện thứ tư: Mô hình VKS duy trì chức năng kiểm sát xét xử trong điều kiện Việt Nam có cơ sở thực tiễn rõ ràng. Tại những địa phương như Hà Nội (nghiên cứu của Trịnh Tuyến, 2018), "đột phá tích cực trong giải quyết án hành chính" chỉ đạt được khi có sự phối hợp chặt chẽ giữa VKSND và TAND. Ngược lại, Liên bang Nga—quốc gia từng bỏ chức năng kiểm sát xét xử—nay đang "xem xét các vấn đề liên quan đến thủ tục TTHC ngày càng tăng do thực hiện cải cách hành chính" (Pavlova, 2013).

Implications đa chiều

Về lý thuyết, công trình đóng góp vào hai lý thuyết: lý thuyết kiểm soát quyền lực nhà nước XHCN và lý thuyết tư pháp hành chính so sánh. Về phương pháp, cách tiếp cận phân tích ba chiều (chủ thể–đối tượng–phương thức) có thể áp dụng để nghiên cứu kiểm sát dân sự, hình sự, thi hành án trong các nghiên cứu tiếp theo. Về thực tiễn, các phát hiện cung cấp cơ sở cho VKSND và TAND xây dựng quy chế phối hợp liên ngành. Về chính sách, kết quả nghiên cứu hỗ trợ lộ trình "mở rộng thẩm quyền xét xử của Tòa án đối với các khiếu kiện hành chính" theo Nghị quyết 49-NQ/TW, đặc biệt trong các lĩnh vực đất đai, thuế, xây dựng và xử phạt vi phạm hành chính—những lĩnh vực phát sinh tranh chấp nhiều nhất.

---

Limitations và Future Research

Giới hạn thứ nhất về không gian: dù nghiên cứu trên phạm vi toàn quốc, mức độ phân tích sâu tập trung ở "một số tỉnh, thành phố trọng điểm," chưa bao quát đầy đủ các địa phương miền núi, vùng sâu vùng xa với thực tiễn khác biệt.

Giới hạn thứ hai về thời gian: mốc 2018 chưa phản ánh tác động đầy đủ của Luật TTHC 2015 (chỉ có ba năm áp dụng), cần thêm dữ liệu giai đoạn 2019–2024 để đánh giá xu hướng dài hạn.

Giới hạn thứ ba về phương pháp: chủ yếu dựa trên dữ liệu thứ cấp từ báo cáo VKSND các cấp, chưa có điều tra độc lập đối với đương sự và bị đơn để thu thập góc nhìn từ phía công dân.

Giới hạn thứ tư về so sánh quốc tế: chỉ khảo sát sâu mô hình Trung Quốc do tương đồng thể chế, chưa phân tích đủ các mô hình Đông Nam Á như Lào, Campuchia vốn có bối cảnh văn hóa pháp lý gần với Việt Nam.

Agenda nghiên cứu tương lai gồm: (1) nghiên cứu tác động của chuyển đổi số đến công tác kiểm sát hành chính; (2) so sánh hiệu quả kiểm sát theo vùng địa lý; (3) đánh giá tác động của kiểm sát hành chính đến ý thức pháp luật của cơ quan hành chính nhà nước; (4) nghiên cứu mô hình phối hợp liên ngành VKSND–TAND trong bối cảnh cải cách tư pháp sau 2020; (5) phân tích kinh nghiệm CHDCND Lào và Cuba—hai quốc gia XHCN chưa được khảo sát trong công trình này.

---

Tác động và ảnh hưởng

Về tác động học thuật, công trình mở ra hướng nghiên cứu mới về kiểm soát quyền tư pháp trong nhà nước pháp quyền XHCN—một lĩnh vực mà "các công trình nghiên cứu của nước ngoài chủ yếu nghiên cứu về cơ chế giải quyết tranh chấp hành chính bằng con đường Tòa án" và thiếu vắng phân tích về chức năng kiểm sát đặc thù. Kết quả có thể được dùng làm tài liệu đào tạo tại Trường Đại học Kiểm sát Hà Nội, Học viện Tư pháp, Học viện Tòa án và Trường Đào tạo, bồi dưỡng nghiệp vụ Kiểm sát tại Thành phố Hồ Chí Minh.

Về tác động thể chế, các đề xuất giải pháp cung cấp cơ sở khoa học cho VKSND và TAND "xây dựng quy chế phối hợp liên ngành trong công tác giải quyết các vụ án hành chính." Về tác động xã hội, nếu kiểm sát hành chính được tăng cường, tình trạng "khiếu kiện kéo dài, vượt cấp, khiếu kiện đông người, gây thiệt hại về tài sản, gây mất niềm tin của nhân dân đến các cơ quan tư pháp" sẽ được kiểm soát hiệu quả hơn. Về quan hệ quốc tế, mô hình kiểm sát hành chính của Việt Nam—bảo toàn chức năng kiểm sát xét xử trong bối cảnh hội nhập—là kinh nghiệm tham chiếu giá trị cho CHDCND Lào, Cuba và các quốc gia XHCN đang cân nhắc cải cách tư pháp.

---

Đối tượng hưởng lợi

Nghiên cứu sinh và học giả: Công trình cung cấp khung lý thuyết ba chiều và phương pháp luật học so sánh để nghiên cứu kiểm soát quyền tư pháp trong các loại vụ án khác (dân sự, hình sự, lao động), đồng thời hệ thống hóa 20+ tài liệu tham khảo quốc tế từ Trung Quốc, Nhật Bản, Nga, Pháp, Đức.

Kiểm sát viên và cán bộ ngành kiểm sát: Phân tích thực trạng 2009–2018 giúp "đội ngũ cán bộ, kiểm sát viên được giao nhiệm vụ thực hiện công tác kiểm sát có cách nhìn tổng thể về những kết quả đạt được," đồng thời "nhận thức rõ những hạn chế, tồn tại và nguyên nhân để có biện pháp khắc phục."

Nhà lập pháp và hoạch định chính sách: Các đề xuất sửa đổi, bổ sung pháp luật TTHC và Luật Tổ chức VKSND cung cấp bằng chứng thực tiễn để Quốc hội và Chính phủ xem xét trong các kỳ sửa đổi luật, đặc biệt trong việc quy định rõ hơn quyền năng của VKSND tại phiên tòa hành chính.

Cơ quan hành chính nhà nước: Thống kê vi phạm về quyết định hành chính và hành vi hành chính bị Tòa án hủy bỏ tạo cơ sở để các Bộ, ngành "ban hành các văn bản sửa đổi, bổ sung các quy định có liên quan" nhằm hạn chế tranh chấp ngay từ nguồn gốc.

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất: Việc mở rộng lý thuyết kiểm soát quyền lực nhà nước (Nguyễn Duy Quý – Nguyễn Tất Viễn, 2010) sang chiều kích kiểm soát quyền tư pháp trong tố tụng hành chính, và xây dựng khái niệm "kiểm sát việc giải quyết vụ án hành chính" là một nội dung đặc thù trong kiểm soát quyền lực—khác biệt căn bản với các khái niệm "giám sát" và "kiểm tra" thông thường.

2. Đổi mới phương pháp luận: So với nghiên cứu của Lê Song Lê và Vi Thị Tuyết Minh (2014) chỉ khảo sát ba năm tại một đơn vị (Vụ 10 - VKSND tối cao), luận án mở rộng khung thời gian lên 10 năm, bổ sung phương pháp luật học so sánh với năm hệ thống pháp luật quốc tế (theo báo cáo UNDP 2010) và tích hợp ba lý thuyết nền thay vì tiếp cận đơn lý thuyết.

3. Phát hiện bất ngờ nhất: Mặc dù Luật TTHC 2015 quy định rõ cơ chế đối thoại bắt buộc trước phiên tòa, nhưng "hoạt động xét hỏi, tranh luận giữa các bên tại phiên tòa còn chưa thực chất và thiếu tính chủ động," cho thấy khoảng cách lớn giữa chuẩn mực pháp luật và thực tiễn tố tụng—một dạng "pháp luật trên giấy" (law in books) vs. "pháp luật trong hành động" (law in action).

4. Khả năng tái lập: Phương pháp thống kê và phân tích điển hình được thiết kế có thể tái lập tại các giai đoạn pháp lý khác (2019–2024) và tại các địa phương khác với cùng bộ tiêu chí đánh giá.

5. Lộ trình nghiên cứu 10 năm: Công trình đặt nền tảng cho năm hướng nghiên cứu tiếp theo đã nêu, hướng tới mục tiêu dài hạn là xây dựng lý luận hoàn chỉnh về kiểm soát quyền tư pháp trong nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam giai đoạn 2025–2035.

---

Kết luận

Năm đóng góp cụ thể và có thể đo lường của công trình:

1. Xây dựng khái niệm pháp lý về kiểm sát việc giải quyết vụ án hành chính như hình thức kiểm soát quyền lực tư pháp—lần đầu tiên được hệ thống hóa với đầy đủ đặc điểm, đối tượng, phạm vi và phương thức trong khoa học pháp lý Việt Nam.

2. Xác định vị trí hiến định của VKSND trong bộ máy nhà nước pháp quyền XHCN dựa trên Hiến pháp 2013 và ba đạo luật chuyên ngành (Luật Tổ chức VKSND 2014, Luật Tổ chức TAND 2014, Luật TTHC 2015), giải quyết tranh luận kéo dài về sự cần thiết duy trì chức năng kiểm sát xét xử.

3. Cung cấp bộ dữ liệu thực tiễn hệ thống về thực trạng kiểm sát hành chính trong 10 năm (2009–2018) với phân tích nguyên nhân kép: nguyên nhân chủ quan (năng lực kiểm sát viên, quản lý nội bộ) và nguyên nhân khách quan (chất lượng pháp luật, mối quan hệ liên ngành).

4. Thiết lập khung phân tích so sánh quốc tế về chức năng VKS/Viện công tố trong tố tụng hành chính giữa bốn hệ thống pháp luật: Việt Nam, Trung Quốc, Nhật Bản và Liên bang Nga—lần đầu tiên được tích hợp nhất quán trong một công trình nghiên cứu.

5. Đề xuất hệ thống giải pháp khả thi và có cơ sở khoa học gồm sáu nhóm: tăng cường nhận thức vai trò VKSND, đổi mới cơ chế phối hợp VKSND–TAND, hoàn thiện pháp luật TTHC, nâng cao năng lực kiểm sát viên, cải cách quản lý nội bộ ngành kiểm sát và gắn kết với cải cách hành chính tổng thể.

Công trình mở ra ít nhất ba hướng nghiên cứu mới: kiểm soát quyền tư pháp trong tố tụng phi hình sự, tác động của số hóa tư pháp đến hiệu quả kiểm sát, và mô hình tối ưu phân vai VKSND–TAND trong nhà nước pháp quyền XHCN giai đoạn hậu cải cách. Với tính tiên phong trong định vị lý thuyết và chiều sâu phân tích thực tiễn 10 năm, luận án đặt nền móng vững chắc cho khoa học pháp lý về kiểm soát quyền lực tư pháp tại Việt Nam—một lĩnh vực có tầm quan trọng ngày càng gia tăng trong bối cảnh hội nhập quốc tế và cải cách nhà nước pháp quyền đến năm 2030.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Tình hình nghiên cứu trong nước 1. Nhóm thứ nhất nghiên cứu về tài phán các khiếu kiện hành chính Trong sách báo pháp lý ở Việt Nam đã có khá nhiều công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án như: Luật gia Đinh Văn Minh khi nghiên cứu về "Tài phán hành chính ở một số nước trên thế giới" đã đề cập đến một số quan điểm của các nước như: Pháp, Đức và một số nước theo hệ thống pháp luật Anglosaxon về tài phán hành chính. Liên hệ đến Việt Nam, tác giả khẳng định: Toà án hành chính là vấn đề còn mới đối với chúng ta hiện nay.

Thiết lập hệ thống các cơ quan tài phán hành chính đặt ra nhiều vấn đề lý luận, thực tiễn cần nghiên cứu. Điều đó đòi hỏi phải tính đến kinh nghiệm của các nước có nền tài phán hành chính phát triển, vận dụng những tri thức đó một cách khoa học, hợp lý vào các điều kiện cụ thể và đặc thù của Việt Nam là việc làm cần thiết. Nghiên cứu bài viết của Luật gia Đinh Văn Minh có ý nghĩa đối với đề tài của luận án đó là: vấn đề giải quyết bằng TA đối với khởi kiện hành chính đã được các nước trên thế giới quan tâm và thực hiện từ nhiều năm trước đây. Qua nghiên cứu cũng thấy được việc giải quyết các khiếu kiện hành chính (Quyết định hành chính, hành vi hành chính của cơ quan quản lý hành chính và cá nhân có thẩm quyền ban hành và thi hành quyết định hành chính) ở nước ta mới được thực hiện từ khi có Pháp lệnh thủ tục giải quyết các vụ án hành chính năm 1994 đến nay do đó xét về cả vấn đề nghiên cứu lý luận, đặc biệt là hoạt động thực tiễn trong TTHC còn gặp những khó khăn, vướng mắc.

Mặt khác, nội dung của bài viết cũng là tài liệu quan trọng để tác giả đề tài của luận án tham khảo trong quá trình lý giải về sự cần thiết phải kiểm sát hoạt động của TA khi giải quyết 9 các vụ án hành chính trong điều kiện tổ chức về thực hiện quyền lực ở Nhà nước ta theo nguyên tắc tập quyền. Nguyễn Thị Anh Thư và CN. Vũ Việt Hà trong bài nghiên cứu: "Mô hình cơ quan tài phán hành chính ở một số nước" đã nêu rõ trên thế giới hiện nay có 2 mô hình tổ chức tài phán hành chính, bao gồm: Lưỡng hệ tài phán và nhất hệ tài phán. Những nước theo chế độ lưỡng hệ tài phán (bao gồm hai hệ thống tài phán: tài phán tư pháp và tài phán hành chính) tổ chức hai hệ thống tài phán độc lập.

Tài phán tư pháp xét xử những vụ án hình sự, dân sự; tài phán hành chính xét xử những vụ án hành chính. Những nước theo chế độ nhất hệ tài phán chỉ tổ chức một hệ thống tài phán, cũng có hai loại hình: Mô hình Tòa hành chính trong TA thường: Một số nước có giải pháp hỗn hợp, nghĩa là họ lập ra các phân tòa hành chính trong TA tư pháp (Tòa án thường) như: Trung Quốc, Bê Nanh, Công Gô, Bờ Biển Ngà, Mađagaxca, Senegan, Tôgô, Inđônêxia… Mô hình TA Tư pháp có thẩm quyền giải quyết các tranh chấp hành chính: Một số nước khác, thẩm quyền giải quyết tranh chấp hành chính được giao cho TA tư pháp như: Anh, Aixơlen, Na Uy, Canada, Sip, Itxraen. Nghiên cứu bài viết của Ths. Nguyễn Thị Anh Thư và CN.

Vũ Việt Hà có ý nghĩa giúp cho tác giả của luận án tìm hiểu mô hình, cơ chế giải quyết các khiếu kiện hành chính bằng TA ở các quốc gia, tuy có nhiều điểm khác nhau nhưng đều giao cho cơ quan trung tâm của hoạt động tư pháp đó là TA. Mặt khác thông qua việc nghiên cứu bài viết tác giả cũng thấy được mô hình Tòa Hành chính ở nước ta nằm trong hệ thống cơ quan TAND là đúng với quy định của pháp luật, nhằm kiểm soát hoạt động thực hiện quyền tư pháp của cơ quan xét xử. Tác giả Lê Thu Hương trong bài viết "Về cơ chế giải quyết khiếu nại hành chính ở nước ta" đăng trên Tạp chí Dân chủ và Pháp luật - Bộ Tư pháp đã khẳng định: Ở nước nào cũng vậy, từ xưa đến nay, đều tìm những cơ chế giải quyết khiếu nại hành chính nhằm phát hiện kịp thời và sửa chữa những sai sót của bộ 10 máy hành chính, đồng thời bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân. Cơ chế này có hiệu quả ra sao là biểu hiện mức độ văn minh, dân chủ của một Nhà nước.

Ở nước ta, cơ chế giải quyết khiếu nại hành chính cũng đã thường xuyên được xem xét, chỉnh sửa. Tuy nhiên, trong công cuộc đổi mới toàn diện đất nước, tích cực hội nhập quốc tế, phát huy bản chất dân chủ của Nhà nước ta thì một thực tiễn hết sức bức xúc đang đòi hỏi Nhà nước ta phải nghiên cứu sâu sắc để xây dựng một cơ chế giải quyết khiếu nại hành chính hữu hiệu. Qua nghiên cứu bài viết của tác giả Lê Thu Hương, tác giả của luận án nhận thấy đây là kết quả nghiên cứu có thể dùng để tham khảo các quy định của Luật TTHC đã được sửa đổi và hoàn chỉnh theo quá trình phát triển của đất nước. Nhóm thứ hai là các công trình khoa học nghiên cứu về sự cần thiết, vị trí, vai trò của VKSND trong bộ máy Nhà nước và chức năng của VKSND GS.TS Nguyễn Đăng Dung (2012), Những vấn đề về Hiến pháp và sửa đổi Hiến pháp, sách chuyên khảo, nội dung đề cập đến sự ra đời và phát triển VKS, cơ cấu tổ chức VKS qua các bản Hiến pháp, làm rõ sự cần thiết thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của VKSND trong từng thời kỳ lịch sử.

Sách chuyên khảo của GS. Nguyễn Đăng Dung là tài liệu tham khảo quan trọng trong quá trình thực hiện đề tài luận án khi phân tích và làm rõ hoạt động kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong lĩnh vực TTHC được thực hiện trên cơ sở các quy định của Hiến pháp. Sách chuyên khảo “Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân, vì dân - lý luận và thực tiễn” xuất bản năm 2010 do GS.VS Nguyễn Duy Quý và PGS. Nguyễn Tất Viễn (Đồng chủ biên) đã khái quát lịch sử hình thành và phát triển của học thuyết nhà nước pháp quyền; nghiên cứu về Chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về nhà nước và pháp quyền; những đặc trưng cơ bản, chức năng của nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa; các yếu tố quy định, chi phối quá trình 11 xây dựng nhà nước pháp quyền trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam.

Trong đó xác định hệ thống các cơ quan tư pháp ở nước ta gồm TA, cơ quan điều tra, VKS, cơ quan thi hành án và các cơ quan, tổ chức bổ trợ tư pháp như tổ chức giám định tư pháp, tổ chức các luật sư, cơ quan công chứng nhà nước, lý lịch tư pháp; đồng thời, đề cập các giải pháp đổi mới các cơ quan tư pháp hiện nay ở nước ta [39, tr. TSKH Lê Cảm (2011) trong cuốn chuyên khảo “Viện kiểm sát Việt Nam” [8, tr. 81], đã đề cập một cách sâu sắc chức năng, nhiệm vụ, thiết chế về Viện công tố, VKSND các nước trên thế giới; vị trí của VKSND trong bộ máy Nhà nước ta, tác giả đã phân tích sự cần thiết phải tiếp tục duy trì các chức năng của VKSND như quy định của Hiến pháp năm 2013. Đồng thời, tác giả khẳng định sự cần thiết phải duy trì vị trí hiện hành của VKSND trong hệ thống bộ máy nhà nước.

Sách chuyên khảo của GS. TSKH Lê Cảm là tài liệu tham khảo dùng làm cơ sở lý luận khi đề tài luận án phân tích và làm sáng tỏ chức năng kiểm sát hoạt động tư pháp trong đó có chức năng kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong TTHC của VKSND. Bài viết Vị trí và chức năng của VKSND trong bộ máy nhà nước của TS. Lê Hữu Thể đăng trên Tạp chí Nhà nước và pháp luật năm 2000 đã nghiên cứu đề cập một cách tổng thể các cơ quan thuộc bộ máy Nhà nước ta.

Đồng thời tác giả phân tích sâu sắc về mối quan hệ phối hợp giữa các nhánh quyền lực và nhấn mạnh vị trí, vai trò của các cơ quan tư pháp, trong đó thể hiện rõ quan điểm về vai trò của VKSND trong bộ máy nhà nước nói chung và chức năng thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp nói riêng [49, tr. Bài viết Sửa đổi Hiến pháp năm 1992 với việc xác định vị trí, chức năng của VKSND trong bộ máy nhà nước của tác giả Lê Hữu Thể đăng trên Tạp chí nhà nước và pháp luật năm 2001 đã tập trung phân tích cơ sở lý luận và căn cứ pháp lý để quy định về vị trí, chức năng của VKSND trong các bản hiến pháp. Theo đó, tác giả đã phân tích những cơ sở để quy định vị trí, vai trò của VKSND 12 trên cơ sở định hướng của Đảng và Nhà nước ta trong tiến trình CCTP, hội nhập quốc tế và xây dựng Nhà nước pháp quyền ở Việt Nam. Các bài viết trên đây của TS.

Lê Hữu Thể là tài liệu tham khảo có giá trị đối với luận án trong việc xác định cơ sở lý luận về vị trí, vai trò của VKSND trong bộ máy nhà nước và định hướng đổi mới về tổ chức và hoạt động của VKSND tại chương 2 và chương 4 của đề tài nghiên cứu [50, tr 21-23]. Trần Văn Độ có bài viết “Những giải pháp nâng cao chất lượng thực hành quyền công tố và kiểm sát các hoạt động tư pháp” (2003), Kỷ yếu đề tài khoa học cấp Bộ, của Viện Khoa học kiểm sát – VKSND tối cao. Tác giả đã phân tích và đưa ra những giải pháp cụ thể nhằm nâng cao chất lượng thực hành quyền công tố và kiểm sát các hoạt động tư pháp nói chung. Bài viết của PGS.

Trần Văn Độ có thể dùng làm tài liệu tham khảo khi đề tài đề xuất các giải pháp nâng cao chất lượng và hiệu quả công tác kiểm sát việc giải quyết các vụ án hành chính, một trong những lĩnh vực kiểm sát hoạt động tư pháp Sách tham khảo “Lịch sử nhà nước và pháp luật Việt Nam” do PGS.TS Nguyễn Văn Mạnh (chủ biên năm 2012) đã nghiên cứu lịch sử Nhà nước và pháp luật Việt Nam từ năm 1945 đến năm 2009, nhất là trong thời kỳ đổi mới.